Ăn móng giò hầm đu đủ có thực sự giúp tăng tiết sữa?

Nỗi ám ảnh thiếu sữa và quan niệm ăn móng giò truyền thống

Sau khi sinh con, nhiều sản phụ phải đối mặt với áp lực tâm lý nặng nề mang tên "thiếu sữa". Nỗi sợ con không đủ no khiến các gia đình thường tìm kiếm mọi biện pháp dân gian để bồi bổ, trong đó món móng giò hầm đu đủ xanh gần như là lựa chọn hàng đầu. Nhiều người mẹ phải ăn món này liên tục trong nhiều tuần, thậm chí nhiều tháng, dẫn đến cảm giác ngấy và sợ hãi mỗi bữa ăn.

Cảm giác thiếu sữa là một trong những nguyên nhân hàng đầu khiến các bà mẹ quyết định ngừng cho con bú sớm ^[1]. Nỗi lo lắng này cũng thôi thúc sản phụ tìm đến các chất kích thích tiết sữa dạng tự nhiên hoặc thực phẩm quen thuộc ^[2]. Tuy nhiên, việc ăn móng giò hầm đu đủ có thực sự tạo ra lượng sữa dồi dào như lời đồn hay chỉ là thói quen truyền khẩu?

Móng giò hầm đu đủ có thực sự làm tăng sữa mẹ?

Câu trả lời thẳng thắn là móng giò hầm đu đủ không có hoạt chất đặc hiệu nào trực tiếp kích thích tuyến sữa sản xuất nhiều sữa hơn. Cho đến nay, chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng khoa học nào chứng minh móng giò là một chất lợi sữa độc lập mang lại hiệu quả vượt trội.

Hiệu quả "về sữa" mà một số sản phụ cảm nhận được sau khi ăn món này thực chất đến từ việc cơ thể được bù đắp một lượng nước canh lớn và năng lượng dồi dào sau quá trình sinh nở mất sức. Khi mẹ được cung cấp đủ chất lỏng và tinh thần thoải mái hơn, phản xạ tiết sữa tự nhiên của cơ thể sẽ hoạt động thuận lợi hơn. Ngược lại, nếu chỉ ăn móng giò mà không cho con bú đúng cách, lượng sữa tiết ra vẫn không thể tăng lên như mong đợi.

Cơ chế tiết sữa tự nhiên hoạt động như thế nào?

Để hiểu vì sao móng giò không phải là "thần dược", cần nhìn vào cơ chế sinh học của tuyến sữa. Sau khi sinh, sự sụt giảm của các hormone thai kỳ và sự gia tăng của hormone prolactin sẽ kích hoạt quá trình tạo sữa. Khi trẻ ngậm bắt vú và mút, cơ thể mẹ sẽ giải phóng oxytocin, tạo ra phản xạ tống sữa ra ngoài.

Quá trình sản xuất sữa mẹ đòi hỏi việc hút hoặc rút cạn sữa khỏi bầu ngực một cách thường xuyên và hiệu quả ^[1]. Nếu sữa được lấy ra đều đặn, cơ thể sẽ hiểu rằng nhu cầu của em bé đang cao và tự động sản xuất thêm để bù đắp. Ngược lại, nếu sữa ứ đọng trong nang tuyến vú, cơ thể sẽ tiết ra chất ức chế khiến lượng sữa dần sụt giảm.

Vì vậy, trước khi nghĩ đến việc dùng bất kỳ thực phẩm hay thảo dược lợi sữa nào, điều quan trọng nhất là phải đánh giá sức khỏe của mẹ và bé, lực mút của trẻ, khớp ngậm đúng và tần suất cho bú ^[2]. Việc điều chỉnh khớp ngậm và cho con bú đúng cữ chính là chìa khóa then chốt quyết định lượng sữa, chứ không phải một món ăn riêng lẻ ^[2].

Bằng chứng khoa học về các chất lợi sữa hiện nay

Trên thế giới, các chất hỗ trợ tăng tiết sữa (galactagogues) bao gồm thực phẩm, đồ uống, thảo dược hoặc thuốc kê đơn ^[1]. Mặc dù việc sử dụng các sản phẩm này rất phổ biến, bằng chứng khoa học khẳng định tính an toàn và hiệu quả của chúng vẫn còn rất hạn chế ^[1].

Một khảo sát cắt ngang trực tuyến tại Mỹ vào năm 2023 trên 1.294 phụ nữ đang cho con bú ghi nhận hơn một nửa (57,5%) từng dùng chất lợi sữa ^[1]. Trong đó, 55,4% sử dụng thực phẩm hoặc đồ uống, 27,7% dùng thảo dược bổ sung và chỉ 1,4% dùng thuốc ^[1]. Đáng chú ý, tỷ lệ sử dụng chất lợi sữa cao vượt trội ở những người mẹ có cảm giác bản thân thiếu sữa (78,8% so với 53,8% ở nhóm không có cảm giác này) ^[1]. Nhóm người sinh con đầu lòng cũng có xu hướng tìm đến các biện pháp lợi sữa nhiều hơn nhóm đã từng có kinh nghiệm (66,7% so với 49,3%) ^[1].

Thói quen sử dụng thực phẩm kích sữa phụ thuộc rất lớn vào văn hóa và tập quán địa phương của từng vùng ^[2]. Một nghiên cứu cắt ngang thực hiện tại Malaysia trên 322 bà mẹ có con dưới 6 tháng tuổi cho thấy 76% người tham gia có sử dụng chất lợi sữa ^[3]. Đáng chú ý, phần lớn là thực phẩm quen thuộc như quả chà là (66%), yến mạch (58%) và đậu nành (56%) ^[3]. Nghiên cứu này cũng chỉ ra sở thích chọn lựa khác nhau rõ rệt theo sắc tộc: người Mã Lai chuộng chà là, người gốc Hoa chuộng đậu nành, còn người gốc Ấn lại chọn yến mạch ^[3]. Nguồn thông tin mà các bà mẹ nhận được chủ yếu đến từ gia đình và bạn bè ^[3].

Tại châu Phi, một nghiên cứu tại Lagos, Nigeria trên 112 bà mẹ nuôi con hoàn toàn bằng sữa mẹ cũng ghi nhận cháo pap là thực phẩm lợi sữa phổ biến nhất (80,8%), tiếp theo là trà (46%) ^[4]. Nguồn gợi ý dùng các món này phần lớn đến từ chính người mẹ của họ (35,9%), trong khi truyền thông hay internet chỉ chiếm 4,2% ^[4]. Các tác giả đều nhấn mạnh rằng dù thực phẩm lợi sữa là một phần quan trọng trong dinh dưỡng bà mẹ, chúng ta vẫn đang thiếu các bằng chứng khoa học chuẩn mực về hiệu quả và mức độ an toàn ^[4].

Đối với các can thiệp có đối chứng, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên năm 2021 khảo sát trên các bà mẹ sinh non đã đánh giá một chế phẩm từ mầm lúa mạch kết hợp beta-glucan và tía tô đất ^[5]. Trong số 117 người tham gia ban đầu, dữ liệu hoàn chỉnh thu thập được từ 80 sản phụ chia đều vào hai nhóm ^[5]. Kết quả cho thấy tổng lượng sữa vắt ra trong hai tuần đầu ở nhóm dùng chế phẩm lúa mạch đạt 6.036 ± 498 mL, cao hơn đáng kể so với mức 4.209 ± 335 mL ở nhóm dùng giả dược ^[5]. Lượng sữa vắt được trong lần thăm khám cuối cũng ghi nhận sự chênh lệch rõ rệt (95 mL so với 62,5 mL) ^[5]. Tuy nhiên, nghiên cứu này chỉ áp dụng trên chế phẩm đặc thù ở nhóm sinh non, không đại diện cho các món ăn truyền thống như móng giò.

Một nghiên cứu cắt ngang khác trên 188 phụ nữ năm 2017 cho thấy 64% bà mẹ áp dụng biện pháp hút sữa hoặc vắt sữa bằng tay để tăng sản lượng ^[6]. Trong số những người áp dụng phương pháp cơ học này, có tới 70% nhận thấy lượng sữa thực sự tăng lên ^[6]. Cỏ cà ri (fenugreek) là loại thảo dược được biết đến nhiều nhất (86%) và sử dụng nhiều nhất (46%) trong nhóm nghiên cứu ^[6]. Ngược lại, các loại thuốc kê đơn như metoclopramide hay domperidone chỉ có tỷ lệ dùng rất thấp (lần lượt là 2% và 3%) ^[6].

Nhìn nhận thực tế: Lợi ích dinh dưỡng và giới hạn của bằng chứng

Nhiều người quyết định tìm đến các chất lợi sữa sau khi gặp khó khăn với nguồn sữa mẹ và cảm thấy bối rối trước những thông tin thiếu nhất quán từ nhân viên y tế ^[7]. Một nghiên cứu phỏng vấn sâu 22 phụ nữ tại Úc năm 2021 chỉ ra rằng việc tìm đến chất kích sữa giúp người mẹ cảm thấy bản thân chủ động hơn trong hành trình nuôi con ^[7]. Dù vậy, các quyết định này thường diễn ra trong bối cảnh thiếu vắng các khuyến cáo lâm sàng rõ ràng về tính hiệu quả và độ an toàn ^[7].

Xét về góc độ dinh dưỡng, móng giò hầm nhừ cung cấp chất đạm, collagen, lipid và nước hầm xương. Đối với phụ nữ sau sinh gầy yếu, mệt mỏi, đây là nguồn bổ sung năng lượng nhanh chóng để phục hồi thể lực. Đu đủ xanh nấu chín cũng chứa một số vitamin, khoáng chất và chất xơ, giúp hỗ trợ tiêu hóa nhẹ nhàng hơn so với việc chỉ ăn thịt mỡ.

Tuy nhiên, giới hạn lớn nhất của bằng chứng là không có nghiên cứu nào chứng minh móng giò làm tăng nồng độ hormone prolactin hay oxytocin. Việc sản phụ thấy ngực căng tức sữa sau khi ăn thường là hệ quả gián tiếp của việc uống một bát canh nóng lớn giúp bù nước, kết hợp với lượng calo cao từ mỡ lợn. Nếu thay móng giò bằng một bát canh thịt nạc, canh cá hoặc súp rau củ ấm với lượng nước tương đương, cơ thể vẫn hoàn toàn có thể tiết ra lượng sữa tương tự mà không nạp quá nhiều chất béo có hại.

Những hiểu lầm phổ biến khi bồi bổ sau sinh

Hiểu lầm lớn nhất của các gia đình là cho rằng ăn móng giò càng nhiều thì sữa càng "đặc" và nhiều dinh dưỡng. Thực tế, thành phần dưỡng chất trong sữa mẹ được điều hòa rất kỳ diệu bởi cơ thể, ưu tiên huy động dự trữ của mẹ để đảm bảo chất lượng sữa ổn định cho bé. Việc mẹ ăn quá nhiều mỡ lợn không làm tăng chất lượng protein hay kháng thể trong sữa, mà chỉ làm tăng lượng chất béo bão hòa nạp vào người mẹ.

Một hiểu lầm tai hại khác là ép sản phụ ăn móng giò liên tục cả tuần để "gọi sữa về" ngay khi vừa sinh. Giai đoạn vài ngày đầu sau sinh, sữa non đặc sánh tự nhiên được sản xuất với lượng nhỏ nhưng giàu kháng thể, hoàn toàn phù hợp với dung tích dạ dày chỉ vài mililit của trẻ sơ sinh. Việc thúc ép ăn móng giò béo ngậy khi cơ thể mẹ chưa vận động nhiều dễ gây đầy bụng, khó tiêu và ức chế tâm lý.

Nhiều người cũng tin rằng hễ thiếu sữa là phải tìm đến thức ăn bổ dưỡng thay vì kiểm tra lại cữ bú. Khoa học chứng minh rằng không có loại thức ăn nào có thể thay thế được động tác kích thích từ miệng em bé hoặc máy hút sữa. Bỏ qua việc chỉnh khớp ngậm và tăng cữ bú mà chỉ tập trung ăn móng giò sẽ không giải quyết được gốc rễ của tình trạng thiếu sữa.

Những ai cần đặc biệt thận trọng với món móng giò?

Mặc dù là món ăn truyền thống giàu năng lượng, móng giò chứa tỷ lệ mỡ dưới da và mỡ động vật rất cao. Do đó, một số nhóm sản phụ cần hết sức thận trọng hoặc hạn chế tối đa món ăn này:

• Sản phụ có tiền sử máu nhiễm mỡ hoặc bệnh tim mạch: Hàm lượng chất béo bão hòa và cholesterol trong móng giò có thể làm gia tăng mỡ máu, gây xơ vữa động mạch và ảnh hưởng tiêu cực đến sức khỏe tim mạch của mẹ.
• Phụ nữ thừa cân, béo phì hoặc tăng cân quá mức trong thai kỳ: Móng giò có mật độ năng lượng rất lớn, dễ dẫn đến tình trạng tăng cân mất kiểm soát sau sinh, cản trở quá trình phục hồi vóc dáng và tăng nguy cơ mắc đái tháo đường tuýp 2.
• Người có hệ tiêu hóa kém, dễ trào ngược: Lượng chất béo lớn trong móng giò làm chậm quá trình làm rỗng dạ dày, gây ậm ạch, đầy hơi, khó tiêu và làm nặng thêm tình trạng táo bón sau sinh.
• Sản phụ đang bị tắc tia sữa: Ăn quá nhiều chất béo động vật có thể khiến dòng sữa mẹ trở nên đặc hơn, làm trầm trọng thêm tình trạng tắc nghẽn ống dẫn sữa, dễ dẫn đến viêm tuyến vú hoặc áp-xe vú nguy hiểm.

Khi có các bệnh lý nền về tim mạch, huyết áp hay rối loạn chuyển hóa, sản phụ cần tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng trước khi thay đổi chế độ ăn sau sinh.

Lời khuyên dinh dưỡng và cách kích sữa an toàn cho sản phụ

Để duy trì nguồn sữa dồi dào mà không phải chịu áp lực từ món móng giò, sản phụ nên áp dụng các biện pháp khoa học và cân bằng:

• Cho con bú thường xuyên và đúng khớp ngậm: Hãy cho bé bú theo nhu cầu, khoảng 8-12 cữ mỗi ngày trong những tuần đầu đời. Đảm bảo bé ngậm sâu vào quầng vú để kích thích các thụ thể giải phóng prolactin và oxytocin hiệu quả nhất.
• Uống đủ nước mỗi ngày: Nước là thành phần chính của sữa mẹ. Hãy uống khoảng 2,5 - 3 lít nước mỗi ngày, ưu tiên nước lọc ấm, nước canh thanh đạm, nước hãm các loại đậu hoặc sữa hạt không đường. Uống một ly nước ấm trước và sau mỗi cữ bú là cách kích sữa tự nhiên rất tốt.
• Dinh dưỡng đa dạng và cân đối: Thay vì chỉ ăn một món, hãy xây dựng thực đơn phong phú gồm đạm nạc (thịt gà, cá, tôm, đậu hũ), tinh bột phức hợp (yến mạch, gạo lứt), rau xanh đậm và trái cây tươi. Sự đa dạng này giúp sữa mẹ giàu vi chất mà mẹ không bị ngấy hay tăng cân quá mức.
• Chế biến móng giò đúng cách nếu muốn ăn: Nếu mẹ yêu thích hương vị món móng giò hầm đu đủ, chỉ nên ăn 1-2 lần mỗi tuần. Khi nấu, nên luộc bỏ nước đầu, vớt sạch lớp mỡ váng nổi trên bề mặt canh và kết hợp nhiều đu đủ xanh để bổ sung chất xơ.
• Nghỉ ngơi và giữ tinh thần thoải mái: Căng thẳng và mệt mỏi sẽ ức chế oxytocin, làm sữa khó phóng ra ngoài. Gia đình cần hỗ trợ chia sẻ việc chăm sóc em bé để người mẹ có thời gian ngủ đủ giấc và thư giãn tinh thần.

Móng giò hầm đu đủ xanh chỉ là một món ăn bồi bổ truyền thống, hoàn toàn không phải phương thuốc kỳ diệu để kích thích sữa. Việc hiểu đúng cơ chế tiết sữa, duy trì chế độ ăn uống đa dạng và cho con bú đúng cách chính là giải pháp an toàn, bền vững nhất cho cả mẹ và bé.