Nhiều người cao tuổi thường mang nỗi sợ rằng ăn nhiều chất đạm sẽ khiến thận phải làm việc quá sức và nhanh suy yếu. Do tâm lý kiêng khem quá mức, không ít người chuyển sang chế độ ăn gần như toàn rau củ, cắt giảm tối đa thịt, cá, trứng và sữa. Thực tế y khoa cho thấy nỗi lo lắng này đang dẫn đến một hệ lụy sức khỏe khác cũng nguy hiểm không kém: teo cơ và suy kiệt thể lực.
Đối với người cao tuổi khỏe mạnh, ăn đủ đạm không hề làm hỏng chức năng thận như lời đồn. Ngược lại, việc thiếu hụt protein làm gia tăng nguy cơ suy mòn khối cơ, té ngã và suy giảm chất lượng cuộc sống. Lượng đạm cần thiết để duy trì sức khỏe cơ bắp ở người già thậm chí còn cao hơn so với người trẻ tuổi bình thường.
Nỗi lo "hỏng thận" và nguy cơ teo cơ ở người cao tuổi
Quá trình lão hóa tự nhiên dẫn đến sự suy giảm đều đặn về chức năng lọc của cầu thận, với tốc độ suy giảm sinh lý trung bình khoảng 0,75 mL/phút/năm [1]. Cùng lúc đó, tình trạng teo cơ (sarcopenia) đặc trưng bởi sự suy giảm tiến triển của khối lượng và sức mạnh cơ bắp cũng diễn ra phổ biến [2, 3]. Sau tuổi 80, người cao tuổi có thể mất tới 50% khối lượng cơ bắp của cơ thể [2].
Nhiều người lầm tưởng rằng cắt giảm chất đạm trong bữa ăn là biện pháp hữu hiệu để "bảo tồn" chức năng thận. Tuy nhiên, tình trạng thiếu hụt dinh dưỡng và giảm tổng hợp protein lại là căn nguyên chính dẫn đến teo cơ, khiến cơ thể dễ té ngã, tàn phế và suy giảm khả năng tự phục vụ [3, 5]. Hội chứng teo cơ còn làm gia tăng nguy cơ suy tim phổi và tử vong ở người lớn tuổi [1].
Vì sao cơ thể người già cần nhiều đạm hơn?
Chất đạm khi vào cơ thể sẽ được phân cắt thành các axit amin, nguyên liệu trực tiếp thúc đẩy quá trình tổng hợp protein của các bó cơ [3]. Cùng với hoạt động thể chất, lượng protein nạp vào là yếu tố kích thích quá trình đồng hóa cơ bắp chính yếu của cơ thể [4]. Nếu không có đủ nguồn axit amin này, cân bằng nitơ bị phá vỡ và mô cơ sẽ dần teo lại [3].
Hơn nữa, người cao tuổi có hiện tượng "đề kháng đồng hóa", tức khả năng tiếp nhận dinh dưỡng để xây dựng cơ bị giảm sút do rối loạn nội tiết và giảm hoạt động tại các khớp thần kinh cơ [3, 8]. Do đó, người già cần một lượng đạm tương đương hoặc nhỉnh hơn người trẻ để kích hoạt chu trình phục hồi này [3]. Nạp đủ đạm từ động vật hoặc đậu nành đóng vai trò sống còn trong việc bù đắp lại lượng cơ bị tiêu hao mỗi năm [2].
Bằng chứng khoa học về nhu cầu protein và chức năng thận
Các thử nghiệm lâm sàng và nghiên cứu quan sát trên thế giới đã đưa ra nhiều số liệu rõ ràng về sự cân bằng giữa đạm và thận.
Theo dự án nghiên cứu SPRINTT, lượng protein khuyến nghị hàng ngày cho người lớn tuổi nhằm ngăn ngừa teo cơ là từ 1,0 đến 1,2 g/kg trọng lượng cơ thể [3]. Con số này cũng được ủng hộ bởi các phân tích dinh dưỡng khác, yêu cầu phân bổ đều trong các bữa hoặc đạt 25-30 g protein chất lượng cao mỗi bữa [4]. Mức dung nạp từ 1,4 g/kg trọng lượng cơ thể trở lên đã được nghiên cứu về tính an toàn và hiệu quả, cho thấy không gây độc hại cho cơ thể người già không mắc bệnh thận [3].
Một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2022 trên người cao tuổi sống tại cộng đồng cho thấy việc bổ sung protein cải thiện rõ rệt khối lượng, sức mạnh cơ bắp và chức năng thể chất ở nhóm người đã bị teo cơ hoặc tiền suy yếu [2]. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng việc bổ sung protein có thể kết hợp hoặc không kết hợp với tập thể dục vẫn ghi nhận tín hiệu tích cực lên cơ [2].
Nghiên cứu đoàn hệ SONIC công bố năm 2022 tại Nhật Bản trên người cao tuổi cộng đồng phát hiện một góc nhìn quan trọng về sự liên quan giữa đạm và bệnh thận [5]. Nghiên cứu trích dẫn khảo sát Tim mạch cho thấy 6% người từ 65 tuổi trở lên có mức lọc cầu thận eGFR từ 60 trở lên bị suy yếu, nhưng tỷ lệ này tăng lên 15% ở nhóm eGFR dưới 60 mL/phút/1,73 m² [5]. Tình trạng thiếu protein, đặc biệt là đạm động vật, ở người có eGFR dưới 60 làm tăng nguy cơ suy yếu và suy giảm cả chức năng thận lẫn thể chất [5]. Đạm động vật còn giúp tăng hấp thu sắt, hạn chế thiếu máu, từ đó phòng ngừa suy kiệt [5].
Nghiên cứu dịch tễ từ khảo sát dinh dưỡng Hàn Quốc (KNHANES) giai đoạn 2009-2011 trên người cao tuổi phát hiện teo cơ có mối liên hệ mật thiết với tình trạng protein niệu que nhúng [1]. Viêm mạn tính là một cơ chế quan trọng gây mất cơ ở người bệnh thận, đặc biệt ở giai đoạn cuối [1]. Nghiên cứu năm 2018 trên bệnh nhân nam cao tuổi mắc bệnh thận mạn (CKD) cho thấy teo cơ rất phổ biến, nhưng nó liên quan mật thiết đến tuổi tác và sự lười vận động chứ không bắt nguồn từ thói quen ăn uống hay mức độ suy giảm chức năng thận [6].
Điểm mù và giới hạn của các nghiên cứu
Dù mang lại nhiều kết luận hữu ích, các bằng chứng hiện có vẫn tồn tại một số giới hạn phương pháp luận. Trong một phân tích gộp năm 2021 về các thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng, chỉ có 2 nghiên cứu đáp ứng đầy đủ các tiêu chí chẩn đoán teo cơ cập nhật năm 2019 của Nhóm Công tác Châu Á (AWGS) bao gồm khối lượng cơ, sức mạnh cơ và chức năng thể chất [3].
Thêm vào đó, tác dụng của việc bổ sung đạm ở nhóm người cao tuổi hoàn toàn khỏe mạnh vẫn chưa có sự đồng thuận tuyệt đối và cần thêm nhiều thử nghiệm theo dõi dài hạn [2]. Thành phần protein giữa các thử nghiệm lâm sàng cũng rất đa dạng, từ đạm whey, sữa, phô mai đến axit amin đơn lẻ, khiến việc xác định nguồn đạm tối ưu còn gặp trở ngại [4, 5].
Những hiểu lầm thường gặp khi người già ăn đạm
Một hiểu lầm phổ biến là ăn nhiều thịt cá chắc chắn sẽ gây quá tải và làm tổn thương thận bình thường. Các nghiên cứu hiện tại không ghi nhận việc ăn đủ protein theo mức khuyến nghị 1,0-1,2 g/kg/ngày làm hư hại thận của một người cao tuổi khỏe mạnh [4, 5]. Ngược lại, kiêng đạm quá đà vì sợ bệnh thận khiến người già rơi vào tình trạng suy mòn cơ bắp và dễ tử vong hơn do suy kiệt [6, 7].
Một quan niệm sai khác là chỉ khi nào tập tạ nặng thì mới cần ăn đạm. Thực tế, ngay cả người ít vận động vẫn cần axit amin liên tục để bù đắp cân bằng nitơ tự nhiên [3]. Thiếu đạm sẽ khiến cơ thể phải tự dị hóa chính khối cơ bắp của mình để duy trì các hoạt động sống cơ bản [7].
Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Mặc dù đạm rất quan trọng, người đã được chẩn đoán mắc bệnh thận mạn tính (CKD) tiến triển lại cần một chiến lược dinh dưỡng chuyên biệt. Nghiên cứu năm 2018 ghi nhận rằng chế độ ăn giảm đạm được kiểm soát chặt chẽ ở bệnh nhân CKD trên 60 tuổi không làm tăng tỷ lệ teo cơ và không làm giảm albumin huyết thanh nếu có sự tư vấn dinh dưỡng chu đáo [6].
Người mắc bệnh thận mạn có hội chứng suy mòn protein năng lượng (PEW) cũng phải được bác sĩ chuyên khoa theo dõi sát sao [7]. Khi chức năng thận đã suy giảm nghiêm trọng, việc ăn đạm dư thừa không theo hướng dẫn có thể làm tăng các chất thải chứa nitơ trong máu [1, 7]. Do đó, người bệnh cần đi khám chuyên khoa để được tính toán thực đơn chi tiết thay vì tự ý điều chỉnh.
Cách bổ sung chất đạm hợp lý trong đời sống hàng ngày
Để bảo tồn khối cơ mà vẫn giữ an toàn cho sức khỏe, người cao tuổi cần tuân thủ chế độ dinh dưỡng cân đối và khoa học.
Về lượng dùng, mục tiêu cần đạt là 1,0 đến 1,2 g chất đạm cho mỗi kg cân nặng mỗi ngày [4, 5]. Ví dụ, một người nặng 50 kg cần nạp khoảng 50-60 g protein nguyên chất từ các thực phẩm trong ngày. Mức phân bổ tối ưu là đạt từ 25 đến 30 g protein chất lượng cao trong mỗi bữa ăn chính [4].
Về nguồn cung cấp, nên kết hợp đa dạng giữa protein động vật và thực vật như sữa chua, phô mai, thịt nạc, trứng, cá và các sản phẩm từ đậu nành [3, 5]. Một số dưỡng chất bổ sung như leucine, vitamin D hay đạm sữa cũng đã được chứng minh có lợi trong việc cải thiện chất lượng cơ ở người lớn tuổi [5, 8].
Cách chế biến nên ưu tiên các món hấp, luộc, hầm mềm, dễ nhai và dễ tiêu hóa để tăng cường hấp thu dinh dưỡng. Song song với ăn uống, người cao tuổi cần duy trì vận động thể chất thường xuyên, đặc biệt là các bài tập kháng lực vừa sức nhằm kích thích cơ bắp sử dụng hiệu quả nguồn protein vừa nạp vào [8].
Tóm lại, người cao tuổi có chức năng thận bình thường không nên vì nỗi sợ mơ hồ mà cắt giảm chất đạm trong khẩu phần. Bổ sung đạm đầy đủ, cân bằng và đúng phương pháp chính là chìa khóa vàng giúp đôi chân vững vàng, bảo vệ xương khớp và duy trì cuộc sống khỏe mạnh dài lâu. Nếu bạn đang mắc các bệnh lý nền về chuyển hóa hoặc bệnh thận mạn, hãy tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa trước khi thay đổi chế độ dinh dưỡng hàng ngày.