Mỗi mùa nhãn chín, nhiều người vừa muốn thưởng thức vị ngọt thơm lại vừa e ngại cảm giác "nóng trong", nổi mụn bọc hay mẩn ngứa trên mặt. Trong quan niệm dân gian, nhãn thường bị xếp vào nhóm quả có tính nhiệt cao, dễ gây bốc hỏa cho cơ thể. Điều này khiến không ít người thắc mắc liệu hiện tượng này có thực sự bắt nguồn từ bản chất của quả nhãn hay không.

Thực tế khoa học chỉ ra rằng khái niệm "nóng trong" sau khi ăn nhiều đồ ngọt phản ánh sự thay đổi chuyển hóa và phản ứng viêm bên trong cơ thể. Nhãn là loại trái cây có mật độ đường tự nhiên cao. Việc tiêu thụ dồn dập một lượng lớn nhãn làm gia tăng tải lượng đường của khẩu phần ăn, kích hoạt chuỗi hormone thúc đẩy tăng tiết bã nhờn và làm viêm da.

Bản chất của "nóng trong" dưới góc nhìn khoa học

Trong y học thực nghiệm hiện đại, trạng thái "nóng trong" hay hội chứng thượng hỏa thường liên quan đến tình trạng quá tải chuyển hóa và phản ứng viêm mức độ thấp. Một nghiên cứu trên động vật năm 2021 đã kiểm tra độc tính chuyển hóa khi dùng cùi nhãn quá mức [1]. Khi chuột sử dụng liều cùi nhãn bình thường là 4 g/kg thể trọng, hệ tiêu hóa và các chỉ số miễn dịch hoàn toàn ổn định [1].

Tuy nhiên, khi chuột hấp thụ liều cao gấp đôi hoặc gấp bốn lần (8 g/kg và 16 g/kg) liên tục trong 2 tuần, các nhà khoa học ghi nhận sự gia tăng thâm nhiễm tế bào viêm [1]. Nồng độ các cytokine gây viêm trong huyết thanh như TNF-alpha và IL-6 đều tăng vọt, đồng thời lượng axit béo chuỗi ngắn có lợi trong đường ruột bị suy giảm nghiêm trọng [1]. Nghiên cứu này cho thấy việc ăn dồn dập quá nhiều cùi nhãn thực sự có thể kích hoạt các phản ứng viêm sinh học trong cơ thể [1].

Cơ chế tải lượng đường kích hoạt mụn trứng cá

Cơ chế sinh bệnh của mụn trứng cá chịu ảnh hưởng rất lớn từ các bữa ăn có tải lượng đường cao [2]. Khi chúng ta nạp vào cơ thể nhiều đường đơn giản, lượng đường trong máu tăng nhanh dẫn đến tình trạng tăng insulin máu [2]. Mức insulin tăng cao lập tức kích thích buồng trứng hoặc tuyến thượng thận sản sinh nhiều androgen hơn [2].

Nội tiết tố androgen gia tăng là thủ phạm chính thúc đẩy các tuyến bã nhờn hoạt động quá mức, tạo ra lượng dầu thừa dồi dào trên da mặt [2]. Đồng thời, tình trạng tăng insulin máu làm gia tăng nồng độ yếu tố tăng trưởng giống insulin tự do (IGF-1) và làm suy giảm protein liên kết mang tên IGFBP-3 [2]. Khi IGFBP-3 suy giảm còn IGF-1 tăng cao, sự cân bằng biến mất khiến các tế bào sừng ở cổ nang lông tăng sinh không kiểm soát [2].

Tế bào sừng bong vảy bất thường kết hợp với dầu thừa tạo thành các nút bít tắc lỗ chân lông [2]. Bên cạnh đó, IGF-1 tiếp tục kích thích sản xuất thêm androgen, tạo nên một vòng xoắn bệnh lý luẩn quẩn kích hoạt sự hình thành của mụn trứng cá [2].

Các nghiên cứu lâm sàng nói gì về tải lượng đường và mụn?

Mối liên hệ giữa chế độ ăn có tải lượng đường cao và mụn trứng cá đã được ghi nhận trong nhiều nghiên cứu dinh dưỡng. Điển hình là nghiên cứu năm 2002 của nhóm Cordain khi khảo sát chế độ ăn của hai quần thể biệt lập gồm cư dân đảo Kitava tại Papua New Guinea và bộ tộc Ache tại Paraguay [2]. Trong khoảng 1300 đối tượng được theo dõi, các chuyên gia không ghi nhận bất kỳ một ca mụn trứng cá nào [2].

Cả hai quần thể này đều duy trì thực đơn có tải lượng đường rất thấp, hoàn toàn không sử dụng các loại thực phẩm tinh chế như ngũ cốc chế biến, bánh quy hay đồ ngọt công nghiệp [2]. Chế độ ăn của người Kitava chủ yếu là các loại củ, trái cây tự nhiên, cá và dừa [2]. Điều này gợi ý rằng một chế độ ăn giảm thiểu lượng đường hấp thu nhanh giữ vai trò then chốt trong việc bảo vệ làn da khỏi mụn [2].

Năm 2008, một thử nghiệm can thiệp có kiểm soát ngắn hạn được tiến hành trên 12 nam giới bị mụn trứng cá (độ tuổi trung bình 17,0 ± 0,4 tuổi) trong thời gian 7 ngày [3]. Bảy đối tượng áp dụng chế độ ăn có tải lượng đường thấp (25% năng lượng từ protein, 45% từ carbohydrate), trong khi năm đối tượng dùng chế độ ăn có tải lượng đường cao (15% năng lượng từ protein, 55% từ carbohydrate) [3].

Kết quả sau 7 ngày cho thấy chỉ số kháng insulin HOMA-IR giảm đáng kể ở nhóm ăn tải lượng đường thấp (-0,57) so với nhóm tải lượng đường cao (+0,14) [3]. Hơn nữa, nhóm ăn chế độ tải lượng đường cao bị sụt giảm hormone SHBG (p = 0,03), trong khi nhóm ăn tải lượng đường thấp lại gia tăng các protein liên kết bảo vệ gồm IGFBP-1 và IGFBP-3 (p = 0,03) [3]. Thử nghiệm chứng minh tải lượng đường gia tăng thúc đẩy hoạt tính sinh học của nội tiết tố androgen và IGF-1, từ đó làm trầm trọng thêm các yếu tố sinh mụn [3].

Năm 2016, một nghiên cứu khác của Cerman và cộng sự thu thập nhật ký ăn uống kéo dài 7 ngày từ 86 người (50 bệnh nhân mụn trứng cá và 36 người khỏe mạnh) [4]. Kết quả ghi nhận cả sự hiện diện và mức độ nghiêm trọng của mụn trứng cá đều tương quan thuận với tải lượng đường của chế độ ăn [4]. Đồng thời, nồng độ protein adiponectin tham gia điều hòa chuyển hóa glucose và axit béo ở nhóm bị mụn thấp hơn đáng kể so với nhóm đối chứng [4].

Tuy vậy, bức tranh khoa học vẫn ghi nhận một số ý kiến trái chiều. Một nghiên cứu năm 2007 khảo sát 49 bệnh nhân mụn trứng cá và 42 người khỏe mạnh thông qua bảng câu hỏi tự điền về tần suất thực phẩm [5]. Nhóm nghiên cứu không phát hiện thấy sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về nồng độ glucose huyết thanh, insulin, leptin hay tải lượng đường giữa hai nhóm [5]. Tuy nhiên, các tác giả cũng chỉ rõ giới hạn lớn của nghiên cứu là dữ liệu phụ thuộc hoàn toàn vào trí nhớ tự nhớ lại của người tham gia, dễ dẫn đến sai lệch thông tin [5].

Nghịch lý từ hoạt tính sinh học trong các bộ phận quả nhãn

Mặc dù việc ăn quá nhiều cùi nhãn dễ đẩy tải lượng đường lên cao, bản thân cây nhãn lại chứa nhiều hợp chất polyphenol có lợi. Một nghiên cứu trong ống nghiệm năm 2016 đã chứng minh các chiết xuất từ hoa, hạt và cùi nhãn có khả năng ức chế phản ứng viêm thông qua việc giảm sản sinh oxit nitric (NO) trên đại thực bào RAW264.7 [6]. Các hợp chất như corilagin, axit ellagic và axit gallic đã được phát hiện trong các bộ phận của nhãn [6].

Chiết xuất từ hoa cho hiệu lực ức chế mạnh nhất, tiếp theo là hạt và cùi nhãn với giá trị IC50 lần lượt là 128,2; 1127,4 và 1260,2 mcg/mL [6]. Cơ chế chống viêm này hoạt động thông qua việc ức chế enzyme iNOS, ngăn chặn sự thoái hóa của IkappaBalpha và ức chế các con đường truyền tín hiệu viêm như NF-kappaB, AP-1, Akt và MAPKs [6]. Một tổng quan năm 2025 cũng nhấn mạnh phụ phẩm quả nhãn chứa nhiều polyphenol có hoạt tính chống oxy hóa và điều hòa miễn dịch, hứa hẹn tiềm năng bảo vệ gan chống lại thoái hóa mỡ không do rượu [7].

Dẫu vậy, những hoạt tính kháng viêm này phần lớn được chiết xuất hoặc tập trung ở hoa và hạt, hoặc được thử nghiệm trong ống nghiệm [1, 2]. Trong thực tế, khi ăn cùi nhãn tươi, lượng đường dung nạp nhanh vào cơ thể sẽ lấn át các tác dụng kháng viêm tiềm năng nếu bạn ăn không kiểm soát.

Những ai nên cẩn trọng khi thưởng thức nhãn?

Dựa trên các bằng chứng về chuyển hóa và phản ứng viêm, một số nhóm đối tượng cần đặc biệt lưu ý khi ăn nhãn:

  • Người đang bị mụn trứng cá bùng phát, da nhiều dầu: Tải lượng đường tăng vọt sau khi ăn nhiều nhãn sẽ kích hoạt thêm trục insulin và IGF-1, khiến bã nhờn tiết ra nhiều hơn và làm tổn thương viêm lâu lành [5, 6].
  • Người có cơ địa nhạy cảm đường ruột hoặc viêm đại tràng: Thử nghiệm cho thấy hấp thụ cùi nhãn liều lượng quá mức làm tăng tính thấm thành ruột, tổn thương biểu mô và kích thích các cytokine gây viêm ruột [1].
  • Người thừa cân, béo phì hoặc kháng insulin: Những đối tượng này vốn có nồng độ adiponectin thấp hoặc rối loạn chuyển hóa glucose, việc nạp nhiều đường dễ làm nặng thêm tình trạng viêm mạn tính mức độ thấp [4].

Cách thưởng thức nhãn an toàn, không lo nổi mụn

Để nhận được hương vị ngọt ngào của nhãn mà không kích hoạt các phản ứng viêm hay mụn nhọt, bạn có thể áp dụng các nguyên tắc sau:

  • Kiểm soát số lượng trong một lần ăn: Thay vì ăn cả chùm từ nửa cân đến một cân, chỉ nên ăn một lượng vừa phải khoảng 10-15 quả mỗi ngày, chia nhỏ nếu thèm thay vì ăn dồn một lúc.
  • Thời điểm ăn hợp lý: Tránh ăn nhãn ngay sát giờ đi ngủ hoặc lúc đói cồn cào. Nên ăn nhãn sau bữa chính như một món tráng miệng có kiểm soát, tận dụng chất xơ từ bữa ăn để làm chậm quá trình hấp thu đường.
  • Kết hợp tăng cường chất xơ: Bổ sung đủ lượng chất xơ khuyến nghị (khoảng 25 g/ngày đối với chế độ ăn 2000 calo) từ rau củ, ngũ cốc nguyên hạt giúp cân bằng đường huyết, cải thiện độ nhạy insulin và kiểm soát mụn tốt hơn [4].
  • Uống đủ nước: Giữ thói quen uống đủ nước lọc mỗi ngày giúp tăng cường trao đổi chất và duy trì độ ẩm cho làn da.

Ăn nhãn gây "nóng trong" và nổi mụn không phải là một hiện tượng siêu nhiên mà là phản ứng chuyển hóa có thật khi cơ thể nhận quá nhiều tải lượng đường. Việc thưởng thức trái cây đúng mức độ, kết hợp chế độ dinh dưỡng giàu chất xơ sẽ giúp bạn vừa ngon miệng vừa giữ được làn da sáng khỏe. Nếu bạn đang điều trị mụn trứng cá nặng hoặc mắc các bệnh lý chuyển hóa, hãy tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa để xây dựng thực đơn phù hợp nhất.