Khi bước sang tuổi trung niên, nhiều người nhận thấy làn da dần xuất hiện các rãnh nhăn quanh mắt, khóe miệng cùng tình trạng sạm nám do ảnh hưởng của thời gian và ánh nắng mặt trời. Trước mong muốn duy trì nét trẻ trung, không ít chị em tìm đến các giải pháp tự nhiên thông qua chế độ ăn uống, trong đó hạnh nhân thường được truyền tai nhau như một "thần dược" giúp căng mịn làn da. Vậy việc ăn hạnh nhân thường xuyên có thực sự làm mờ nếp nhăn hay chỉ là lời đồn thổi?
Câu trả lời ngắn gọn dựa trên y học thực chứng là có, việc bổ sung hạnh nhân hàng ngày với liều lượng hợp lý đã được chứng minh lâm sàng giúp giảm mức độ nghiêm trọng và độ rộng của nếp nhăn ở phụ nữ sau mãn kinh [1]. Đồng thời, loại hạt này còn giúp tăng khả năng chống chịu của da trước tác hại từ tia tử ngoại UVB [2]. Tuy nhiên, hạnh nhân không phải là phép màu tức thì và hiệu quả còn phụ thuộc vào lối sống cùng cơ địa của mỗi người.
Cơ chế chống oxy hóa giúp bảo vệ cấu trúc da
Quá trình lão hóa da chịu sự chi phối của cả yếu tố nội sinh lẫn tác nhân ngoại cảnh từ môi trường bên ngoài. Tuổi tác, sự suy giảm nội tiết tố sau mãn kinh cùng với việc tiếp xúc thường xuyên với tia cực tím tạo ra lượng lớn các gốc tự do, phá hủy cấu trúc collagen và elastin, khiến các nếp nhăn hình thành ngày càng sâu. Khi hàng rào bảo vệ da suy yếu, làn da mất đi tính đàn hồi vốn có và nhanh chóng xuất hiện các dấu hiệu già cỗi.
Hạnh nhân chứa nguồn dưỡng chất phong phú gồm các axit béo không bão hòa đơn và không bão hòa đa, vitamin E, quercetin cùng nhiều hợp chất phenolic và polyphenol khác [2]. Các thành phần này khi được hấp thu vào cơ thể sẽ nâng cao năng lực chống oxy hóa và kháng viêm của tế bào da [2]. Nhờ đó, chúng tạo nên một lớp màng sinh học hỗ trợ trung hòa các gốc tự do sinh ra bởi ánh nắng, hạn chế sự đứt gãy của mô liên kết dưới da và làm chậm tốc độ xuất hiện của các rãnh nhăn.
Thử nghiệm năm 2019: Bước đột phá ban đầu về độ sâu nếp nhăn
Nhằm xác minh tác động thực tế của hạnh nhân đối với nếp nhăn trên khuôn mặt, một nghiên cứu thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên có làm mù người đánh giá đã được tiến hành tại phòng khám da liễu thuộc Đại học California, Davis [1]. Nghiên cứu này tuyển chọn đối tượng là các phụ nữ khỏe mạnh sau mãn kinh, có phân loại loại da theo thang Fitzpatrick loại 1 và loại 2 [1]. Ban đầu có 50 tình nguyện viên được tiếp cận, 31 người chính thức tham gia và 28 người hoàn thành trọn vẹn lộ trình nghiên cứu [1].
Các tình nguyện viên được chia ngẫu nhiên thành hai nhóm sử dụng chế độ ăn can thiệp trong vòng 16 tuần [1]. Nhóm can thiệp tiêu thụ lượng hạnh nhân cung cấp tương đương 20% tổng năng lượng khẩu phần hàng ngày, trong khi nhóm đối chứng sử dụng món ăn nhẹ có mức năng lượng tương đương [1]. Hệ thống chụp ảnh khuôn mặt và phân tích hình ảnh chuyên dụng được triển khai tại các thời điểm tuần 0, tuần 8 và tuần 16 để đo đạc độ rộng và mức độ nghiêm trọng của nếp nhăn [1].
Kết quả phân tích hình ảnh cho thấy, sau 16 tuần kiên trì bổ sung, nhóm ăn hạnh nhân đã ghi nhận sự suy giảm đáng kể về độ rộng và mức độ nghiêm trọng của nếp nhăn so với nhóm đối chứng với ý nghĩa thống kê rõ rệt (p < 0,02) [1]. Đáng chú ý, nghiên cứu không ghi nhận bất kỳ tác dụng phụ nào ở những người tham gia [1]. Tuy nhiên, các chỉ số về chức năng hàng rào bảo vệ da đo lường qua sự mất nước qua biểu bì (TEWL) lại không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa hai nhóm (p = 0,65) [1].
Nghiên cứu năm 2021: Đánh giá dài hạn suốt 24 tuần về nếp nhăn và sắc tố
Để củng cố thêm bằng chứng và quan sát kỹ lưỡng hơn các biến đổi sinh học, một thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng tiến cứu kéo dài 24 tuần đã được công bố vào năm 2021 [3]. Nghiên cứu đã sàng lọc 91 ứng viên phù hợp và chọn ra 56 phụ nữ để phân bổ ngẫu nhiên vào hai nhóm nghiên cứu [3]. Nhóm ăn hạnh nhân gồm 28 phụ nữ trong độ tuổi từ 51 đến 77, còn nhóm đối chứng gồm 28 phụ nữ trong độ tuổi từ 47 đến 84 [3].
Trong thử nghiệm này, quy trình gán nhóm được thực hiện nghiêm ngặt bằng công cụ tạo số ngẫu nhiên trên máy tính với các phong bì dán kín [3]. Tương tự nghiên cứu trước, nhóm hạnh nhân tiêu thụ khẩu phần hạt chiếm 20% tổng năng lượng ăn vào mỗi ngày [3]. Trong khi đó, nhóm đối chứng sử dụng các món ăn vặt thương mại có năng lượng tương đương như bánh xoắn pretzel, thanh ngũ cốc granola và thanh quả sung [3]. Đáng chú ý, món ăn vặt từ hạnh nhân chỉ chứa khoảng 2 g đường mỗi ngày, trong khi nhóm đối chứng nạp thêm khoảng 8 g đường mỗi ngày vào khẩu phần ăn thông thường [3].
Quy trình theo dõi gồm 8 lần thăm khám lâm sàng, kết hợp cân trọng lượng cơ thể tại mỗi lần hẹn [3]. Các nhà khoa học đã sử dụng hệ thống mô hình hóa và phân tích khuôn mặt 3D Clarity Pro hiện đại để chụp ảnh độ phân giải cao tại thời điểm ban đầu, tuần thứ 8, tuần thứ 16 và tuần thứ 24 [3]. Một mô hình thuật toán máy tính tiên tiến được dùng để đo lường cụ thể cả chiều sâu lẫn chiều rộng của các nếp nhăn trên mặt [3]. Hệ thống xử lý hình ảnh này cũng đồng thời tính toán cường độ sắc tố trung bình trên toàn bộ bề mặt gương mặt, kết hợp đo lường mức độ tiết bã nhờn bằng thiết bị Sebumeter SM 815 và đo mất nước qua biểu bì bằng máy Vapometer [3].
Dữ liệu thu thập khẳng định việc tiêu thụ hạnh nhân mang lại sự cải thiện rõ ràng đối với cấu trúc vi mô của da mặt theo thời gian. Sự sụt giảm độ sâu nếp nhăn tiếp tục được ghi nhận một cách ổn định khi kéo dài thời gian can thiệp lên đến nửa năm. Việc giảm lượng đường bổ sung trong khẩu phần của nhóm dùng hạnh nhân cũng được xem là một yếu tố tích cực giúp hạn chế hiện tượng glycation - một quá trình liên kết đường phá hủy mạng lưới collagen tự nhiên trong cơ thể.
Tăng cường khả năng chống chịu tia UVB ở phụ nữ châu Á
Không chỉ cải thiện các nếp nhăn đã hình thành, việc ăn hạnh nhân còn được chứng minh có tác dụng hỗ trợ làn da chống lại tác hại từ bức xạ mặt trời. Một nghiên cứu lâm sàng công bố năm 2021 đã đánh giá tác động của việc tiêu thụ hạnh nhân đối với khả năng chống tia tử ngoại UVB trên làn da của phụ nữ châu Á khỏe mạnh [2]. Thử nghiệm cho các tình nguyện viên ăn 1,5 ounce (tương đương khoảng 42,5 g) hạnh nhân sống mỗi ngày liên tục trong 12 tuần so với nhóm ăn bánh quy xoắn [2].
Kết quả cho thấy, ở nhóm ăn hạnh nhân hàng ngày, làn da vùng mặt trong cánh tay cần liều lượng bức xạ UVB cao hơn và thời gian phơi nhiễm dài hơn mới xuất hiện phản ứng ban đỏ cháy nắng so với nhóm đối chứng [2]. Đây được coi là bằng chứng lâm sàng trực tiếp đầu tiên khẳng định việc ăn hạnh nhân qua đường miệng giúp tăng cường khả năng quang bảo vệ của da người trước tia cực tím [2].
Dù ghi nhận khả năng chống chịu UVB tăng lên, các chuyên gia da liễu độc lập đánh giá qua hình ảnh không thấy sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa hai nhóm về độ thô ráp da theo thang điểm Allergan hoặc hiện tượng ban đỏ trên mặt [2]. Bên cạnh đó, các chỉ số sinh học đo bằng máy cutometer như chỉ số sắc tố melanin, hiện tượng ban đỏ, mức tiết bã nhờn và độ ẩm của da cũng không có sự biến đổi đáng kể sau 12 tuần [2]. Nghiên cứu chỉ ra rằng mặc dù cơ chế chính xác vẫn đang được làm sáng tỏ, chính hàm lượng vitamin E, axit béo chưa bão hòa và các hợp chất polyphenol như quercetin đã trực tiếp củng cố khả năng chống viêm và quang hóa cho tế bào da [2].
Lợi ích thực tế và những giới hạn của bằng chứng
Những phát hiện từ các nghiên cứu đối chứng đem lại hy vọng lớn cho những ai đang tìm kiếm phương pháp làm chậm lão hóa tự nhiên. Tuy nhiên, người tiêu dùng cần nhìn nhận dữ liệu khoa học một cách khách quan để tránh kỳ vọng sai lệch. Hạnh nhân thực sự có khả năng hỗ trợ làm nông các nếp nhăn li ti và gia tăng sức đề kháng của da trước ánh nắng, nhưng chúng không thể "xóa sổ" hoàn toàn các nếp nhăn tĩnh sâu đã hằn in nhiều năm [1].
Một giới hạn rõ rệt được chỉ ra trong các công trình nghiên cứu là việc bổ sung hạnh nhân không làm thay đổi các đặc tính sinh lý khác của da như độ ẩm bề mặt, lượng bã nhờn tiết ra hay chức năng của hàng rào biểu bì ngăn mất nước [2], [1]. Thêm vào đó, cỡ mẫu của các thử nghiệm lâm sàng hiện có vẫn còn tương đối khiêm tốn, dao động từ vài chục phụ nữ sau mãn kinh hoặc phụ nữ châu Á, với thời gian theo dõi dài nhất ghi nhận được là 24 tuần [3], [2], [1]. Chúng ta vẫn cần thêm các thử nghiệm quy mô lớn trên nhiều nhóm dân số, độ tuổi và giới tính khác nhau để đưa ra kết luận mang tính đại diện toàn diện hơn.
Hiểu lầm phổ biến và đối tượng cần thận trọng
Nhiều người lầm tưởng rằng ăn càng nhiều hạt hạnh nhân thì nếp nhăn biến mất càng nhanh. Trên thực tế, hạnh nhân là loại thực phẩm rất giàu năng lượng và chất béo. Việc tiêu thụ quá đà mà không cắt giảm các nguồn calo khác trong bữa ăn có thể dẫn đến tình trạng dư thừa năng lượng, gây tăng cân mất kiểm soát và gián tiếp ảnh hưởng xấu đến sức khỏe tim mạch cũng như làn da.
Hiểu lầm thứ hai là việc cho rằng ăn hạnh nhân có thể thay thế hoàn toàn kem chống nắng hoặc các biện pháp bảo vệ vật lý. Dù nghiên cứu chứng minh hạnh nhân giúp tăng liều ngưỡng chịu đựng tia UVB gây đỏ da, khả năng bảo vệ này chỉ mang tính hỗ trợ sinh học từ bên trong và không đủ để ngăn chặn toàn bộ tác hại phá hủy DNA của ánh nắng mặt trời [2]. Nếu chủ quan phơi nắng mà không che chắn, nguy cơ lão hóa sớm và ung thư da vẫn ở mức rất cao.
Đặc biệt, một số nhóm người cần hết sức thận trọng khi sử dụng hạnh nhân:
- Người có tiền sử dị ứng hạt: Nhóm đối tượng này tuyệt đối không được sử dụng hạnh nhân vì có thể kích hoạt các phản ứng dị ứng nghiêm trọng, thậm chí đe dọa tính mạng do sốc phản vệ.
- Người có vấn đề về tiêu hóa hoặc cơ địa dễ bị sỏi thận: Hạnh nhân chứa hàm lượng oxalat tự nhiên tương đối cao, có thể làm tăng guy cơ kết tinh sỏi thận ở những người có rối loạn chuyển hóa oxalat hoặc tiền sử sỏi đường tiết niệu.
- Người đang kiểm soát cân nặng chặt chẽ: Cần tính toán kỹ tổng mức calo nạp vào khi bổ sung hạt vào thực đơn mỗi ngày.
Hướng dẫn áp dụng an toàn và hiệu quả vào đời sống
Để khai thác tối đa lợi ích chống oxy hóa cho làn da mà không gặp tác dụng phụ, bạn nên duy trì lượng dùng hợp lý mỗi ngày. Dựa theo các thử nghiệm lâm sàng đã tiến hành, liều lượng hạt mang lại hiệu quả bảo vệ da tương đương khoảng 1,5 ounce (xấp xỉ 42 g, tức khoảng 30 đến 35 hạt) mỗi ngày [2]. Trong các nghiên cứu về nếp nhăn, liều dùng được phân bổ chiếm khoảng 20% tổng năng lượng khẩu phần ăn, tương đương khoảng 340 kcal (khoảng 60 g hạt) [2], [1]. Tuy nhiên, với người có lối sống ít vận động, mức dùng từ 30 đến 40 g mỗi ngày là ngưỡng an toàn và dễ cân đối calo nhất.
Về cách chế biến, bạn nên ưu tiên sử dụng hạnh nhân sống hoặc hạt rang mộc tự nhiên không tẩm ướp muối, bơ hay đường [2]. Việc sử dụng các sản phẩm đóng gói chế biến sẵn chứa nhiều muối hoặc chất béo chuyển hóa có thể làm tăng áp lực lên hệ tim mạch và thúc đẩy phản ứng viêm trong cơ thể. Hạnh nhân có thể dùng như một bữa phụ lành mạnh giữa buổi sáng hoặc buổi chiều để giảm cảm giác thèm đồ ngọt. Bạn cũng có thể cắt lát mỏng rắc lên món sữa chua không đường, yến mạch hoặc trộn chung với đĩa salad rau xanh trong bữa ăn chính.
Tóm lại, hạnh nhân là nguồn bổ sung dinh dưỡng tuyệt vời giàu chất chống oxy hóa, hỗ trợ làm chậm sự hình thành nếp nhăn và tăng sức đề kháng cho da trước tia tử ngoại một cách an toàn [2], [1]. Tuy nhiên, bạn nên coi hạt hạnh nhân là một phần của chế độ ăn uống khoa học, kết hợp cùng việc uống đủ nước, bôi kem chống nắng đều đặn và ngủ đủ giấc thay vì phụ thuộc như một biện pháp điều trị lão hóa duy nhất. Người có bệnh lý nền về chuyển hóa hoặc đang dùng thuốc đặc trị nên tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi thay đổi lớn khẩu phần ăn hàng ngày.