Nhiều người gặp tình trạng đầy hơi, sôi bụng hoặc tiêu chảy mỗi khi thưởng thức một ly sữa tươi hay cốc trà sữa thơm béo. Giải pháp phổ biến hiện nay là sử dụng các viên uống bổ sung enzyme lactase để hỗ trợ tiêu hóa đường sữa. Tuy nhiên, không ít người thắc mắc vì sao dù đã uống viên enzyme nhưng bụng vẫn ấm ách khó chịu.

Câu trả lời nằm ở thời điểm dùng: viên enzyme lactase phải được đưa vào cơ thể cùng lúc với ngụm sữa đầu tiên hoặc ngay trong bữa ăn có chứa sữa. Uống quá sớm trước khi dùng bữa hoặc uống sau khi đã ăn xong đều khiến enzyme mất đi tác dụng phân giải đường lactose [1].

Cơ chế tác động của enzyme lactase trong hệ tiêu hóa

Bình thường, niêm mạc ruột non sản xuất enzyme lactase để cắt đôi phân tử đường đôi lactose thành hai đường đơn là glucose và galactose để hấp thu [5, 6]. Nồng độ enzyme này rất cao ở trẻ sơ sinh nhưng suy giảm dần sau giai đoạn cai sữa ở phần lớn dân số [2]. Khi thiếu hụt lactase, lượng lactose không được tiêu hóa sẽ trôi xuống đại tràng và bị hệ vi khuẩn lên men, sinh khí hydro cùng các triệu chứng rối loạn tiêu hóa [6, 7].

Viên uống bổ sung thực chất là beta-galactosidase ngoại sinh [1, 5]. Khác với enzyme nội sinh hoạt động chủ yếu ở ruột non, enzyme bổ sung từ nấm hay nấm men bắt đầu nhiệm vụ ngay tại dạ dày [1]. Khi sữa đi vào dạ dày, tính chất đệm của sữa làm tăng độ pH dịch vị lên mức khoảng 6,0 [1]. Đây chính là môi trường lý tưởng để lactase hoạt động phân giải đường đôi [1]. Nếu uống enzyme khi dạ dày trống rỗng trước bữa ăn 30 phút, môi trường acid mạnh sẽ tiêu hủy hoạt tính enzyme hoặc enzyme bị đẩy xuống trước, không còn để gặp cơ chất là sữa [1].

Nghiên cứu chỉ rõ thời điểm uống quyết định hiệu quả

Một thử nghiệm lâm sàng công bố năm 2002 đã so sánh trực tiếp thời điểm sử dụng enzyme trên 10 người thiếu hụt lactase không triệu chứng [1]. Các đối tượng được cho dùng 10.000 đơn vị FCC của hai chế phẩm lactase (nguồn gốc từ Aspergillus oryzae hoặc Penicillium multicolor) vào hai thời điểm: trước khi uống 300 ml sữa 30 phút, hoặc uống đồng thời cùng lúc với sữa [1]. Các nhà khoa học đã đặt ống thông mũi - dạ dày để hút dịch vị kiểm tra nồng độ men và nồng độ galactose, đồng thời đo lượng khí hydro trong hơi thở liên tục trong 6 giờ [1].

Kết quả cho thấy, khi bổ sung enzyme đồng thời cùng lúc với sữa, hoạt tính lactase và nồng độ galactose trong dịch vị tăng cao rõ rệt, đồng thời lượng khí hydro trong hơi thở không hề tăng lên [1]. Ngược lại, khi uống enzyme trước 30 phút, hoàn toàn không phát hiện thấy hoạt tính lactase cũng như phân tử galactose trong dịch vị, và nồng độ hydro trong hơi thở tăng cao tương đương lúc không có men hỗ trợ [1]. Thí nghiệm chứng minh rõ ràng: enzyme lactase chỉ phát huy công dụng bảo vệ ruột khi được đưa vào cơ thể đồng thời cùng lúc với sữa [1].

Trước đó, một nghiên cứu chéo mù đôi năm 1992 trên 16 người trưởng thành kém hấp thu và không dung nạp đường lactose cũng chứng minh tính hiệu quả của enzyme ngoại sinh từ Aspergillus niger khi phối hợp trực tiếp vào 400 ml sữa [3]. Kết quả thử nghiệm khí hydro thở ra trong 5 giờ ghi nhận nồng độ đỉnh khí H2 (P < 0,01) và tổng lượng H2 thải ra tích lũy (P < 0,005) giảm có ý nghĩa thống kê so với giả dược [3]. Điểm số theo dõi triệu chứng bất dung nạp đường tiêu hóa của người tham gia cũng giảm rõ rệt (P < 0,005) [3].

Một thử nghiệm khác năm 1985 khảo sát việc thêm 3 loại beta-galactosidase vi sinh (1 từ nấm men Kluyveromyces, 2 từ nấm Aspergillus) vào 360 ml sữa bò chứa 18 g lactose ngay lúc uống ở người lớn [4]. Kết quả cho thấy việc dùng enzyme cùng lúc bữa sữa giúp giảm lượng khí H2 sinh ra sau ăn và giảm tần suất xuất hiện triệu chứng rối loạn tiêu hóa, đồng thời làm tăng nồng độ glucose trong máu sau ăn so với sữa nguyên bản [4].

Lợi ích thực tế và giới hạn của bằng chứng

Việc bổ sung enzyme ngoại sinh mang lại giải pháp thiết thực cho những người không dung nạp lactose, giúp họ thưởng thức sản phẩm từ sữa mà không phải kiêng khem ngặt nghèo [1, 7]. Việc cắt bỏ hoàn toàn sữa khỏi chế độ ăn có thể dẫn đến nhiều bất lợi về mặt dinh dưỡng, đặc biệt là nguồn canxi [5]. Bổ sung lactase dạng uống giúp cải thiện khả năng dung nạp và giảm tích tụ khí đường ruột [1, 2].

Dù vậy, hiệu quả đáp ứng giữa các cá nhân có sự khác biệt rất lớn [6]. Trong một nghiên cứu năm 2014 trên 96 bệnh nhân có kết quả dương tính với test thở hydro và đều mang kiểu gen không dung nạp C/C-13910, sau khi uống liều chuẩn beta-galactosidase ngoại sinh, chỉ có 21,88% người trở về kết quả âm tính hoàn toàn [6]. Khoảng 17,71% bệnh nhân vẫn dương tính nhưng nồng độ đỉnh H2 giảm mạnh từ 186,7 ppm xuống 66,64 ppm [6]. Đáng chú ý, có tới 60,41% bệnh nhân vẫn dương tính với mức đỉnh H2 hầu như không thay đổi nhiều (từ 94,43 ppm xuống 81,60 ppm) [6]. Điều này cho thấy liều dùng cố định có thể không đủ đáp ứng cho tất cả mọi người, phụ thuộc vào lượng sữa tiêu thụ và độ nhạy cảm đường ruột [6].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng men lactase

Hiểu lầm lớn nhất là xem enzyme lactase như một loại thuốc uống theo cữ cố định buổi sáng hoặc tối. Bản chất lactase là một chất xúc tác sinh học, không phải thuốc điều trị tích lũy [3, 5]. Men chỉ hoạt động khi tiếp xúc trực tiếp với đường lactose trong thức ăn [1]. Nếu uống men mà không ăn uống thực phẩm chứa sữa, lượng enzyme này sẽ bị tiêu hóa hoặc đào thải lãng phí [1].

Sai lầm thứ hai là uống men sau khi đã ăn xong và bắt đầu thấy chướng bụng. Khi triệu chứng đầy hơi xuất hiện, đường lactose đã rời khỏi dạ dày và trôi xuống đại tràng, nơi vi khuẩn đã kịp lên men sinh khí [3, 6]. Uống men lúc này hoàn toàn không còn tác dụng giải cứu hệ tiêu hóa [1].

Nhiều người cũng lầm tưởng uống 1 viên men có thể thoải mái ăn uống sản phẩm từ sữa suốt cả ngày. Enzyme chỉ tồn tại và làm việc cùng với khối thức ăn được nạp vào tại thời điểm đó [1]. Nếu bữa ăn kéo dài trên 30-45 phút hoặc cách vài tiếng sau bạn lại uống thêm một ly sinh tố, bạn bắt buộc phải bổ sung thêm viên men mới để bảo vệ đường ruột [1].

Ai nên thận trọng trước khi sử dụng?

Tình trạng không dung nạp lactose có thể là nguyên phát do gen hoặc thứ phát sau các bệnh lý tổn thương ruột [5]. Những người gặp triệu chứng đau bụng kéo dài, sụt cân, đi ngoài phân nhầy máu không nên tự ý dùng men mà cần đi khám bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa để loại trừ các bệnh đường ruột nguy hiểm [5].

Người dị ứng với đạm sữa bò cần phân biệt rõ dị ứng đạm và bất dung nạp lactose [5]. Bất dung nạp là do thiếu enzyme chuyển hóa đường, còn dị ứng liên quan đến phản ứng miễn dịch với protein [5]. Viên enzyme lactase không có tác dụng bảo vệ hay ngăn ngừa sốc phản vệ ở người bị dị ứng đạm sữa. Người đang có bệnh lý nền đường tiêu hóa hoặc đang dùng các thuốc điều trị khác cần tham khảo ý kiến nhân viên y tế trước khi dùng bất kỳ chế phẩm bổ sung nào.

Hướng dẫn áp dụng đúng cách trong đời sống

Để enzyme phát huy tối đa công năng, bạn hãy ghi nhớ những nguyên tắc thực tế sau:

  • Thời điểm vàng: Uống viên men ngay trước ngụm sữa đầu tiên, hoặc nhai/uống cùng miếng thức ăn chứa phô mai, bơ, sữa [1].
  • Bữa ăn kéo dài: Nếu bữa tiệc có các món kem, bánh ngọt từ sữa kéo dài trên 30 đến 45 phút, nên chia nhỏ liều và uống thêm viên tiếp theo giữa bữa ăn thay vì dồn hết vào lúc bắt đầu.
  • Điều chỉnh theo lượng ăn: Lượng enzyme cần thiết tỷ lệ thuận với lượng lactose bạn nạp vào [1, 2]. Một ngụm cà phê sữa nhỏ cần ít enzyme hơn một ly sữa tươi lớn 300-400 ml [1, 3]. Bạn nên lắng nghe cơ thể để điều chỉnh lượng viên dùng cho phù hợp với bản thân.
  • Lựa chọn thay thế: Bên cạnh dạng viên uống, người không dung nạp có thể sử dụng sữa đã ủ sẵn men lactase, hoặc bổ sung sữa chua và men vi sinh chứa vi khuẩn có hoạt tính lactase tự nhiên để hỗ trợ đường ruột [2, 7].

Viên uống enzyme lactase là trợ thủ đắc lực giúp người thiếu men tiêu hóa thoải mái thưởng thức các món ăn từ sữa [1, 7]. Dù vậy, sản phẩm chỉ phát huy tác dụng tốt nhất khi được dùng đúng thời điểm cùng bữa ăn [1]. Đừng quên xây dựng chế độ dinh dưỡng đa dạng, lắng nghe cơ thể và hỏi ý kiến bác sĩ khi gặp các triệu chứng tiêu hóa bất thường kéo dài.