Đêm xuống, trẻ sơ sinh bỗng khóc thét từng cơn, mặt đỏ bừng, hai chân co rút vào bụng khiến nhiều bà mẹ hoảng loạn và tự trách bản thân đã ăn nhầm thực phẩm gây đầy hơi như đậu hay bắp cải. Nỗi lo thực phẩm sinh khí từ bữa ăn của mẹ truyền qua sữa gây đau bụng cho con là thắc mắc phổ biến trong những tháng đầu đời của trẻ.
Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học hiện tại cho thấy kết quả rất trái chiều về mối liên hệ giữa chế độ ăn giàu đạm hoặc các loại đậu của mẹ với chứng khóc dạ đề (colic) ở trẻ [1] [2]. Đối với đa số trẻ sơ sinh, việc can thiệp hay kiêng khem dinh dưỡng tỏ ra không mang lại lợi ích rõ rệt, ngoại trừ một tỷ lệ nhỏ trẻ thực sự bị dị ứng đạm sữa bò [3].
Nhận diện đúng chứng đau bụng colic ở trẻ nhỏ
Chứng đau bụng colic (thường gọi là khóc dạ đề) là hội chứng hành vi rất phổ biến ở trẻ bú mẹ hoàn toàn trong những tháng đầu đời [2] [3]. Tình trạng này đặc trưng bởi những cơn khóc dữ dội không thể kiểm soát ở một em bé hoàn toàn khỏe mạnh và bú tốt [2]. Theo quy tắc số 3 của Wessel được sử dụng rộng rãi, colic là các cơn khóc kéo dài hơn 3 giờ mỗi ngày (tương đương trên 180 phút mỗi 24 giờ), xảy ra hơn 3 ngày trong một tuần, kéo dài trong 3 tuần ở trẻ từ 2 tuần đến 4 tháng tuổi [2] [4].
Theo mô tả từ các bà mẹ, trẻ hoàn toàn bình thường vào ban ngày nhưng đột nhiên cau mày, mặt đỏ lên, co hai chân vào bụng, hét to và khóc liên tục từ 2 đến 20 phút rồi cơn khóc đột ngột kết thúc [2]. Các cơn khóc thường tập trung vào chiều muộn và rạng sáng, gây xáo trộn lớn đến sinh hoạt gia đình và khiến người mẹ rơi vào trạng thái hoảng sợ, căng thẳng [2]. Tỷ lệ mắc chứng này dao động từ 5% đến 19% theo một số nghiên cứu [2], thậm chí ảnh hưởng tới 30% trẻ nhỏ ở các thống kê khác [4].
Mặc dù gây ra nhiều đêm mất ngủ và áp lực tâm lý nặng nề cho những người lần đầu làm cha mẹ, colic thực chất là tình trạng lành tính và sẽ tự khỏi quanh mốc 3 tháng tuổi [3] [4] [5]. Các nguyên nhân bệnh lý thực thể đứng sau việc trẻ khóc quá mức chỉ chiếm chưa đến 5% tổng số trường hợp [4]. Do đó, nếu trẻ vẫn tăng cân bình thường và kết quả khám thể chất bình thường, các xét nghiệm máu hay chụp chiếu hình ảnh là không cần thiết [4].
Cơ chế gây đầy hơi và đau bụng thực sự đến từ đâu?
Đến nay, nguyên nhân chính xác gây ra chứng colic vẫn chưa được xác định rõ ràng [3] [5]. Tuy nhiên, các vấn đề và rối loạn chức năng đường tiêu hóa từ lâu đã được nghi ngờ có liên quan đến tình trạng này [5]. Cụ thể, sự gián đoạn quá trình hình thành hệ vi sinh vật đường tiêu hóa của trẻ có thể dẫn đến tình trạng sinh khí dư thừa và gây viêm, từ đó liên quan mật thiết đến các cơn khóc colic [5].
Một tổng quan phạm vi công bố năm 2022 tổng hợp bằng chứng từ 21 bài nghiên cứu gốc đã làm rõ hơn sự khác biệt trong đường ruột của trẻ [5]. Kết quả cho thấy trẻ bị colic có sự gia tăng cư trú của các vi khuẩn sinh khí như Escherichia coli và Klebsiella [5]. Đồng thời, nhóm trẻ này lại có mật độ vi khuẩn kháng viêm như Bifidobacterium và Lactobacillus thấp hơn bình thường [5].
Ngoài giả thuyết về hệ vi sinh vật bất thường gây rối loạn chức năng ruột và tạo khí [6], một số ít trẻ xuất hiện triệu chứng colic thứ phát do dị ứng đạm sữa bò [3]. Bên cạnh đó, khói thuốc lá cũng là một yếu tố nguy cơ tiềm ẩn [7]. Một nghiên cứu năm 2000 khảo sát trên 3.345 trẻ từ 1 đến 6 tháng tuổi (với tỷ lệ phản hồi 96%) chỉ ra rằng tỷ lệ mắc colic cao gấp 2 lần ở con của các bà mẹ hút thuốc, nhưng tỷ lệ này thấp hơn ở nhóm trẻ được bú sữa mẹ [7].
Nghiên cứu nói gì về món đậu và chế độ ăn của mẹ?
Xoay quanh câu hỏi liệu mẹ ăn các loại đậu (thực phẩm giàu đạm và dễ sinh khí) hay các món ăn hàng ngày có làm bé đau bụng hay không, hai nghiên cứu vào năm 2012 và 2016 đã đưa ra những góc nhìn khác biệt [1] [2].
Một nghiên cứu công bố năm 2012 đã tiến hành kiểm tra 110 trẻ sơ sinh quấy khóc đến khám tại khoa nhi trong thời gian 1 năm để tìm nguyên nhân hỗ trợ từ chế độ ăn của mẹ [2]. Trong số này, 50% trẻ nằm ở độ tuổi từ trên 2 đến 3 tháng, tiếp theo là nhóm trên 1 đến 2 tháng tuổi chiếm 39,09% [2]. Phần lớn bệnh nhi được đưa đến vào giờ cấp cứu (từ 5 giờ chiều đến 9 giờ sáng hôm sau) nhiều hơn giờ khám thông thường (từ 9 giờ sáng đến 5 giờ chiều) [2]. Kết quả ghi nhận hầu hết các ca (30,9%, tương đương 34 bà mẹ) có ăn các loại đậu hạt (pulses) trong vòng 48 giờ trước đó, tiếp theo là uống sữa trâu chiếm 20% [2]. Từ dữ liệu quan sát này, nhóm nghiên cứu kết luận chế độ ăn giàu đạm của mẹ là một trong những yếu tố gây ra chứng colic ở trẻ [2].
Ngược lại, một nghiên cứu tiến cứu công bố năm 2016 lại cho thấy bức tranh hoàn toàn khác khi khảo sát tác động của chế độ ăn mẹ lên chứng colic mà không áp dụng bất kỳ can thiệp hay hạn chế thực phẩm nào [1]. Nghiên cứu bao gồm 30 trẻ bị colic và 29 trẻ không bị colic [1]. Các bà mẹ ghi chép lại thực đơn của mình và thời gian khóc của con trong suốt 1 tuần, sau đó chuyên gia dinh dưỡng phân loại và so sánh khẩu phần giữa hai nhóm [1].
Kết quả năm 2016 chỉ ra rằng thời gian khóc của trẻ có mối tương quan nghịch mức độ trung bình với tỷ lệ phần trăm chất đạm trong khẩu phần của mẹ (hệ số R = -0,45, p = 0,01) và sự hiện diện của khoai tây trong bữa ăn của mẹ (R = -0,38, p = 0,034) [1]. Ngoài ra, mẹ của những bé không bị colic tiêu thụ nho và chanh nhiều hơn đáng kể so với mẹ của nhóm bé bị colic (p = 0,044) [1]. Ngược lại, thời gian trẻ khóc có tương quan thuận với việc mẹ ăn quả óc chó (R = 0,38, p = 0,034) và chuối (R = 0,44, p = 0,01) [1]. Nghiên cứu này kết luận việc loại bỏ chuối khỏi thực đơn của mẹ có thể giảm colic, trong khi chế độ ăn giàu đạm, cùng với nho, chanh và khoai tây ở mẹ đang cho con bú lại có thể bảo vệ trẻ khỏi chứng đau bụng này [1].
Lợi ích và giới hạn của các bằng chứng hiện có
Sự đối lập giữa nghiên cứu năm 2012 (cho rằng ăn đậu, giàu đạm gây colic) [2] và nghiên cứu năm 2016 (cho rằng ăn giàu đạm giúp giảm thời gian khóc) [1] cho thấy giới hạn rõ rệt của các bằng chứng quan sát. Nghiên cứu năm 2012 chỉ thống kê lại lịch sử ăn uống trong 48 giờ của các bà mẹ có con đang khóc mà không có nhóm đối chứng [2]. Trong khi đó, nghiên cứu năm 2016 dù có nhóm đối chứng nhưng cỡ mẫu còn nhỏ (tổng cộng 59 trẻ) và chỉ theo dõi trong 1 tuần [1]. Đáng chú ý, không có trích đoạn nghiên cứu nào trong số này trực tiếp khảo sát món bắp cải trong khẩu phần của mẹ.
Khi xét trên tổng thể rộng hơn, một bài tổng quan năm 2011 khẳng định đối với đa số trẻ nhỏ, các can thiệp dinh dưỡng dường như không mang lại lợi ích nào đối với chứng colic [3]. Can thiệp thực phẩm chỉ thực sự có vai trò ở một nhóm nhỏ trẻ có triệu chứng colic do dị ứng đạm sữa bò [3].
Trong trường hợp nghi ngờ dị ứng ở trẻ bú mẹ, một chế độ ăn ít chất gây dị ứng có giám sát cho mẹ — cụ thể là tránh sữa bò và các sản phẩm từ sữa, đồng thời bổ sung đầy đủ vitamin và khoáng chất — có thể được đề xuất [6]. Quá trình ăn kiêng thử nghiệm này cần kéo dài ít nhất 2 tuần để kiểm tra hiệu quả, và người mẹ chỉ nên tiếp tục duy trì chế độ ăn kiêng nếu thực sự thấy có tác dụng [6].
Những hiểu lầm thường gặp khi xử trí trẻ khóc dạ đề
Vì quá lo lắng trước tiếng khóc của con, nhiều gia đình tìm đến các biện pháp truyền miệng hoặc tự ý đổi sữa, dùng thuốc. Tuy nhiên, tài liệu y khoa năm 2012 cảnh báo các phương pháp thay thế như trà thảo mộc, tiểu hồi (fennel), uống nước đường glucose hay liệu pháp massage đều chưa được chứng minh là có hiệu quả nhất quán, thậm chí một số cách còn có thể gây nguy hiểm cho trẻ [4].
Về việc dùng thuốc, các hướng dẫn năm 2012 và 2014 đều nhấn mạnh điều trị bằng thuốc hầu như không có vai trò và không được khuyến cáo do các tác dụng phụ đã được báo cáo [6] [4]. Cụ thể, hoạt chất simethicone (giúp giảm tạo khí) có thể hữu ích cho một số trẻ, nhưng nhiều thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên ghi nhận thuốc này không tạo ra sự khác biệt nào trong việc giảm các cơn colic so với giả dược [6]. Một thuốc kháng cholinergic giảm triệu chứng là cimetropium bromide từng được đánh giá qua thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên trong việc giảm khóc ở trẻ bú mẹ, hay hoạt chất mới Nepadutant (tác động lên nhu động và độ nhạy cảm ruột) đang ở giai đoạn nghiên cứu pha IIa đa trung tâm, mù đôi có đối chứng giả dược [6], nhưng hiện tại các tài liệu y khoa không khuyến cáo dùng thuốc khác vì rủi ro tác dụng phụ [6].
Đối với trẻ bú bình, việc tự ý chuyển sang sữa công thức gốc đậu nành hoặc dùng liệu pháp men lactase là không có vai trò được chứng minh và không được khuyến cáo để xử trí colic [3]. Về men vi sinh (probiotics), dù đang nổi lên như một hướng tiếp cận hứa hẹn dựa trên giả thuyết cân bằng hệ vi sinh đường ruột [6] [4], nhưng dữ liệu hiện tại vẫn chưa đủ để đưa ra khuyến cáo chính thức cho mọi trẻ bị colic [3] và hiệu quả của các loại sữa công thức chứa probiotics cần được ghi nhận thêm [6].
Ai nên thận trọng trước khi thay đổi chế độ ăn?
Các bà mẹ đang cho con bú cần đặc biệt thận trọng trước khi quyết định cắt giảm hàng loạt thực phẩm như các loại đậu, thịt cá hay rau củ. Việc kiêng khem tự phát không những không mang lại lợi ích cho đa số trẻ [3] mà còn dễ làm mẹ thiếu hụt vi chất. Ngay cả khi áp dụng chế độ ăn loại trừ sữa bò, người mẹ vẫn phải đảm bảo nạp đủ lượng vitamin và khoáng chất thích hợp, và chỉ duy trì nếu thấy hiệu quả sau ít nhất 2 tuần [6].
Đối với nhóm trẻ dùng sữa công thức, hướng tiếp cận đầu tiên được thử nghiệm có hiệu quả là các loại sữa công thức dựa trên đạm whey thủy phân một phần kết hợp với prebiotic oligosaccharides [6]. Những dòng sữa công thức thủy phân hoàn toàn dựa trên đạm casein hoặc đạm whey có thể hữu ích cho những trẻ bị colic mức độ nặng hoặc kèm theo các triệu chứng cơ địa dị ứng (atopic) khác [6] [3]. Tuy nhiên, điều tối quan trọng là bất kỳ sự thay đổi chế độ ăn hay liệu pháp điều trị nào cũng chỉ được thực hiện dưới sự giám sát của bác sĩ nhi khoa [6]. Nếu mẹ hoặc bé có bệnh nền, hoặc đang sử dụng thuốc, gia đình cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi điều chỉnh dinh dưỡng.
Cách áp dụng thực tế cho mẹ đang cho con bú
Thay vì lo sợ món đậu hay bắp cải một cách cảm tính, người mẹ nên duy trì chế độ ăn đa dạng, cân bằng. Dựa trên dữ liệu nghiên cứu năm 2016, mẹ có thể yên tâm duy trì khẩu phần giàu đạm, kết hợp các thực phẩm như khoai tây, nho và chanh [1]. Nếu nhận thấy trẻ quấy khóc nhiều sau những ngày mẹ ăn chuối, quả óc chó [1], các loại đậu hạt hoặc uống sữa trâu trong vòng 48 giờ [2], mẹ có thể ghi nhật ký ăn uống và thời gian khóc của con trong 1 tuần để theo dõi mối liên hệ thực tế [1].
Một mẹo sinh học tự nhiên rất đáng áp dụng là duy trì cho trẻ bú mẹ vào ban đêm. Bằng chứng khoa học cho thấy sữa mẹ tiết ra vào ban đêm có chứa hormone melatonin, chất này có thể giúp ích trong việc cải thiện giấc ngủ của trẻ và làm giảm các cơn đau bụng colic [6]. Ngoài ra, việc tránh xa khói thuốc lá và duy trì nuôi con bằng sữa mẹ cũng gắn liền với tỷ lệ mắc colic thấp hơn [7].
Trên hết, nền tảng cốt lõi trong việc xử trí chứng colic là sự trấn an dành cho cha mẹ về bản chất lành tính và tự giới hạn của hội chứng này [4], đồng thời đảm bảo người mẹ luôn nhận được sự hỗ trợ tinh thần đầy đủ từ gia đình để vượt qua giai đoạn căng thẳng [3].
Tóm lại, chưa có bằng chứng đồng nhất khẳng định mẹ ăn thực phẩm sinh khí hay giàu đạm như các loại đậu là nguyên nhân trực tiếp gây đau bụng colic cho mọi trẻ sơ sinh [1] [2] [3]. Thay vì kiêng khem khắc nghiệt dễ dẫn đến thiếu chất, người mẹ nên ăn uống đủ dinh dưỡng, tận dụng nguồn sữa đêm chứa melatonin và chỉ thực hiện chế độ ăn kiêng dị ứng dưới sự theo dõi của bác sĩ nhi khoa [6].
