Táo bón là tình trạng thường gặp khiến nhiều bà bầu khó chịu, nhất là vào nửa sau thai kỳ. Khi tìm cách cải thiện qua ăn uống, nhiều mẹ băn khoăn bà bầu bị táo bón nên chọn xơ hòa tan hay không hòa tan để vừa dễ đi tiêu vừa an toàn cho thai nhi. Thực tế, hai nhóm chất xơ này hỗ trợ đường ruột theo hai cơ chế khác nhau nên khó tách bạch để chọn duy nhất một loại.
Hiện chưa có thử nghiệm đối đầu trực tiếp trên người để kết luận xơ hòa tan hay xơ không hòa tan hiệu quả hơn cho phụ nữ mang thai. Dù vậy, thử nghiệm trên thai phụ cho thấy bổ sung chất xơ hòa tan hằng ngày giúp giảm nhu cầu dùng thuốc trị táo bón [1]. Bên cạnh đó, tổng quan các thử nghiệm lâm sàng cũng ghi nhận bổ sung chất xơ dạng cám hoặc lúa mì có khả năng tăng tần suất đi tiêu và làm mềm phân ở bà bầu [2]. Dữ liệu quan sát còn cho thấy ăn đủ chất xơ kết hợp uống đủ nước giúp giảm nguy cơ táo bón thai kỳ [3].
Xơ hòa tan và xơ không hòa tan khác nhau ra sao?
Trong thai kỳ, hormone progesterone tăng cao có thể làm chậm nhu động đường tiêu hóa ở giữa và cuối thai kỳ [2]. Hệ quả là bà bầu dễ gặp các triệu chứng như đi tiêu ít lần, phân cứng hoặc phải rặn nhiều [4]. Lúc này, hai nhóm chất xơ đóng vai trò bổ trợ cho nhau trong lòng ruột.
Chất xơ hòa tan khi vào ruột sẽ hấp thụ nước để tạo thành một lớp gel nhớt, đồng thời được hệ vi khuẩn ở đại tràng lên men [5]. Trong khi đó, chất xơ không hòa tan hoạt động như tác nhân tạo khối giúp tăng thể tích phân [5]. Nhờ sự phối hợp giữa làm mềm khối phân và tăng khối lượng phân, việc đi tiêu trở nên thuận lợi hơn.
Nghiên cứu trên bà bầu nói gì về hai nhóm chất xơ?
Một thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng công bố năm 2024 đã theo dõi 376 phụ nữ mang thai có nguy cơ cao mắc hội chứng chuyển hóa từ tuần thai 11–13 đến khi sinh [1]. Nhóm can thiệp được tư vấn ăn đủ chất xơ từ thực phẩm kết hợp bổ sung chất xơ hòa tan hằng ngày [1]. Kết quả cho thấy nhóm này ít cần dùng thuốc trị táo bón hơn, và việc bổ sung chất xơ hòa tan lâu dài trong thai kỳ được xác nhận là an toàn [1]. Tuy vậy, nghiên cứu không so sánh trực tiếp với xơ không hòa tan và chỉ thực hiện trên thai phụ có nguy cơ rối loạn chuyển hóa [1].
Về nhóm chất xơ tạo khối, tổng quan Cochrane năm 2000 chỉ tìm thấy 1 thử nghiệm trên 40 phụ nữ mang thai cho thấy bổ sung chất xơ giúp tăng số lần đi tiêu và làm mềm phân [6]. Bản cập nhật năm 2001 bổ sung thêm dữ liệu thành 2 thử nghiệm, nhận định chế phẩm từ cám hoặc chất xơ lúa mì có khả năng giúp cải thiện táo bón cho bà bầu [2]. Dù vậy, số lượng thử nghiệm và cỡ mẫu còn nhỏ nên bằng chứng chưa thật sự mạnh [2].
Ở góc độ chế độ ăn tự nhiên, một nghiên cứu thuần tập tiến cứu năm 2022 theo dõi 173 phụ nữ mang thai từ tam cá nguyệt đầu đến sau sinh bằng bảng câu hỏi tự điền [3]. Kết quả cho thấy người vừa ăn ít chất xơ vừa uống ít nước có nguy cơ táo bón cao hơn, đồng thời nhóm ăn ít chất xơ cũng tăng nguy cơ gặp kết cục bất lợi gộp như sinh mổ, sinh non hoặc trẻ nhỏ so với tuổi thai [3]. Vì đây là nghiên cứu quan sát tự báo cáo, dữ liệu chưa tách riêng từng loại chất xơ nhưng cho thấy tầm quan trọng của tổng chất xơ và lượng nước uống [3].
Nghiên cứu ở người không mang thai và động vật cho thấy điều gì?
Trên nhóm đối tượng không mang thai, một thử nghiệm mù đôi kéo dài 4 tuần ở người trẻ trưởng thành bị táo bón đã so sánh 45 người dùng bột rau củ và ngũ cốc nguyên hạt giàu chất xơ với 51 người nhóm chứng [5]. Sau 4 tuần, tỷ lệ có khuôn phân bình thường ở nhóm bổ sung đạt 75,76%, cao hơn nhiều so với mức 26,32% ở nhóm chứng [5]. Một bài tổng quan năm 2020 tổng hợp 18 phân tích gộp cũng ghi nhận chất xơ bổ sung có lợi cho người táo bón và hội chứng ruột kích thích, nhưng sự thiếu đồng nhất giữa các nghiên cứu và thiên lệch công bố làm giảm độ tin cậy [7]. Các kết quả này không thực hiện trên bà bầu nên chỉ có giá trị tham khảo gián tiếp.
Ngoài ra, một nghiên cứu trên động vật năm 2022 đã thử nghiệm trên 80 lợn nái mang thai giai đoạn cuối để so sánh ba loại chất xơ là lignocellulose, tinh bột kháng và bột konjac [8]. Trong mô hình động vật này, tinh bột kháng cải thiện tần suất đi tiêu, độ đặc phân và tăng các yếu tố điều hòa nhu động ruột tốt nhất [8]. Tuy nhiên, đây mới là dữ liệu trên động vật nên chưa chứng minh được hiệu quả tương tự ở phụ nữ mang thai [8].
Điều chưa biết khi chọn loại chất xơ trong thai kỳ
Các nghiên cứu hiện có vẫn chưa trả lời được một số câu hỏi thực tế cho bà bầu. Chưa có thử nghiệm nào so sánh trực tiếp xơ hòa tan và xơ không hòa tan trên cùng một nhóm phụ nữ mang thai để xác định loại nào hiệu quả hơn hoặc ít gây đầy hơi hơn. Dữ liệu trên người cũng chưa làm rõ liệu các dạng chất xơ lên men như tinh bột kháng hay bột konjac có phát huy tác dụng như trên mô hình động vật hay không [8].
Bên cạnh đó, các trích đoạn nghiên cứu không nêu tỷ lệ cân đối cụ thể giữa hai nhóm chất xơ hay lượng gam chất xơ và lượng nước chính xác mỗi ngày cho thai phụ. Nghiên cứu quan sát cũng ghi nhận ợ nóng xuất hiện nhiều nhất vào tam cá nguyệt thứ ba với tỷ lệ 33%, nhưng chưa rõ loại chất xơ nào giúp giảm táo bón mà ít gây khó chịu đường tiêu hóa trên hơn [3].
Có nên tự dùng thuốc nhuận tràng khi bà bầu bị táo bón?
Nhiều người muốn giảm táo bón nhanh bằng cách tự mua thuốc nhuận tràng, nhưng đây là điều nên tránh trong thai kỳ. Tổng quan lâm sàng về táo bón thai kỳ cho thấy rất ít thuốc nhuận tràng được đánh giá qua thử nghiệm lâm sàng ở phụ nữ mang thai và phần lớn thuộc nhóm phân loại B hoặc C [4]. Việc lạm dụng thuốc nhuận tràng thường xuyên cũng có thể gây ra các tác dụng phụ [5].
Dữ liệu tổng hợp cho thấy thuốc nhuận tràng kích thích có hiệu quả tống phân mạnh hơn thuốc tạo khối, nhưng đi kèm nhiều tác dụng phụ hơn [2]. Vì vậy, bước xử trí đầu tiên luôn là tăng chất xơ qua chế độ ăn hoặc thực phẩm bổ sung [4]. Thuốc nhuận tràng thẩm thấu hoặc kích thích dùng ngắn ngày chỉ nên cân nhắc khi thay đổi ăn uống và chất xơ tạo khối không hiệu quả, và cần có chỉ định của bác sĩ [4].
Ai nên thận trọng trước khi bổ sung chất xơ?
Phụ nữ mang thai có bệnh nền chuyển hóa như đái tháo đường thai kỳ, rối loạn mỡ máu hoặc tiền sử biến chứng sản khoa nên hỏi ý kiến bác sĩ trước khi dùng sản phẩm bổ sung chất xơ [1]. Những thai phụ bị táo bón nặng kéo dài hoặc không đáp ứng với việc tăng chất xơ tự nhiên và uống đủ nước cần đi khám sớm thay vì tự tăng liều sản phẩm bổ sung [4].
Người đang dùng thuốc điều trị bệnh lý mạn tính hoặc có hội chứng ruột kích thích cũng cần thận trọng khi thay đổi lượng chất xơ bổ sung, vì hiệu quả ở nhóm hội chứng ruột kích thích vẫn còn nhiều khác biệt giữa các nghiên cứu [7]. Nếu đang dùng thuốc nhuận tràng theo toa, mẹ bầu không nên tự ý phối hợp thêm chế phẩm bổ sung khi chưa trao đổi với bác sĩ điều trị.
Cách áp dụng thực tế
Thay vì tìm cách chọn riêng xơ hòa tan hay xơ không hòa tan, bà bầu nên ưu tiên nạp đa dạng tổng lượng chất xơ từ thực phẩm trong bữa ăn hằng ngày [1]. Khi tăng chất xơ, cần kết hợp uống đủ nước vì thiếu cả chất xơ lẫn nước làm tăng mạnh nguy cơ táo bón thai kỳ [3].
Nếu chế độ ăn chưa đáp ứng đủ, mẹ bầu có thể hỏi bác sĩ về việc dùng lượng vừa phải chất xơ hòa tan bổ sung [1]. Ngoài ra, chế phẩm chất xơ từ cám hoặc lúa mì cũng là lựa chọn từng được đánh giá giúp làm mềm phân ở thai phụ [2]. Trường hợp táo bón kéo dài không cải thiện, cần đi khám thay vì tự ý mua thuốc nhuận tràng [4].
Kết luận
Hiện chưa có đủ bằng chứng để khẳng định xơ hòa tan hay xơ không hòa tan tốt hơn cho bà bầu bị táo bón, vì cả hai đều hỗ trợ tiêu hóa theo cơ chế riêng và có dữ liệu lợi ích nhất định. Hướng xử trí an toàn nhất vẫn là duy trì chế độ ăn đủ chất xơ tự nhiên, uống đủ nước và hỏi ý kiến bác sĩ trước khi dùng sản phẩm bổ sung hoặc thuốc nhuận tràng.
