Nhiều người có thói quen tiện tay nhâm nhi vài chùm nhãn ngọt lịm khi bụng đang đói cồn cào để nhanh chóng dập tắt cơn thèm ăn. Tuy nhiên, không ít trường hợp sau đó lại cảm thấy cồn cào, xót ruột, thậm chí quặn đau vùng thượng vị dữ dội hơn lúc chưa ăn. Vậy hiện tượng này thực chất bắt nguồn từ đâu, và việc nạp một lượng lớn đường cùng dưỡng chất từ trái cây vào dạ dày rỗng ảnh hưởng ra sao đến hệ tiêu hóa?
Câu trả lời trực tiếp là ăn nhãn lúc bụng rỗng hoàn toàn có thể gây cảm giác cồn cào và khó chịu ở dạ dày, đặc biệt đối với những người có cơ địa nhạy cảm hoặc tiền sử viêm dạ dày. Khi đói, môi trường dịch vị tự nhiên vốn đã có tính axit cao; việc tiếp nạp đột ngột thực phẩm chứa lượng đường đậm đặc sẽ kích hoạt các phản ứng điều tiết co bóp, thay đổi áp suất thẩm thấu và tác động trực tiếp lên lớp niêm mạc đang thiếu lớp đệm bảo vệ.
Cơ chế tác động của đường và áp suất thẩm thấu khi bụng rỗng
Dạ dày người bình thường đóng vai trò như một túi chứa thức ăn và bắt đầu quá trình phân giải protein cũng như chất béo [1]. Để bảo vệ các mô sâu khỏi các thành phần dịch vị ăn mòn và các tác nhân kích ứng ngoại sinh, lớp niêm mạc dạ dày hoạt động như một hàng rào sinh lý vô cùng quan trọng [2]. Khi bụng rỗng hoàn toàn, dạ dày không có thức ăn để tạo lớp đệm che chắn cho niêm mạc.
Đáng chú ý, các loại đường, lipid, axit amin nhất định và các chất dinh dưỡng có áp suất thẩm thấu cao sẽ kích hoạt cơ chế cảm giác từ ruột để ức chế quá trình làm rỗng dạ dày [1]. Đối với các loại đồ uống hoặc dung dịch chứa carbohydrate, tốc độ tháo rỗng của dạ dày bị chi phối chủ yếu bởi thể tích nạp vào, hàm lượng calo và áp suất thẩm thấu của chất lỏng [1]. Nhãn là loại trái cây có nồng độ đường tự nhiên rất cao. Khi đi vào dạ dày rỗng, dung dịch đường đậm đặc tạo ra môi trường ưu trương cục bộ, kích thích các thụ thể cảm nhận và làm thay đổi phản xạ vận động của dạ dày ruột [1]. Sự co bóp bất thường này kết hợp với nồng độ axit dịch vị sẵn có dễ tạo ra cảm giác xót ruột, cồn cào khó chịu.
Dịch vị dạ dày và độ axit tự nhiên khi đói
Một yếu tố cốt lõi dẫn đến cảm giác đau và cào ruột chính là trạng thái axit nội sinh của dạ dày. Một nghiên cứu mô học năm 1982 đã chỉ ra rằng, niêm mạc dạ dày bình thường về mặt mô học trong bệnh cảnh viêm dạ dày nông vẫn gây ra tình trạng độ axit trong dạ dày rất cao khi bụng đói, cũng như sau khi các thụ thể của dạ dày bị kích thích [3].
Nghiên cứu này cũng ghi nhận rằng ngay cả tình trạng teo ban đầu, và đặc biệt là teo tuyến đáy vị ở mức độ vừa và nặng, sẽ dẫn đến tình trạng vô toan không đáp ứng, vốn là rối loạn cơ bản của chức năng tạo axit [3]. Khi dạ dày đang rỗng và có độ axit dịch vị tự nhiên ở mức rất cao, bất kỳ sự kích thích thụ thể nào do dung dịch carbohydrate đậm đặc gây ra cũng có thể khiến cảm giác xót và kích ứng niêm mạc bộc lộ rõ ràng hơn [3, 4].
Tốc độ tháo rỗng và sự hấp thu carbohydrate từ trái cây
Tốc độ dạ dày xử lý các loại đường khác nhau diễn ra không đồng đều. Nghiên cứu sinh lý học dạ dày năm 1996 ghi nhận rằng thức ăn giàu carbohydrate rời khỏi dạ dày chậm hơn thức ăn giàu protein, và tốc độ làm rỗng chậm nhất sau một bữa ăn chứa chất béo [1]. Tốc độ tháo rỗng dạ dày có sự khác biệt rõ rệt giữa các dung dịch cùng mức năng lượng nhưng khác loại đường (như sucrose, fructose, galactose) hoặc dạng carbohydrate (maltodextrin, tinh bột) [1].
Cụ thể, tốc độ tháo rỗng dạ dày đối với dung dịch fructose diễn ra nhanh hơn so với dung dịch glucose và galactose có cùng mức năng lượng [1]. Một dung dịch maltodextrin hoặc sucrose cũng làm rỗng dạ dày nhanh hơn dung dịch glucose, điều này có thể do phản hồi ức chế lớn hơn khi glucose xuất hiện tại tá tràng [1]. Trái cây và nước ép trái cây còn chứa chất xơ hòa tan giúp điều chỉnh thêm quá trình tháo rỗng dạ dày [1].
Nghiên cứu năm 1996 này áp dụng phương pháp đo hoạt động điện cơ dạ dày không xâm lấn bằng các điện cực dán trên da [1]. Khi khảo sát ở trẻ em khỏe mạnh uống các loại nước trái cây khác nhau, mô hình điện cơ của dạ dày (chỉ số phản ánh quá trình làm rỗng dạ dày) có mối tương quan thuận với mức độ hấp thu carbohydrate (đo bằng lượng hydro thở ra) [1]. Tốc độ tháo rỗng dạ dày nhanh có liên quan đến việc sản sinh khí hydro trong hơi thở nhiều hơn [1]. Các nhà khoa học kết luận rằng tình trạng kém hấp thu carbohydrate từ nước trái cây có thể liên quan một phần đến tác động của chúng lên khả năng vận động của dạ dày [1]. Do đó, khi nạp nhanh một lượng đường trái cây vào bụng rỗng, sự biến động điện cơ và co bóp này dễ gây rối loạn vận động dạ dày, sinh hơi và chướng bụng cục bộ [1].
Vai trò của chế độ ăn uống đối với niêm mạc dạ dày
Mặc dù việc ăn nhãn sai thời điểm gây khó chịu tạm thời, bản thân trái cây và rau xanh lại mang lại nhiều giá trị phòng ngừa bệnh lý dạ dày lâu dài. Một nghiên cứu đoàn hệ hồi cứu năm 2022 trên 10.185 đối tượng đã phân tích vai trò của chế độ ăn đối với niêm mạc dạ dày [2]. Nghiên cứu chỉ ra rằng uống rượu là một yếu tố nguy cơ độc lập đối với teo niêm mạc dạ dày [2]. Rượu điều hòa việc giải phóng các yếu tố viêm, kích hoạt bạch cầu hạt, gây tiết protease, sản sinh các gốc oxy phản ứng và làm co mạch máu, đồng thời tăng tính thấm thành mạch có thể làm thay đổi bài tiết axit dạ dày và gây tổn thương niêm mạc dạ dày cấp tính [2]. Ngoài ra, các sản phẩm muối chua và cá ướp muối là nguồn cung cấp natri nitrat và nitrit, phản ứng với các axit amin trong dạ dày để tạo thành hợp chất N-nitro gây hại tế bào biểu mô [2].
Tuy nhiên, nghiên cứu hồi cứu này cũng dẫn lại bằng chứng từ hai nghiên cứu tại Hàn Quốc và Ý cho thấy việc tiêu thụ lượng lớn rau củ và trái cây có liên quan đến việc giảm nguy cơ ung thư dạ dày [2]. Cơ chế được giải thích là do trái cây và rau quả rất giàu chất chống oxy hóa, có thể bảo vệ niêm mạc dạ dày, tránh viêm nhiễm và ức chế quá trình nitros hóa nội sinh, từ đó giảm tác hại của vi khuẩn H. pylori trong cơ thể [2]. Ngoài ra, một thử nghiệm trên động vật năm 2020 được trích dẫn trong nghiên cứu này cho thấy các peptide từ lúa mì giúp bảo vệ niêm mạc dạ dày khỏi các tổn thương do ethanol gây ra ở chuột bằng cách cải thiện vi tuần hoàn dạ dày và ức chế phản ứng viêm qua con đường truyền tín hiệu NF-kappaB [2]. Như vậy, trái cây tươi tự nó không phải là thủ phạm hủy hoại niêm mạc, mà vấn đề cốt lõi nằm ở nồng độ chất hòa tan, tính axit khi rỗng và cách thức tiêu thụ [1, 3, 4].
Hiểu lầm phổ biến khi ăn trái cây lúc đói
Nhiều người lầm tưởng rằng trái cây có vị ngọt thanh như nhãn thì hoàn toàn lành tính và có thể dùng thay thế bữa ăn phụ khi đói mà không gây hại. Đây là quan niệm chưa chính xác. Cảm giác cồn cào ruột sau khi ăn nhãn không phải do độc tố mà bắt nguồn từ nồng độ đường đậm đặc làm thay đổi áp suất thẩm thấu cục bộ trong lòng ống tiêu hóa [1]. Khi dạ dày đang chứa đầy dịch vị có độ axit tự nhiên cao, việc hấp thu lượng đường lớn làm kích thích co bóp và tháo rỗng nhanh có thể kéo theo tình trạng kém hấp thu carbohydrate cục bộ, sinh hơi và gây quặn thắt [3, 4].
Một hiểu lầm khác là quy kết cảm giác cồn cào này đồng nghĩa với việc dạ dày đã bị loét. Cần hiểu rằng cảm giác xót ruột chỉ là phản ứng sinh lý tạm thời trước sự kích thích của dịch vị axit cao và sự co bóp cơ trơn do thẩm thấu [3, 4]. Tuy nhiên, nếu lặp lại thói quen này thường xuyên trên một lớp niêm mạc vốn đã tổn thương hoặc viêm sẵn, tình trạng kích ứng sẽ trở nên trầm trọng hơn [3].
Những đối tượng cần thận trọng khi ăn nhãn
Không phải ai ăn nhãn khi đói cũng gặp phản ứng dữ dội như nhau. Tuy nhiên, các nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt lưu tâm:
Người có tiền sử viêm dạ dày, viêm dạ dày nông hoặc viêm teo niêm mạc: Tình trạng viêm niêm mạc khiến nồng độ axit tự nhiên trong dạ dày khi đói ở mức rất cao, làm tăng tính nhạy cảm trước mọi kích thích từ dung dịch đường ưu trương [3, 4].
Người mắc hội chứng ruột kích thích hoặc hệ tiêu hóa nhạy cảm: Việc nạp nhanh carbohydrate có thể kích thích điện cơ dạ dày và gây kém hấp thu cục bộ, dễ dẫn đến hiện tượng chướng hơi, đầy bụng và khó chịu đường ruột [1].
Người có bệnh nền hoặc các rối loạn tiêu hóa mạn tính khác nên tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng để xây dựng chế độ ăn cân bằng, tránh các cơn đau vùng bụng không đáng có.
Hướng dẫn ăn nhãn đúng cách để bảo vệ dạ dày
Để tận dụng nguồn dưỡng chất và chất chống oxy hóa từ trái cây mà không gây hại dạ dày, người tiêu dùng nên áp dụng các khuyến nghị thực tế sau:
Tuyệt đối không ăn khi bụng hoàn toàn trống rỗng: Thời điểm lý tưởng nhất để ăn nhãn là sau bữa ăn chính khoảng 30 đến 60 phút, hoặc sau khi đã lót dạ bằng một lượng nhỏ thức ăn có chứa tinh bột. Khi đó, thức ăn đóng vai trò như một lớp đệm sinh học giúp phân tán độ ưu trương của đường và trung hòa bớt độ axit của dịch vị dạ dày [1, 3, 4].
Kiểm soát khẩu phần vừa phải: Không nên ăn liên tục một lượng lớn nhãn cùng lúc. Chia nhỏ khẩu phần thành từng lượng vừa phải giúp hệ thống vận động dạ dày thích ứng từ từ, hạn chế tình trạng tháo rỗng quá nhanh gây kém hấp thu và sinh khí hydro đường ruột [1].
Kết hợp thực phẩm thông minh: Có thể dùng nhãn kèm trong các món tráng miệng thanh nhẹ hoặc chế biến chè hạt sen, kết hợp cùng các nguyên liệu giàu tinh bột và chất xơ nhằm làm chậm tốc độ hấp thu đường, duy trì sự ổn định cho niêm mạc tiêu hóa [1, 3].
Lời kết
Ăn nhãn khi bụng đói hoàn toàn có thể gây cảm giác cồn cào, xót ruột và đau dạ dày do sự tương tác giữa nồng độ dịch vị axit tự nhiên cao và phản ứng co bóp thẩm thấu từ lượng đường đậm đặc [3, 4]. Dù trái cây cung cấp nhiều chất chống oxy hóa có lợi cho sức khỏe tổng thể và niêm mạc [2], việc lựa chọn đúng thời điểm ăn uống là yếu tố quyết định để tránh những tác dụng phụ không mong muốn. Hãy thưởng thức nhãn sau bữa ăn với lượng chừng mực để vừa bảo vệ hệ tiêu hóa vừa giữ trọn vẹn giá trị dinh dưỡng.