Nhiều nam giới trẻ hiện nay quan tâm đến việc cải thiện chất lượng tinh trùng qua chế độ ăn uống hằng ngày. Mô hình dinh dưỡng Địa Trung Hải thường được nhắc đến như một giải pháp hỗ trợ sức khỏe sinh sản. Liệu việc áp dụng chế độ ăn này có thực sự giúp giảm nguy cơ vô sinh sớm ở nam giới trẻ hay không?

Các bằng chứng từ thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên và nghiên cứu quan sát cho thấy chế độ ăn Địa Trung Hải giúp cải thiện các chỉ số tinh dịch như mật độ, tổng số lượng và độ di động của tinh trùng ở nam giới trẻ [1] [2]. Tuy nhiên, các dữ liệu hiện có chỉ dừng lại ở việc cải thiện chất lượng tinh dịch, chưa đủ bằng chứng trực tiếp để khẳng định chế độ ăn này giúp ngăn ngừa hoặc loại bỏ nguy cơ vô sinh sớm trên lâm sàng.

Bằng chứng từ các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên

Nghiên cứu can thiệp ngẫu nhiên có đối chứng năm 2020 tại miền nam nước Ý thực hiện trên 160 nam giới khỏe mạnh từ 18 đến 30 tuổi trong vòng 6 tháng [1]. Những người tham gia được chia thành hai nhóm: 80 người theo chế độ ăn Địa Trung Hải và 80 người ăn theo chế độ ít chất béo [1]. Kết quả ghi nhận nhóm ăn Địa Trung Hải có sự gia tăng đáng kể về mật độ tinh trùng (tăng 1,93 triệu/mL) và tổng số lượng tinh trùng (tăng 8,02 triệu) so với nhóm ăn ít chất béo, trong khi các thông số tinh dịch khác không ghi nhận sự khác biệt [1].

Một thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng khác (thử nghiệm FASt năm 2022) theo dõi 263 nam thanh niên khỏe mạnh sống tại các khu vực ô nhiễm nặng ở Ý trong thời gian 4 tháng [2]. Nhóm can thiệp gồm 137 người thực hiện chế độ ăn Địa Trung Hải kết hợp vận động thể chất vừa phải, nhóm đối chứng gồm 126 người [2]. Kết thúc can thiệp, nhóm thực hiện lối sống Địa Trung Hải ghi nhận sự gia tăng về mật độ tinh trùng, tỷ lệ di động tiến tới, hình thái tế bào bình thường và tổng khả năng chống oxy hóa của tinh dịch, trong khi các chỉ số này ở nhóm đối chứng lại giảm sút [2].

Quan sát từ các nghiên cứu dịch tễ và tổng quan

Một phân tích tổng quan hệ thống gồm 10 nghiên cứu trên 2.032 nam giới trong độ tuổi sinh sản (18 đến 55 tuổi) cho thấy 60% số nghiên cứu xác nhận mối liên quan tích cực giữa việc tuân thủ chế độ ăn Địa Trung Hải và chất lượng tinh dịch, trong khi 20% không tìm thấy mối liên quan [3].

Nghiên cứu cắt ngang năm 2024 trên 274 nam giới đến khám sinh sản ghi nhận nhóm tuân thủ chế độ ăn Địa Trung Hải cao nhất có mật độ tinh trùng, tổng số lượng, độ di động và tỷ lệ hình thái bình thường cao hơn rõ rệt so với nhóm tuân thủ thấp nhất [4]. Phân tích hồi quy cho thấy điểm tuân thủ chế độ ăn có tương quan thuận với mật độ tinh trùng, tổng số lượng và độ di động [4]. Kết quả tương tự cũng được ghi nhận trên 225 nam giới tại Hy Lạp vào năm 2017: nhóm có mức độ tuân thủ Địa Trung Hải cao có tỷ lệ bất thường về mật độ, số lượng và độ di động tinh trùng thấp hơn nhiều so với nhóm ít tuân thủ [5].

Tại Tây Ban Nha, một khảo sát trên 209 sinh viên nam (18-23 tuổi) năm 2015 chỉ ra chế độ ăn giàu rau, trái cây và hải sản kiểu Địa Trung Hải có mối liên quan thuận với tổng số lượng tinh trùng [6]. Tuy nhiên, một nghiên cứu khác cùng nhóm tác giả năm 2019 lại không ghi nhận mối liên hệ rõ ràng giữa chỉ số ăn Địa Trung Hải tương đối (rMED) với các thông số tinh dịch, dù chế độ ăn DASH có mối tương quan thuận [7].

Cơ chế chống oxy hóa hỗ trợ chất lượng tinh trùng

Chế độ ăn Địa Trung Hải đặc trưng bởi lượng tiêu thụ cao các loại rau, trái cây, các loại hạt và đậu [8] [6]. Những nhóm thực phẩm này cung cấp nguồn dồi dào vitamin, khoáng chất và polyphenol mang đặc tính chống viêm và chống oxy hóa [8] [3].

Các chất chống oxy hóa đóng vai trò quan trọng trong việc làm giảm tổn thương do stress oxy hóa gây ra trên tinh trùng, hỗ trợ duy trì cấu trúc DNA và tổng hợp protein [8]. Thử nghiệm lâm sàng can thiệp bằng chế độ ăn Địa Trung Hải kết hợp vận động đã ghi nhận sự gia tăng tổng khả năng chống oxy hóa ngay trong huyết tương tinh dịch [2]. Bên cạnh đó, việc hạn chế đồ ngọt và thực phẩm chế biến sẵn cũng giúp hạn chế những tác động bất lợi lên nồng độ tinh trùng [8] [6].

Những điều nghiên cứu chưa giải đáp

Các nghiên cứu được cung cấp chưa trả lời được các vấn đề sau:

  • Tác động trực tiếp lên tỷ lệ có thai tự nhiên hoặc tỷ lệ sinh con sống; các dữ liệu hiện tại mới dừng ở chỉ số tinh dịch đồ [1] [2] [3].
  • Chưa có dữ liệu riêng biệt để xác định vai trò độc lập của axit béo omega-3 trong các trích đoạn nghiên cứu được cung cấp.
  • Hiệu quả lâu dài của chế độ ăn sau khi ngừng can thiệp 4-6 tháng chưa được theo dõi [1] [2].
  • Chưa phân tách rõ ràng mức độ đóng góp riêng lẻ giữa chế độ ăn và hoạt động thể chất trong các mô hình can thiệp kết hợp [2].

Ai nên thận trọng khi thay đổi chế độ ăn?

Nam giới gặp các vấn đề bệnh lý tiêu hóa, dị ứng với các loại hạt hoặc hải sản cần thận trọng khi chuyển đổi đột ngột sang mô hình ăn Địa Trung Hải [6]. Những người có bệnh lý nền về chuyển hóa, thận hoặc đang sử dụng thuốc điều trị cần tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng để điều chỉnh khẩu phần phù hợp. Việc thay đổi chế độ ăn không thể thay thế cho các can thiệp y tế chuyên khoa nếu nam giới đã được chẩn đoán vô sinh hoặc có bất thường giải phẫu đường sinh sản.

Áp dụng chế độ ăn hỗ trợ sức khỏe tinh trùng

Để hỗ trợ cải thiện các thông số tinh dịch, nam giới trẻ có thể thực hiện từng bước các thói quen dinh dưỡng theo nguyên lý Địa Trung Hải:

  • Tăng cường rau củ tươi, trái cây, các loại đậu và hạt nguyên hạt trong bữa ăn [8] [6].
  • Ưu tiên cá và hải sản thay thế cho các loại thịt đỏ và thịt chế biến sẵn [6].
  • Cắt giảm đồ ngọt, bánh kẹo và các món ăn nhanh chiên rán nhiều dầu mỡ [8] [6].
  • Kết hợp duy trì thói quen tập luyện thể dục thể thao ở cường độ vừa phải [2].

Lời khuyên cân bằng cho nam giới trẻ

Chế độ ăn Địa Trung Hải mang lại nhiều tác động tích cực đối với số lượng, mật độ và khả năng di động của tinh trùng ở nam thanh niên [1] [2] [4]. Dù vậy, chế độ dinh dưỡng chỉ là một phần trong việc bảo vệ sức khỏe sinh sản chứ không phải biện pháp bảo đảm ngăn ngừa hoàn toàn tình trạng vô sinh. Khi có dấu hiệu bất thường về sinh sản, nam giới nên đi khám chuyên khoa để được chẩn đoán và hướng dẫn cụ thể.