Quế từ lâu đã là loại gia vị quen thuộc trong căn bếp của người Việt, xuất hiện trong nhiều món ăn truyền thống như phở, các món hầm và cả các loại trà thảo mộc. Gần đây, không ít người truyền tai nhau rằng uống nước bột quế hoặc bổ sung chiết xuất quế hàng ngày có thể "đánh bay" bệnh cao huyết áp. Điều này khiến nhiều người đang phải dùng thuốc điều trị thắc mắc liệu việc dùng quế thường xuyên có thực sự mang lại hiệu quả giãn mạch và hạ áp như lời đồn.

Thực tế từ các bằng chứng khoa học cho thấy, quế có chứa các hoạt chất sinh học hỗ trợ cải thiện tuần hoàn và giúp giảm nhẹ các chỉ số huyết áp. Tuy nhiên, thảo dược này chỉ đóng vai trò hỗ trợ lối sống, hoàn toàn không thể thay thế phác đồ điều trị y khoa hay các thuốc hạ áp được bác sĩ kê đơn. Người bệnh có thể sử dụng quế thường xuyên ở lượng gia vị thông thường, nhưng cần hiểu rõ cơ chế, liều lượng an toàn và các rủi ro tương tác thuốc trước khi áp dụng.

Cơ chế hỗ trợ giãn mạch và điều hòa áp lực máu của quế

Tác dụng hạ áp tiềm năng của quế được giải thích phần lớn thông qua khả năng kích hoạt quá trình giãn cơ trơn mạch máu [1]. Các hợp chất tự nhiên trong quế có khả năng kích thích các kênh cation cảm thụ hóa học TRPA1 (Transient Receptor Potential Ankyrin 1) phân bố tại cơ trơn và tế bào nội mô mạch máu [1]. Sự kích hoạt kênh TRPA1 ở động mạch ngoại vi sẽ kích thích giải phóng peptid liên quan đến gen calcitonin, từ đó thúc đẩy phản ứng giãn mạch trực tiếp [1].

Bên cạnh đó, tại hệ tuần hoàn não, sự kích thích thụ thể TRPA1 ở lớp nội mô mạch máu giúp gây ra hiện tượng siêu phân cực màng tế bào, dẫn tới sự giãn nở của lòng mạch [1]. Trong các thử nghiệm thực nghiệm trên mô hình động vật, dịch chiết quế dạng cồn (Cinnamomum zeylanicum) ở các mức liều 5, 10 và 20 mg/kg trọng lượng cơ thể đã ghi nhận mức giảm huyết áp lần lượt là 12,5%, 26,6% và 30,6% [1]. Cơ chế chính được phát hiện trong nghiên cứu này gắn liền với việc gia tăng nồng độ oxit nitric (NO) trong mô, một phân tử tín hiệu quan trọng giúp thư giãn thành mạch [1].

Ngoài ra, tình trạng kháng insulin thường dẫn đến việc kích hoạt quá mức hệ thống renin-angiotensin-aldosterone và làm tăng sản sinh các gốc tự do, gây rối loạn chức năng nội mô và làm gia tăng huyết áp [1]. Quế có mối liên hệ mật thiết giữa khả năng cải thiện các chỉ số đường huyết như glucose lúc đói hoặc HbA1c với sự điều hòa huyết áp [1]. Hoạt tính chống oxy hóa thông qua việc giảm thiểu nồng độ malondialdehyde (MDA) cũng đóng góp vào việc bảo vệ thành mạch trước các tổn thương viêm [1].

Bằng chứng từ các thử nghiệm lâm sàng trên người trưởng thành

Để làm sáng tỏ hiệu quả của quế trên người, nhiều nghiên cứu tổng quan hệ thống và phân tích gộp đã được tiến hành trên các nhóm đối tượng khác nhau. Một phân tích gộp công bố năm 2020 tổng hợp dữ liệu từ 9 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) với tổng cộng 641 người tham gia [2]. Kết quả cho thấy việc bổ sung quế giúp giảm chỉ số huyết áp tâm thu trung bình là 5,17 mmHg và huyết áp tâm trương trung bình là 3,36 mmHg [2]. Đáng chú ý, phân tích phân nhóm chỉ ra rằng hiệu quả hạ áp này chỉ đạt mức có ý nghĩa thống kê khi dùng liều từ 2 g/ngày trở xuống, thời gian dùng kéo dài trên 8 tuần và ở những người có chỉ số khối cơ thể (BMI) ban đầu từ 30 kg/m2 trở lên [2]. Giới hạn của nghiên cứu này là số lượng bệnh nhân thực sự được chẩn đoán tăng huyết áp còn hạn chế và cỡ mẫu của các thử nghiệm thành phần còn tương đối nhỏ [2].

Cũng trong năm 2020, một phân tích gộp và đánh giá đáp ứng theo liều lượng khác trên 9 thử nghiệm lâm sàng với 641 đối tượng người lớn cũng xác nhận mức giảm huyết áp tâm thu đạt 6,23 mmHg và huyết áp tâm trương giảm 3,93 mmHg sau khi bổ sung quế [3]. Hiệu quả giảm áp lực tâm thu thể hiện rõ nét hơn ở các nghiên cứu dùng liều quế từ 2 g/ngày trở xuống, thời gian can thiệp kéo dài từ 12 tuần trở lên và ở nhóm người dưới 50 tuổi [3]. Dù vậy, phân tích này không phát hiện mối liên hệ phi tuyến tính có ý nghĩa thống kê giữa mức liều hoặc thời gian can thiệp đối với cả huyết áp tâm thu và tâm trương [3].

Một phân tích gộp khác được công bố vào năm 2021 tổng hợp từ 8 thử nghiệm lâm sàng với 582 người tham gia lại cho thấy kết quả thận trọng hơn [4]. Trên toàn bộ mẫu nghiên cứu, huyết áp tâm thu không có sự thay đổi đáng kể khi dùng quế, chỉ ghi nhận mức chênh lệch giảm 0,61 mmHg nhưng không đạt ý nghĩa thống kê [4]. Tuy nhiên, khi can thiệp kéo dài từ 8 tuần trở lên, huyết áp tâm thu đã giảm có ý nghĩa với mức giảm 1,25 mmHg [4]. Đối với huyết áp tâm trương, việc bổ sung quế ghi nhận mức giảm trung bình 0,93 mmHg, trong đó nhóm dùng liều cao trên 1500 mg/ngày và cả hai phân nhóm thời gian can thiệp đều cho kết quả giảm có ý nghĩa thống kê [4].

Tác động trên người mắc đái tháo đường và rối loạn chuyển hóa

Mối liên hệ giữa rối loạn chuyển hóa đường huyết và áp lực dòng máu khiến quế trở thành tâm điểm chú ý ở các bệnh nhân đái tháo đường týp 2. Một phân tích tổng quan hệ thống năm 2020 trên 9 bài báo nghiên cứu ở bệnh nhân đái tháo đường týp 2 cho thấy việc dùng quế giúp giảm đáng kể cả huyết áp tâm thu và huyết áp tâm trương [5]. Tuy nhiên, thảo dược này không mang lại thay đổi có ý nghĩa thống kê đối với cân nặng, chỉ số khối cơ thể (BMI) hay số đo vòng eo của người bệnh [5].

Trước đó, một tổng quan cơ chế năm 2016 đã nhắc lại một phân tích gộp năm 2012 từ 3 thử nghiệm lâm sàng, ghi nhận huyết áp tâm thu giảm trung bình 5,39 mmHg và huyết áp tâm trương giảm 2,6 mmHg ở những người tiền đái tháo đường hoặc đái tháo đường týp 2 [1]. Trong một thử nghiệm lâm sàng trên 59 bệnh nhân đái tháo đường týp 2, việc dùng 1.200 mg quế mỗi ngày trong vòng 12 tuần đã giúp hạ trung bình 3,4 mmHg huyết áp tâm thu [1].

Hiệu quả can thiệp trực tiếp cũng được chứng minh trong thử nghiệm lâm sàng mù đôi, ngẫu nhiên, có đối chứng giả dược năm 2016 trên 99 bệnh nhân đái tháo đường týp 2 [6]. Trong nghiên cứu này, 49 bệnh nhân thuộc nhóm can thiệp được cho uống viên nang quế hàng ngày trong 60 ngày, trong khi 50 bệnh nhân dùng giả dược [6]. Kết thúc 60 ngày, nhóm dùng quế ghi nhận mức giảm có ý nghĩa thống kê đối với nồng độ glucose trung vị, chỉ số chất béo trung tính (triglyceride), tỷ lệ TG/HDL-C, chỉ số HbA1c và huyết áp tổng thể [6]. Ngược lại, nhóm dùng giả dược lại ghi nhận tình trạng huyết áp tâm thu và tâm trương gia tăng, đồng thời suy giảm mức lọc cầu thận ước tính (eGFR) [6].

Ở quy mô rộng hơn, một phân tích gộp năm 2022 bao gồm 35 thử nghiệm lâm sàng trên các bệnh nhân mắc bệnh chuyển hóa cho thấy quế hỗ trợ giảm huyết áp tâm thu 3,95 mmHg và huyết áp tâm trương 3,36 mmHg [7]. Đồng thời, quế giúp hạ cholesterol toàn phần 11,67 mg/dL, triglyceride 16,27 mg/dL, LDL-cholesterol 6,36 mg/dL, đường huyết lúc đói 11,39 mg/dL, insulin huyết thanh 1,27 muIU/mL và giảm vòng eo 1,68 cm, với các tác động rõ rệt nhất ở mức liều từ 1,5 g/ngày trở xuống [7].

Một nghiên cứu tổng quan dạng ô dù (umbrella review) công bố năm 2024 đánh giá các phân tích gộp của các thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng cũng tái khẳng định quế giúp giảm huyết áp tâm thu 2,36 mmHg và huyết áp tâm trương 1,65 mmHg [8]. Nghiên cứu này ghi nhận quế giúp cải thiện tổng năng lực chống oxy hóa (TAC) với mức tăng 0,34 và giảm nồng độ chất gây viêm interleukin-6 (IL-6) ở mức 1,48, mặc dù không tác động đáng kể đến các chỉ số MDA, CRP hay ICAM-1 [8].

Lợi ích thực tế và những giới hạn của bằng chứng hiện có

Tổng hợp các số liệu lâm sàng cho thấy quế có tác động sinh học thật sự trong việc hỗ trợ hạ áp lực dòng máu, nhưng mức độ suy giảm chỉ dừng lại ở con số khiêm tốn [2]. Mức giảm huyết áp tâm thu dao động trong khoảng từ 1,25 mmHg đến 6,23 mmHg tùy thuộc vào liều lượng, thời gian can thiệp và thể trạng ban đầu của từng nhóm nghiên cứu [2] [3] [4]. Mức độ này có ý nghĩa hỗ trợ phòng ngừa và cải thiện sức khỏe tim mạch nói chung, song chưa đủ mạnh để kiểm soát các đợt tăng huyết áp vừa và nặng.

Bên cạnh đó, các nhà khoa học nhấn mạnh rằng phần lớn các thử nghiệm lâm sàng hiện nay được thực hiện trên cỡ mẫu nhỏ và tập trung nhiều vào người mắc rối loạn chuyển hóa hoặc đái tháo đường hơn là quần thể bệnh nhân chuyên biệt về tăng huyết áp vô căn [2] [8]. Chất lượng các nghiên cứu cũng có sự khác biệt về nguồn gốc loại quế sử dụng, dạng bào chế và thời gian theo dõi [8]. Do đó, các kết luận khoa học khuyến cáo cần thêm nhiều thử nghiệm ngẫu nhiên quy mô lớn hơn để đưa ra phác đồ hướng dẫn cụ thể [2] [8].

Những hiểu lầm phổ biến khi dùng quế hạ huyết áp

Nhiều người bệnh lầm tưởng rằng quế là dược liệu tự nhiên nên có thể uống tùy thích mà không gây hại. Một số người thậm chí tự ý bỏ thuốc điều trị huyết áp để chuyển sang uống trà quế đậm đặc mỗi ngày vì tin rằng thảo dược lành tính hơn thuốc tây. Đây là một sai lầm nguy hiểm có thể dẫn đến các cơn tăng huyết áp kịch phát, gây biến cố tai biến mạch máu não hoặc suy tim cấp.

Một hiểu lầm khác là dùng liều càng cao thì hạ huyết áp càng nhanh. Dữ liệu từ các phân tích tổng hợp chỉ ra rằng mức liều thấp dưới hoặc bằng 1,5 g đến 2 g mỗi ngày lại cho thấy hiệu quả cải thiện áp lực mạch máu và chuyển hóa ổn định hơn [2] [3] [7]. Việc lạm dụng quế với lượng lớn trong thời gian dài không làm tăng thêm hiệu quả hạ áp mà còn gia tăng nguy cơ ngộ độc cho các cơ quan chuyển hóa.

Những ai cần thận trọng khi sử dụng quế?

Quế thông thường trên thị trường gồm hai loại chính là quế Cassia (quế đơn) và quế Ceylon (quế Tích Lan). Quế Cassia chứa hàm lượng hợp chất coumarin tương đối cao. Chất này nếu tích tụ trong cơ thể với lượng lớn kéo dài có thể gây tổn thương tế bào gan và thận. Những người có tiền sử suy giảm chức năng gan, xơ gan hoặc viêm gan mạn tính cần đặc biệt hạn chế việc dùng các chế phẩm bổ sung chiết xuất quế đậm đặc.

Bệnh nhân đang sử dụng thuốc điều trị đái tháo đường hoặc các thuốc chống đông máu cũng cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng quế đều đặn. Do quế có khả năng làm giảm đường huyết [7] [6] và hỗ trợ ức chế ngưng tập tiểu cầu nhẹ, việc phối hợp không kiểm soát với thuốc kê đơn có thể làm gia tăng nguy cơ hạ đường huyết quá mức hoặc kéo dài thời gian đông máu. Phụ nữ mang thai cũng là đối tượng không nên tự ý dùng quế dạng thực phẩm chức năng liều cao do các nguy cơ kích thích co bóp tử cung.

Hướng dẫn dùng quế an toàn và hợp lý mỗi ngày

Đối với người bị tăng huyết áp nhẹ hoặc người muốn bảo vệ thành mạch, cách tiếp cận an toàn nhất là sử dụng quế như một gia vị ẩm thực thay vì dùng viên uống liều cao. Mức sử dụng an toàn thông thường được khuyến cáo là từ 0,5 g đến tối đa 1,5 g bột quế mỗi ngày (tương đương khoảng 1/4 đến 1/2 thìa cà phê). Ưu tiên lựa chọn nguồn quế Ceylon nếu có điều kiện để giảm thiểu lượng coumarin nạp vào cơ thể.

Người dùng có thể rắc một lượng nhỏ bột quế vào cháo yến mạch, sữa chua không đường hoặc pha một lát quế nhỏ vào ấm trà hoa cúc, trà xanh ấm để thưởng thức vào buổi sáng. Việc kết hợp quế vào các món ăn còn giúp tăng cường hương vị thơm ngon tự nhiên, từ đó hỗ trợ người bệnh cắt giảm bớt lượng muối nêm nếm – một yếu tố then chốt giúp kiểm soát huyết áp hiệu quả. Tuyệt đối không dùng bột quế khô để hít hoặc nuốt trực tiếp vì dễ gây sặc và kích ứng niêm mạc đường hô hấp.

Bổ sung quế có thể mang lại những tác động tích cực trong việc hỗ trợ giãn mạch, kiểm soát mỡ máu và giảm nhẹ các chỉ số huyết áp khi sử dụng đều đặn ở liều lượng thấp hợp lý [2] [3] [7]. Tuy nhiên, gia vị này chỉ là một mảnh ghép hỗ trợ trong lối sống lành mạnh, không thể thay thế cho chỉ định điều trị y khoa. Người bệnh cao huyết áp cần duy trì chế độ ăn giảm muối, tập luyện thể lực đều đặn và tuân thủ nghiêm ngặt đơn thuốc của bác sĩ để bảo vệ hệ tim mạch an toàn và bền vững.