Nhiều vận động viên điền kinh và người tập sức bền tìm đến chế độ ăn keto nhằm tối ưu hóa quá trình đốt mỡ làm năng lượng. Tuy nhiên, việc cắt giảm gần như hoàn toàn carbohydrate dấy lên lo ngại về độ bền của hệ xương dưới áp lực tập luyện cao. Câu hỏi đặt ra là liệu ăn keto có trực tiếp làm tăng nguy cơ gãy xương do mỏi hay không.

Câu trả lời ngắn gọn là hiện chưa có bằng chứng lâm sàng trực tiếp khẳng định ăn keto làm tăng tỷ lệ gãy xương do mỏi ở vận động viên điền kinh. Các nghiên cứu can thiệp trên người mới dừng lại ở việc phát hiện sự biến đổi bất lợi của các dấu ấn sinh học chu chuyển xương trong thời gian ngắn (3,5 tuần), chưa đủ dữ liệu dài hạn về chấn thương thực tế [1], [2].

Dấu ấn chu chuyển xương và nguy cơ gãy xương do mỏi

Hệ xương liên tục trải qua quá trình hủy xương cũ và tái tạo xương mới. Quá trình này được phản ánh qua các dấu ấn chu chuyển xương trong máu, gồm dấu ấn tiêu xương và dấu ấn tạo xương [2].

Gãy xương do mỏi xảy ra khi các vi tổn thương tích tụ liên tục do vận động lặp đi lặp lại mà quá trình tái tạo xương không kịp bù đắp. Nếu cán cân nghiêng về phía tiêu xương kéo dài, mật độ khoáng chất và độ chắc khỏe của xương suy giảm, từ đó làm gia tăng nguy cơ rạn nứt [1], [2].

Nghiên cứu ngắn hạn trên vận động viên điền kinh đỉnh cao

Một thử nghiệm can thiệp kéo dài 3,5 tuần đã đánh giá chế độ ăn keto ít carbohydrate, nhiều chất béo (LCHF) trên các vận động viên sức bền đỉnh cao [1]. Kết quả cho thấy chế độ ăn này gây ảnh hưởng tiêu cực rõ rệt đến các dấu ấn tạo và hủy xương cả ở trạng thái nghỉ ngơi lẫn trong buổi tập cường độ cao kéo dài [1]. Khi các vận động viên được bù lại carbohydrate cấp tính, các dấu ấn này chỉ hồi phục được một phần [1].

Một nghiên cứu công bố năm 2022 trên các vận động viên đi bộ thể thao đỉnh cao áp dụng chế độ ăn keto dưới 50 g carbohydrate mỗi ngày trong 3,5 tuần ghi nhận sự gia tăng dấu ấn tiêu xương CTX và giảm dấu ấn tạo xương P1NP [2]. Sự suy giảm quá trình tạo xương này diễn ra ở cả trạng thái nghỉ ngơi và xuyên suốt quá trình vận động [2]. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng việc hạn chế carbohydrate tác động tiêu cực đến sự hình thành xương mạnh hơn so với việc thiếu hụt năng lượng đơn thuần [2].

Dữ liệu từ các đối tượng khác và nghiên cứu tổng quan

Các tổng quan hệ thống cho thấy bức tranh đa chiều về chế độ ăn keto đối với các chỉ số sinh lý. Một phân tích gộp năm 2021 trên vận động viên ghi nhận chế độ ăn keto làm giảm tỷ lệ trao đổi hô hấp (RER) và làm tăng cholesterol toàn phần, trong khi chưa thấy thay đổi có ý nghĩa thống kê về thể lực tim mạch [3].

Một tổng quan hệ thống năm 2023 đánh giá mối liên hệ giữa chế độ ăn keto và sức khỏe xương trên bệnh nhân thừa cân hoặc béo phì lại không tìm thấy sự thay đổi đáng kể về mật độ khoáng xương (BMD) hay các dấu ấn chu chuyển xương thông thường [4]. Đánh giá này nhấn mạnh rằng hiện chưa có nghiên cứu dài hạn nào trên người được thiết kế đủ mạnh để kết luận chắc chắn tác động của chế độ ăn keto lên xương [4].

Những hiểu lầm thường gặp

Nhiều người lầm tưởng rằng biến đổi dấu ấn sinh học đồng nghĩa với việc xương sẽ bị nứt gãy ngay lập tức. Dấu ấn chu chuyển xương chỉ phản ánh hoạt động tế bào xương tức thời tại thời điểm xét nghiệm, không phản ánh trực tiếp cấu trúc vi mô hay độ bền cơ học của toàn bộ khung xương [1], [4].

Một hiểu lầm khác là việc bù đắp năng lượng từ chất béo có thể thay thế hoàn toàn vai trò của carbohydrate đối với mô xương. Dữ liệu thực nghiệm cho thấy sự thiếu hụt carbohydrate chuyên biệt vẫn gây ức chế quá trình tạo xương ngay cả khi tổng năng lượng nạp vào được duy trì [2].

Điều chưa biết

Các tài liệu khoa học hiện tại chưa giải đáp được những câu hỏi mấu chốt sau:

  • Chế độ ăn keto kéo dài nhiều tháng hoặc nhiều năm có thực sự dẫn đến tỷ lệ gãy xương do mỏi cao hơn ở vận động viên điền kinh hay không [1], [2].
  • Liệu tình trạng suy giảm dấu ấn tạo xương có tự điều hòa và phục hồi sau giai đoạn thích nghi mỡ lâu dài hay không [1], [2].
  • Mức carbohydrate tối thiểu cần thiết để bảo vệ chu chuyển xương trong các đợt tập luyện khối lượng lớn là bao nhiêu [2].

Ai nên thận trọng?

Vận động viên điền kinh chuyên cự ly dài hoặc người tập luyện sức bền với khối lượng tập luyện cao nên thận trọng trước khi cắt giảm triệt để carbohydrate [1], [2].

Vận động viên có tiền sử rạn xương, gãy xương do mỏi hoặc mật độ xương thấp cần tham khảo ý kiến chuyên gia y tế trước khi thực hiện các chế độ ăn kiêng ngặt nghèo [1], [2]. Người có chỉ số cholesterol cao từ trước cũng cần được theo dõi chặt chẽ vì chế độ ăn keto có thể làm tăng cholesterol toàn phần [3].