Nhiều bậc phụ huynh không khỏi hoang mang khi phát hiện con trai bước vào độ tuổi dậy thì bỗng nhiên bị sưng, đau tức hoặc xuất hiện một khối cộm nhỏ ở vùng ngực. Trong sự lo lắng đó, nhiều người lập tức nghi ngờ chế độ ăn uống hằng ngày và đặt câu hỏi liệu các món ăn quen thuộc như đậu phụ hay sữa đậu nành có phải là thủ phạm gây ra tình trạng nữ hóa tuyến vú.
Thực tế, tình trạng sưng đau mô ngực ở bé trai dậy thì phần lớn là một biến đổi sinh lý hoàn toàn lành tính và mang tính tạm thời, xuất phát từ sự xáo trộn hormone nội tại trong cơ thể chứ không phải do việc ăn uống đậu nành ở mức thông thường gây nên. Do đó, phụ huynh không cần thiết phải bắt trẻ kiêng khem đậu nành một cách cực đoan nếu trẻ vẫn đang tiêu thụ các sản phẩm này ở mức vừa phải trong bữa ăn hàng ngày.
Hiện tượng sưng đau ngực ở tuổi dậy thì là gì?
Hiện tượng phì đại mô tuyến vú ở nam giới, hay còn gọi là chứng to vú ở nam giới (gynecomastia), là tình trạng tăng sinh lành tính mô tuyến của vú [1]. Tình trạng này có thể bắt gặp ở cả nam giới trưởng thành lẫn thanh thiếu niên, thường bắt nguồn từ sự mất cân bằng tạm thời giữa các hormone trong cơ thể [1]. Khi chạm vào quầng vú, trẻ hoặc cha mẹ có thể cảm nhận được một khối mô chắc, hơi đau nhẹ khi ấn vào hoặc đau khi cọ xát với quần áo.
Tình trạng to vú xuất hiện trong giai đoạn dậy thì được xác định là kết quả của sự thay đổi sinh lý tự nhiên giữa nồng độ nội tiết tố nam (androgen) và nội tiết tố nữ (estrogen) [1]. Trong hầu hết các trường hợp, hiện tượng này sẽ tự động thoái lui và biến mất hoàn toàn theo thời gian khi hệ thống nội tiết của trẻ đạt được trạng thái ổn định [1].
Ngược lại, hiện tượng phì đại tuyến vú ở trẻ em chưa bước vào giai đoạn dậy thì lại là điều vô cùng hiếm gặp [1]. Khi xuất hiện ở trẻ chưa dậy thì, nguyên nhân thường bắt nguồn từ việc tiếp xúc với các nguồn estrogen ngoại sinh, điển hình như các sản phẩm chăm sóc cá nhân có chứa tinh dầu tràm trà hoặc hoa oải hương, hay do vô tình tiếp xúc với các liệu pháp hormone thay thế của người lớn [1].
Vì sao đậu nành thường bị nghi ngờ vô cớ?
Mối nghi ngờ đổ dồn về đậu nành bắt nguồn từ việc loại thực phẩm này rất giàu isoflavone, một nhóm hợp chất tự nhiên thuộc nhóm phytoestrogen [2]. Isoflavone là các chất hóa học thực vật có hoạt tính sinh học và cấu trúc phân tử có nét tương đồng nhất định với hormone estrogen của cơ thể [1]. Chính vì chữ "estrogen thực vật" này mà nhiều người lầm tưởng rằng ăn đậu nành sẽ đưa một lượng lớn hormone nữ vào cơ thể bé trai, từ đó kích thích phát triển ngực.
Về mặt hóa học, hai hợp chất isoflavone chính được tìm thấy nhiều nhất là genistein và daidzein có khối lượng phân tử và đặc tính cấu trúc tương tự như hormone 17-beta estradiol [3]. Nhờ cấu trúc này, chúng có khả năng phát huy cả đặc tính giống estrogen hoặc kháng estrogen tùy thuộc vào từng điều kiện thụ thể [3]. Ngoài ra, chất daidzein có thể được chuyển hóa tiếp thành equol, một phân tử có khả năng gắn kết đặc hiệu với thụ thể 5 alpha-dihydro-testosterone và ức chế tác động của loại hormone androgen mạnh này [3].
Isoflavone có thể gắn vào các thụ thể estrogen (ER) hoặc thụ thể kết cặp G-protein 1 (GPER1) để điều hòa phản ứng tế bào [4]. Tuy nhiên, hoạt tính sinh học của phytoestrogen yếu hơn rất nhiều so với hormone estrogen nội sinh do cơ thể con người tự sản xuất. Trong chế độ ăn uống thông thường, phần lớn các isoflavone tồn tại dưới dạng glycoside không hoạt động và chỉ trở nên có hoạt tính sinh học sau khi đi qua đường tiêu hóa nhờ hệ vi sinh vật đường ruột [3].
Bằng chứng khoa học trên người: Đậu nành có gây to vú ở trẻ?
Các bằng chứng khoa học hiện nay cho thấy mối liên hệ giữa việc tiêu thụ đậu nành thông thường và chứng to vú ở trẻ vị thành niên là cực kỳ hiếm hoi. Một đánh giá khoa học công bố năm 2021 chỉ ra rằng mặc dù có một số lo ngại khiêm tốn về việc tiêu thụ quá mức sản phẩm từ đậu nành có thể gây to vú, dữ liệu lâm sàng ghi nhận tình trạng này chủ yếu liên quan đến những trường hợp cá biệt sử dụng liều lượng bất thường [1].
Nghiên cứu ghi nhận trường hợp đầu tiên về một bệnh nhân chưa dậy thì bị to vú do tiêu thụ lượng đậu nành rất cao trong chế độ ăn, và tình trạng này đã được giải quyết hoàn toàn sau khi hạn chế các sản phẩm chứa lượng lớn đậu nành [1]. Ở người lớn, y văn cũng ghi nhận trường hợp một người đàn ông 60 tuổi uống tới 3 quart sữa đậu nành mỗi ngày (tương đương gần 2,8 lít) xuất hiện tình trạng đau tức vú và tăng nồng độ estradiol; các triệu chứng này biến mất và nồng độ hormone bình thường trở lại sau khi ngừng uống lượng sữa khổng lồ đó [1]. Nghiên cứu năm 2021 cũng nhấn mạnh rằng hiện không có dữ liệu nào cho thấy mối tương quan thuận giữa isoflavone trong đậu nành và các tác động bất lợi ở quần thể tiêu thụ bình thường [1].
Về tác động đối với tiến trình dậy thì ở trẻ trai, một nghiên cứu thực hiện năm 2018 trên 248 bé trai từ 12 đến 18 tuổi tại các trường học thuộc khu vực California và Michigan đã xem xét kỹ mối quan hệ này [5]. Nghiên cứu sử dụng bảng câu hỏi tần suất thực phẩm trực tuyến với mức năng lượng tiêu thụ trung bình đã hiệu chỉnh từ 0,8 đến 54,9 mg isoflavone tổng số mỗi ngày (trong đó daidzein từ 0,4 đến 22,1 mg/ngày và genistein từ 0,4 đến 28,0 mg/ngày) [5]. Kết quả cho thấy nhóm tiêu thụ mức độ vừa và cao có độ tuổi bắt đầu mọc lông mu sớm hơn một chút (trung vị 12,58 tuổi ở nhóm vừa và 12,50 tuổi ở nhóm cao, so với 13,00 tuổi ở nhóm tiêu thụ thấp) [5]. Mặc dù daidzein và genistein có liên quan đến việc bắt đầu mọc lông mu, các nhà nghiên cứu không tìm thấy mối liên hệ nào với sự xuất hiện của lông mặt [5]. Quan trọng nhất, độ tuổi xuất hiện đặc điểm dậy thì này của các bé trai tiêu thụ đậu nành vẫn nằm hoàn toàn trong giới hạn sinh lý bình thường của lứa tuổi vị thành niên [5].
Nghiên cứu trên động vật và khoảng cách với thực tế
Nhiều lo lắng của phụ huynh xuất phát từ các nghiên cứu trên động vật gặm nhấm, vốn sử dụng các mức liều chiết xuất rất cao mà con người khó có thể nạp qua bữa ăn. Một nghiên cứu công bố năm 2016 trên chuột Wistar cho thấy chế độ ăn chứa đậu nành làm chuột mẹ tăng ít cân hơn trong thai kỳ, trong khi chuột con trước cai sữa lại nặng cân hơn đáng kể, đặc biệt rõ rệt ở chuột đực [6]. Chế độ ăn đậu nành cũng thúc đẩy chuột con ăn nhiều hơn và làm thời điểm bắt đầu dậy thì ở chuột cái diễn ra sớm hơn [6]. Đáng chú ý, chuột đực chỉ bị giảm trọng lượng tinh hoàn khi phơi nhiễm phối hợp giữa hóa chất bisphenol A (BPA) và chế độ ăn đậu nành, trong khi BPA đơn độc không gây ra tác động này [6].
Một nghiên cứu khác vào năm 2022 trên 42 chuột cống đực Wistar 3 tuần tuổi đã tiến hành cho phơi nhiễm isoflavone đậu nành ở các liều 0,5, 5 hoặc 50 mg/kg mỗi ngày từ ngày thứ 23 đến ngày thứ 60 sau sinh [7]. Kết quả ghi nhận sự rối loạn trục hạ đồi - tuyến yên - tinh hoàn, dẫn đến tình trạng suy sinh dục tăng gonadotropin và làm chậm thời điểm dậy thì ở tất cả các nhóm dùng chất [7]. Nghiên cứu phát hiện biểu hiện mRNA của thụ thể Esr1 tăng ở vùng hạ đồi (liều 0,5 và 5 mg), biểu hiện Gnrhr tăng (liều 50 mg), Lhb giảm (liều 0,5 mg) và Ar giảm ở tuyến yên [7]. Tại tinh hoàn, biểu hiện Lhcgr tăng ở liều 50 mg trong khi Star giảm ở liều 0,5 và 5 mg; nồng độ hormone LH và FSH huyết thanh tăng lên trong khi testosterone và estradiol lại sụt giảm [7].
Bên cạnh chức năng sinh dục, nghiên cứu năm 2023 trên 32 chuột đực 23 ngày tuổi dùng liều isoflavone tương tự từ lúc cai sữa đến 60 ngày tuổi cũng ghi nhận nguy cơ suy giáp dưới lâm sàng [2]. Nồng độ hormone TSH trong huyết thanh chuột tăng lên mặc dù hormone T3 và T4 không biến đổi [2]. Đồng thời, các nhà khoa học quan sát thấy hàng loạt biến đổi trong biểu hiện các gen điều hòa trục tuyến giáp như Mct-8, Thra1, Thrb2, Nis và Pds tại hạ đồi, tuyến yên, tuyến giáp cũng như các cơ quan đích như tim và gan [2].
Tuy nhiên, người tiêu dùng cần hiểu rằng các kết quả này không thể ngoại suy trực tiếp sang trẻ em. Chuột cống chuyển hóa isoflavone rất khác con người, tạo ra lượng equol tuần hoàn cực lớn [3]. Hơn nữa, mức liều 50 mg/kg cân nặng ở chuột dạng tinh chất tương đương với một liều lượng khổng lồ mà một bé trai không thể nào nạp đủ chỉ qua việc ăn vài miếng đậu hũ hay uống một hộp sữa đậu nành mỗi ngày.
Những hiểu lầm phổ biến phụ huynh cần cởi bỏ
Hiểu lầm lớn nhất hiện nay là quan niệm cho rằng bé trai ăn đậu nành sẽ bị "nữ tính hóa", teo tinh hoàn hoặc vĩnh viễn mọc ngực như nữ giới. Khoa học đã chỉ rõ đậu nành cung cấp nguồn đạm thực vật, chất xơ và nhiều vi chất dinh dưỡng có lợi cho sự phát triển của trẻ em và người trưởng thành [4]. Khi được tiêu thụ trong khoảng liều lượng hợp lý từ trước và sau sinh, các sản phẩm đậu nành còn thể hiện nhiều lợi ích đối với sự phát triển hành vi thần kinh [4].
Một hiểu lầm khác là quy kết mọi cơn đau tức ngực ở trẻ trai dậy thì đều là bệnh lý hoặc do "nhiễm độc thức ăn". Trên thực tế, có tới hơn một nửa số bé trai dậy thì trải qua giai đoạn sưng nhẹ mô ngực do sự chênh lệch tạm thời giữa nồng độ hormone testosterone và estrogen tự nhiên được tiết ra từ tuyến sinh dục và tuyến thượng thận. Đây là một mốc phát triển sinh lý bình thường và sẽ tự ổn định mà không cần can thiệp bất kỳ loại thuốc hay thủ thuật nào.
Nhiều người cũng nghĩ rằng kiêng hoàn toàn đậu nành là giải pháp triệt để chữa khỏi đau ngực. Tuy nhiên, nếu nguyên nhân là do biến động nội tiết sinh lý của tuổi dậy thì, việc cắt bỏ đậu nành hoàn toàn không làm thay đổi tiến trình tự nhiên này của cơ thể.
Những ai cần thận trọng với sản phẩm từ đậu nành?
Mặc dù đậu nành là thực phẩm an toàn và bổ dưỡng cho phần lớn trẻ nhỏ, vẫn có những trường hợp cần được kiểm soát khẩu phần một cách thận trọng. Những cá nhân có cơ địa nhạy cảm bất thường với phytoestrogen có thể hưởng lợi từ việc loại bỏ đậu nành khỏi chế độ ăn để tránh các tác dụng không mong muốn như to vú [1].
Nhóm đối tượng tiêu thụ quá mức ở ngưỡng cực đoan cũng cần điều chỉnh ngay lập tức. Những trẻ em hoặc thanh thiếu niên có thói quen uống sữa đậu nành thay hoàn toàn cho nước lọc hay uống từ vài lít mỗi ngày cần phải được dừng thói quen này [1]. Việc hấp thu một lượng quá lớn bất kỳ hợp chất nào cũng có nguy cơ gây mất cân bằng dinh dưỡng và rối loạn chuyển hóa nội tiết [8].
Ngoài ra, với các bé trai chưa bước vào tuổi dậy thì mà xuất hiện dấu hiệu to vú, cha mẹ cần đưa trẻ đi khám chuyên khoa nội tiết nhi ngay lập tức [1]. Đối với nhóm trẻ nhỏ tuổi này, bên cạnh việc rà soát chế độ ăn nhiều đậu nành, bác sĩ sẽ phải kiểm tra các yếu tố phơi nhiễm hóa chất ngoại sinh như xà phòng, dầu gội chứa tinh dầu oải hương, tràm trà hoặc các thuốc nội tiết trong gia đình [1].
Lời khuyên thực hành dinh dưỡng và chăm sóc bé trai tuổi dậy thì
Để giúp trẻ phát triển khỏe mạnh mà không lo lắng về chứng to vú sinh lý, phụ huynh nên áp dụng các nguyên tắc dinh dưỡng và chăm sóc khoa học:
Về khẩu phần ăn uống, phụ huynh hoàn toàn có thể cho trẻ dùng đậu nành như một phần của chế độ ăn cân bằng. Một khẩu phần hợp lý cho trẻ là từ 1 đến 2 phần sản phẩm đậu nành mỗi ngày, ví dụ 1 cốc sữa đậu nành (khoảng 200 - 250ml) hoặc 1 bìa đậu phụ nhỏ kết hợp cùng các món ăn khác. Tránh sử dụng các loại thực phẩm chức năng, bột protein cô đặc hay viên uống chứa isoflavone liều cao cho trẻ nếu không có chỉ định từ bác sĩ y khoa.
Về cách chế biến, nên ưu tiên các món ăn truyền thống được chế biến từ đậu nành tươi, đậu phụ luộc, hấp, nấu canh hoặc sữa đậu nành nấu chín kỹ. Hạn chế các sản phẩm chế biến sẵn chiên xào nhiều dầu mỡ, nhiều đường bổ sung để tránh làm tăng nguy cơ thừa cân béo phì. Cần đa dạng hóa nguồn đạm trong bữa ăn của trẻ bằng cách kết hợp cân đối giữa thịt nạc, cá, trứng, sữa tươi và các loại hạt đỗ khác.
Về mặt tâm lý, phụ huynh hãy trò chuyện cởi mở để giải tỏa sự ngại ngùng cho con trai. Hãy giải thích cho trẻ hiểu rằng đây chỉ là một biến đổi bình thường của cơ thể khi lớn lên và cảm giác sưng đau sẽ biến mất sau vài tháng đến một năm. Nhắc nhở trẻ mặc áo lót mỏng mềm bên trong để tránh cọ xát đầu ngực khi vận động thể thao, đồng thời dặn trẻ không nên sờ nắn, bóp mạnh vào khối cộm ở ngực vì có thể gây viêm nhiễm hoặc khiến vết sưng đau nhiều hơn.
Nếu tình trạng sưng đau ngực ở trẻ kéo dài quá 2 năm, kích thước khối mô tuyến vú tăng nhanh bất thường, sờ thấy khối u cứng chắc cố định, vùng da ngực bị co kéo hoặc phát hiện có dịch bất thường chảy ra từ đầu vú, cha mẹ cần nhanh chóng đưa trẻ đến gặp bác sĩ chuyên khoa nội tiết hoặc nhi khoa để được thăm khám và chẩn đoán chính xác.
Tóm lại, hiện tượng sưng đau ngực ở bé trai tuổi dậy thì hầu hết chỉ là một biến động sinh lý tạm thời và sẽ tự thoái lui theo thời gian [1]. Đậu nành là nguồn thực phẩm giàu dinh dưỡng và không phải là nguyên nhân gây ra tình trạng này nếu được tiêu thụ ở mức độ điều độ hàng ngày [1], [5]. Thay vì lo sợ và kiêng khem quá mức, cha mẹ hãy duy trì cho con một chế độ dinh dưỡng đa dạng, kết hợp lối sống năng động và tham khảo ý kiến bác sĩ khi nhận thấy bất kỳ dấu hiệu bất thường nào.