Nhiều phụ nữ mang thai vì công việc bận rộn thường chọn ăn cơm ngoài hàng để tiết kiệm thời gian. Tuy nhiên, việc ăn uống tại hàng quán tiềm ẩn nhiều mối nguy vệ sinh an toàn thực phẩm mà mắt thường khó nhận biết, đặc biệt là vi khuẩn Listeria monocytogenes. Liệu mẹ bầu ăn ngoài cần kiêng những món nào để bảo vệ sức khỏe cho cả mẹ lẫn con?

Câu trả lời ngắn gọn: Mẹ bầu cần tránh tuyệt đối các món thịt nguội làm sẵn, xúc xích không qua nấu lại thật sôi, các loại phô mai mềm, rau sống hay rau mầm chưa nấu chín, và đồ ăn chế biến sẵn bày bán trong thời gian dài. Việc chọn các món ăn nấu chín sôi hoàn toàn và ăn ngay khi còn nóng là nguyên tắc sống còn.

Vì sao phụ nữ mang thai dễ nhiễm khuẩn Listeria?

Listeria monocytogenes là vi khuẩn lây truyền qua đường thực phẩm [2, 4, 7]. Ở người trưởng thành khỏe mạnh, nhiễm khuẩn này tương đối hiếm gặp hoặc chỉ gây rối loạn tiêu hóa nhẹ. Tuy nhiên, phụ nữ mang thai là nhóm đối tượng có nguy cơ rất cao bị vi khuẩn này tấn công [4, 6].

Hiện tượng suy giảm miễn dịch qua trung gian tế bào tự nhiên trong thai kỳ cùng với đặc tính hướng nhau thai của vi khuẩn khiến mẹ bầu trở nên đặc biệt nhạy cảm [1]. Tỷ lệ mắc listeriosis liên quan đến thai kỳ ước tính cao gấp khoảng 10 lần [2], 13 lần [3], thậm chí tới 18 lần so với dân số chung [1]. Khi xâm nhập vào cơ thể mẹ, vi khuẩn có thể vượt qua hàng rào nhau thai để tấn công trực tiếp vào thai nhi [1, 4].

Triệu chứng ở mẹ và sự nguy hiểm khôn lường cho thai nhi

Ở người mẹ, biểu hiện lâm sàng của bệnh thường rất mơ hồ và dễ nhầm lẫn. Bệnh thường chỉ biểu hiện như một đợt cảm cúm nhẹ không đặc hiệu với sốt, đau cơ, đau lưng, đau đầu, đôi khi xuất hiện tiêu chảy hoặc rối loạn tiêu hóa trước đó [2, 4, 7]. Thậm chí một số thai phụ không hề có triệu chứng rõ rệt [7, 8].

Trái ngược với triệu chứng nhẹ ở mẹ, hậu quả đối với thai nhi và trẻ sơ sinh lại vô cùng nghiêm trọng. Nhiễm trùng thai nhi có tỷ lệ tử vong rất cao, dao động từ 25% đến 35% tùy thuộc vào tuổi thai tại thời điểm mẹ bị nhiễm [1]. Vi khuẩn có thể dẫn đến sẩy thai, thai chết lưu, đẻ non [1, 2, 7]. Những trẻ sinh non hoặc sống sót sau nhiễm khuẩn đối mặt với nguy cơ nhiễm trùng huyết sơ sinh, viêm màng não với di chứng thần kinh nặng nề, cùng tỷ lệ tử vong sau sinh lên tới 20% [4, 5].

Bằng chứng khoa học: Thói quen ăn ngoài và các đợt bùng phát

Các nghiên cứu dịch tễ học đã chỉ ra mối liên hệ chặt chẽ giữa hành vi ăn uống bên ngoài và nguy cơ mắc bệnh listeriosis ở thai phụ.

Một nghiên cứu bệnh chứng tại bệnh viện ở Thượng Hải công bố năm 2024 đã theo dõi các ca bệnh từ tháng 1/2017 đến tháng 12/2021 [4]. Nghiên cứu tiến hành trên 48 thai phụ (12 ca mắc bệnh và 36 người nhóm chứng), độ tuổi trung bình 31,19 tuổi [4]. Kết quả cho thấy tỷ lệ mắc bệnh dựa trên nhập viện là 1,6058 trên 10.000 thai phụ [4]. Trong số 12 ca nhiễm, 41,67% bị sẩy thai, 25% sinh non và chỉ 33,33% sinh đủ tháng sau điều trị [4]. Trong số 7 trẻ sinh sống từ nhóm mẹ mắc bệnh, có tới 6 trẻ phải nhập khoa chăm sóc tích cực sơ sinh (NICU) [4]. Điều tra dịch tễ học khẳng định phụ nữ mang thai ăn tại nhà hàng từ 3 lần trở lên mỗi tuần có thể làm gia tăng nguy cơ nhiễm Listeria [4].

Dữ liệu giám sát toàn quốc tại Mỹ giai đoạn 2009–2011 ghi nhận 1.651 ca bệnh với tỷ lệ tử vong chung là 21%, trong đó có tới 14% số ca liên quan đến phụ nữ mang thai [2]. Tỷ lệ mắc hàng năm ở thai phụ là 3,0 trên 100.000 dân, cao gấp 10,1 lần so với dân số chung [2]. Trong số 12 đợt bùng phát được điều tra, có 5 đợt bắt nguồn từ phô mai mềm (gồm 4 vụ liên quan đến phô mai kiểu Mexico làm từ sữa đã thanh trùng nhưng bị nhiễm khuẩn trong quá trình chế biến) và 2 đợt bắt nguồn từ nông sản sống [2].

Trước đó, báo cáo giám sát dịch bệnh của CDC Mỹ giai đoạn 1998–2008 ghi nhận 24 đợt bùng phát listeriosis với 359 ca mắc, 215 ca nhập viện và 38 ca tử vong [5]. Các đợt bùng phát giai đoạn đầu chủ yếu do thịt ăn liền (ready-to-eat), trong khi các giai đoạn sau ghi nhận thêm các nguồn lây mới lạ như rau mầm và salad ăn liền [5]. Tại Anh và xứ Wales, dữ liệu giám sát từ 1990 đến 2010 trên 3.088 ca bệnh cũng ghi nhận 462 ca (15%) liên quan đến thai kỳ, cho thấy mức độ ảnh hưởng của tuổi thai và triệu chứng của mẹ đến tiên lượng sống còn của trẻ [6].

Điểm mặt những món ăn ngoài hàng mẹ bầu cần tránh tuyệt đối

Dựa trên các bằng chứng từ các vụ dịch và nghiên cứu lâm sàng, thai phụ khi đi ăn ngoài cần kiêng khem nghiêm ngặt các nhóm thực phẩm sau:

  • Thịt nguội, xúc xích và thịt xông khói ăn liền: Các loại thịt nguội tại quán ăn thường được bảo quản lạnh trong thời gian dài và ăn trực tiếp mà không qua nấu lại nhiệt độ cao, tạo điều kiện cho vi khuẩn sinh sôi [4, 7].
  • Phô mai mềm và chế phẩm sữa chưa thanh trùng: Nghiên cứu và báo cáo ca bệnh ghi nhận việc tiêu thụ các loại phô mai mềm như queso fresco, hoặc sử dụng nhiều sản phẩm từ sữa có liên quan mật thiết đến các ca listeriosis sơ sinh [3, 5, 6]. Mẹ bầu cần tránh các loại phô mai mềm chưa được làm nóng chảy hoàn toàn.
  • Rau mầm sống và salad trộn sẵn: Các loại rau mầm sống (như mầm giá đỗ, mầm cải) hoặc salad làm sẵn bảo quản mát tại quầy ăn ngoài hàng từng là nguồn gây bùng phát dịch bệnh nghiêm trọng [6, 7].
  • Thực phẩm chế biến sẵn để lâu (long shelf-life products): Thức ăn nấu chín nhưng để nguội lâu tại tủ kính bên ngoài mà không được đun sôi lại trước khi phục vụ cũng mang rủi ro lớn [1].

Hiểu lầm thường gặp về việc bảo quản và chọn món

Nhiều người lầm tưởng rằng thực phẩm làm từ sữa thanh trùng sẽ an toàn 100%. Thực tế từ các đợt dịch tại Mỹ cho thấy phô mai mềm dù làm từ sữa thanh trùng vẫn có thể nhiễm khuẩn trong quá trình gia công, ủ phô mai tại cơ sở sản xuất [2].

Một hiểu lầm khác là cho rằng thức ăn được cất trong tủ lạnh sẽ ngăn chặn được vi khuẩn. Không giống như nhiều loại vi khuẩn đường ruột khác, Listeria monocytogenes có khả năng tồn tại và phát triển ngay cả trong môi trường nhiệt độ thấp của tủ lạnh bảo quản thông thường, khiến các món ăn sẵn bảo quản mát dài ngày trở thành mối nguy ngầm [1].

Ai nên thận trọng và khi nào cần đi khám?

Bên cạnh phụ nữ mang thai, người lớn tuổi (từ 65 tuổi trở lên) và những người bị suy giảm miễn dịch do điều trị ức chế miễn dịch hoặc mắc bệnh ác tính cũng là nhóm có tỷ lệ mắc bệnh rất cao [4, 6, 7].

Theo hướng dẫn từ Hiệp hội Sản Phụ khoa, thai phụ có tiền sử phơi nhiễm với nguồn thực phẩm nghi nhiễm mà xuất hiện sốt cao trên 38,1°C cùng các triệu chứng giống cúm hoặc rối loạn tiêu hóa cần được tiến hành xét nghiệm máu và điều trị kháng sinh ngay lập tức [3]. Các loại kháng sinh ưu tiên hàng đầu theo khuyến cáo y khoa là ampicillin hoặc amoxicillin, có thể phối hợp thêm gentamicin [1]. Ngược lại, nếu thai phụ lỡ ăn phải thực phẩm thuộc diện cảnh báo nhưng hoàn toàn không có triệu chứng thì không cần xét nghiệm hay dùng thuốc, chỉ cần theo dõi sức khỏe chặt chẽ [3].

Cách bảo vệ an toàn cho thai phụ khi đi ăn ngoài

Để vừa đảm bảo dinh dưỡng vừa phòng tránh tối đa nguy cơ nhiễm khuẩn khi buộc phải dùng bữa bên ngoài, thai phụ cần áp dụng các nguyên tắc sau:

  • Ăn chín, uống sôi tuyệt đối: Chỉ chọn những món ăn được nấu chín sôi và dọn ra bàn khi còn bốc khói nghi ngút. Tránh xa các món tái, sống hoặc đồ nguội.
  • Từ chối rau sống và rau mầm: Khi ăn các món nước như bún, phở, miến ngoài hàng, hãy yêu cầu người bán chần thật kỹ rau ăn kèm trong nước dùng sôi sùng sục, tuyệt đối không ăn rau sống hay giá mầm sống.
  • Hạn chế tần suất ăn quán: Với việc ăn ngoài từ 3 lần mỗi tuần làm tăng nguy cơ mắc bệnh [4], thai phụ nên ưu tiên việc chuẩn bị bữa ăn tại nhà để kiểm soát nguồn gốc thực phẩm và vệ sinh chế biến.

Phòng ngừa luôn là biện pháp hữu hiệu và quan trọng nhất để bảo vệ sức khỏe mẹ và thai nhi khỏi vi khuẩn Listeria [1]. Bằng cách từ chối các món ăn tiềm ẩn nguy cơ cao và luôn duy trì nguyên tắc ăn chín uống sôi khi dùng bữa bên ngoài, mẹ bầu có thể an tâm trải qua thai kỳ khỏe mạnh. Khi có bất kỳ dấu hiệu sốt hay rối loạn tiêu hóa bất thường, hãy đến ngay cơ sở y tế để được thăm khám và điều trị kịp thời [2, 4].