Nhiều người bệnh ung thư và gia đình thường rơi vào trạng thái bối rối trước chế độ ăn uống trong quá trình điều trị. Một bên là nỗi sợ ăn nhiều chất đạm sẽ khiến khối u phát triển nhanh hơn, bên còn lại là tình trạng cơ thể gầy rộc, sụt cân không phanh sau các đợt truyền hóa chất. Trong bối cảnh đó, việc bổ sung whey protein – loại đạm sữa hấp thu nhanh vốn quen thuộc với người tập thể thao – đang trở thành giải pháp được nhiều người quan tâm để ngăn ngừa tình trạng suy kiệt.
Câu trả lời từ các bằng chứng y khoa hiện tại là người bệnh ung thư có thể sử dụng whey protein như một giải pháp hỗ trợ dinh dưỡng có lợi dưới sự theo dõi y tế, nhưng đây không phải là thuốc điều trị đặc hiệu và không thể thay thế phác đồ điều trị chính quy [1]. Việc bổ sung whey protein mang lại giá trị thiết thực trong việc bù đắp protein chất lượng cao, nâng cao chỉ số dinh dưỡng và hỗ trợ cải thiện khối nạc, đặc biệt hữu ích nhằm hạn chế hội chứng suy mòn thể tạng do khối u gây ra [1], [2].
Bẫy suy mòn ở bệnh nhân ung thư: Khi sụt cân trở thành mối nguy chết người
Suy mòn do ung thư (cancer cachexia) không đơn thuần là sự sụt cân vì thiếu ăn hay chán ăn thông thường. Đây là một hội chứng chuyển hóa phức tạp đặc trưng bởi sự tiêu hao mô mỡ và suy thoái cơ bắp nghiêm trọng, đi kèm với tình trạng mệt mỏi, suy nhược và rối loạn chuyển hóa chất trung gian của cơ thể [3]. Tình trạng này có thể xuất hiện ở khoảng 50% bệnh nhân ung thư trong quá trình điều trị và tăng lên gần 100% ở giai đoạn cuối trước khi qua đời [3]. Một thống kê y khoa đáng chú ý cho thấy có tới hơn 20% bệnh nhân ung thư tử vong trực tiếp hoặc gián tiếp do các hệ lụy của hội chứng suy mòn, chứ không phải do chính khối u [4]. Thậm chí ở các bệnh nhân giai đoạn tiến triển, suy mòn ảnh hưởng tới hơn 80% người bệnh và chiếm tới 30% tổng số ca tử vong liên quan đến ung thư [5].
Về mặt tiêu chuẩn, suy mòn do ung thư được định nghĩa khi người bệnh sụt trên 5% tổng trọng lượng cơ thể [5]. Các mức độ sụt cân 5%, 10% hoặc 15% sẽ tương ứng với các phân độ suy mòn nhẹ, trung bình hoặc nghiêm trọng, và tốc độ sụt cân có mối liên hệ mật thiết với nguy cơ tử vong [5]. Khi người bệnh sụt tới 30% trọng lượng cơ thể, lượng khối cơ bị mất mát có thể lên tới 75% so với ban đầu [6]. Tình trạng này đi kèm với các dấu hiệu điển hình như teo cơ, suy giảm albumin máu, thiếu máu và viêm toàn thân [5], [7]. Đặc biệt, những bệnh nhân bị suy dinh dưỡng có tỷ lệ biến chứng sau phẫu thuật cao gấp đôi so với những người duy trì được thể trạng tốt [7]. Khi cơ bắp tiêu biến, độc tính của các loại thuốc hóa trị lên cơ thể cũng gia tăng rõ rệt, làm giảm khả năng dung nạp liệu trình của người bệnh [4].
Vì sao khối u khiến cơ thể bị "rút cạn" dinh dưỡng?
Cơ chế sinh bệnh học của suy mòn bắt nguồn từ sự mất cân bằng năng lượng sâu sắc và phản ứng viêm mãn tính do khối u kích hoạt [3], [5]. Khối u với đặc tính tăng sinh không ngừng sẽ liên tục tiêu thụ glucose, axit amin và lipid trực tiếp từ nguồn dự trữ của cơ thể người bệnh [3]. Quá trình này kích hoạt phản ứng dị hóa mạnh mẽ, làm gia tăng sản xuất và tái tạo glucose bất thường, giảm tổng hợp protein cơ bắp và thúc đẩy quá trình giáng hóa, phá hủy cả khối cơ lẫn mô mỡ [3]. Khối u giải phóng ra các cytokine tiền viêm như TNF-alpha (yếu tố hoại tử khối u), Interleukin-1 (IL-1), Interleukin-6 (IL-6) và Interferon gamma [5], [7].
Các chất trung gian hóa học này kích hoạt các con đường thoái hóa protein nội bào trong sợi cơ, đồng thời làm tăng tiêu hao năng lượng khi nghỉ ngơi khiến người bệnh dù ăn uống được chút ít cũng không thích ứng kịp [5], [7]. Không chỉ bản thân tế bào ác tính, chính các phác đồ hóa trị tiêu chuẩn cũng có thể làm trầm trọng thêm tình trạng suy kiệt [5]. Chẳng hạn như việc sử dụng các hóa chất điều trị ung thư vú, ung thư phổi hay tiền liệt tuyến có thể thúc đẩy giải phóng IL-6, làm bùng phát hoạt động phân hủy protein cơ bắp và khiến người bệnh mất cảm giác ngon miệng trầm trọng [5]. Vì vậy, việc tìm kiếm các biện pháp an toàn để bảo tồn khối cơ và cải thiện tình trạng dinh dưỡng trong giai đoạn này là yêu cầu cấp thiết.
Whey protein là gì và cơ chế tác động chống suy mòn
Whey protein (đạm váng sữa) là phân đoạn protein tự nhiên được tách ra trong quá trình sản xuất phô mai từ sữa bò [1]. Đây được đánh giá là một nguồn dưỡng chất thượng hạng nhờ chứa đầy đủ các axit amin thiết yếu với tỷ lệ cân đối sinh học cao, cùng nhiều vitamin và khoáng chất tự nhiên [1]. Điểm đặc biệt của loại đạm này là cấu trúc phân tử dễ hòa tan, cho phép đường tiêu hóa hấp thu cực nhanh vào dòng máu so với các loại thịt đỏ hay đạm thực vật thô. Đối với người bệnh ung thư đang mệt mỏi, suy giảm chức năng đường ruột hoặc chán ăn, việc bổ sung một nguồn đạm có mật độ dinh dưỡng đậm đặc và tốc độ thẩm thấu nhanh giúp cung cấp nguồn nguyên liệu kịp thời cho quá trình tái tạo tế bào [1].
Bên cạnh giá trị dinh dưỡng thuần túy, whey protein còn chứa hàm lượng phong phú các tiền chất axit amin cần thiết để tổng hợp glutathione (GSH) trong tế bào [2]. Glutathione là chất chống oxy hóa nội sinh quan trọng, đóng vai trò then chốt trong việc bảo vệ tế bào lành trước tác hại của stress oxy hóa và hỗ trợ tăng cường hệ thống miễn dịch [2]. Nhiều chuyên gia dinh dưỡng và lâm sàng hiện nay đã đưa ra những khuyến nghị mạnh mẽ về việc ứng dụng whey protein như một liệu pháp đồng hành trong quản lý hội chứng suy mòn do ung thư [1]. Các khảo sát trong phòng thí nghiệm và trên động vật thực nghiệm cũng chỉ ra tiềm năng của các thành phần trong đạm váng sữa trong việc hỗ trợ kìm hãm sự phát triển của bệnh lý ác tính [1].
Bằng chứng khoa học: Các nghiên cứu nói gì về whey protein?
Các nghiên cứu lâm sàng trên người và mô hình thực nghiệm đã làm sáng tỏ nhiều khía cạnh về hiệu quả của việc bổ sung protein nói chung và whey protein nói riêng đối với thể trạng người bệnh ung thư:
Thứ nhất là thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi có đối chứng được thực hiện tại Viện Ung thư Quốc gia Thái Lan năm 2018 trên 42 bệnh nhân ung thư trong độ tuổi 41 đến 63 đang tiếp nhận hóa trị truyền tĩnh mạch [2]. Nhóm can thiệp gồm 23 người được chỉ định uống bổ sung 40g whey protein cô lập (WPI) kết hợp cùng vi chất kẽm và selen mỗi ngày trong 12 tuần liên tục, trong khi nhóm chứng gồm 19 người sử dụng đồ ăn nhẹ chứa maltodextrin [2]. Kết quả sau 12 tuần cho thấy nồng độ albumin máu ở nhóm dùng whey protein tăng 2,9% và nồng độ kháng thể miễn dịch IgG tăng 4,8% so với nhóm chứng [2]. Đáng chú ý, nồng độ glutathione nội sinh ở nhóm dùng whey tăng tới 11,7% theo thời gian, trong khi nhóm chứng chỉ biến thiên 6,0%, đồng thời điểm số đánh giá tình trạng dinh dưỡng của nhóm can thiệp cũng vượt trội hơn rõ rệt [2].
Thứ hai là một nghiên cứu ca can thiệp lâm sàng công bố năm 2012 theo dõi một nữ bệnh nhân 48 tuổi mắc ung thư cổ tử cung tái phát phải trải qua 3 chu kỳ hóa trị (mỗi chu kỳ kéo dài 21 ngày) bằng thuốc cisplatin phối hợp topotecan [6]. Bệnh nhân được can thiệp bằng cách uống 10g whey protein chia làm 3 lần mỗi ngày cùng các bữa ăn (tổng cộng 30g/ngày), kết hợp tiêm bắp hàng tuần 100mg testosterone enanthate trước và trong suốt các chu kỳ hóa trị [6]. Kết quả ghi nhận thể trạng của bệnh nhân có sự chuyển biến tích cực rõ rệt với sự gia tăng về trọng lượng cơ thể tổng thể, tăng khối lượng nạc, giảm lượng mỡ thừa, cải thiện chức năng vận động thể chất, giảm cảm giác mệt mỏi và nâng cao chất lượng cuộc sống [6]. Những cải thiện này đạt được ngay cả khi các chỉ số viêm huyết thanh của bệnh nhân vẫn ở mức cao và tốc độ chuyển hóa protein cơ bắp không có sự thay đổi lớn về cuối đợt điều trị [6].
Thứ ba là nghiên cứu thực nghiệm năm 2023 trên mô hình chuột cống mang khối u đại tràng đang trải qua các chu kỳ hóa trị bằng CPT-11 và 5-fluorouracil [8]. Nghiên cứu này đánh giá tác động của 5 mức protein trong khẩu phần ăn, từ 8%, 12%, 16%, 24% đến 32% tổng năng lượng [8]. Quá trình ung thư và hóa trị đã khiến chuột bị hao hụt nặng nề cả khối mỡ (giảm 56 ± 3%) và khối nạc không chứa mỡ (giảm 8 ± 1%) [8]. Kết quả phân tích cho thấy việc tích lũy lượng đạm hấp thu cao có mối tương quan thuận trực tiếp với việc duy trì tỷ trọng cân nặng cơ thể và khối không mỡ tốt hơn [8].
Tuy nhiên, các chuyên gia y tế cũng thẳng thắn thừa nhận rằng các thử nghiệm can thiệp bằng whey protein trên cơ thể người hiện vẫn đang ở giai đoạn sơ khai [1]. Cần có thêm nhiều nghiên cứu mở rộng trên các phân nhóm u và bệnh lý ung thư cụ thể khác nhau để thiết lập bằng chứng vững chắc về vai trò hỗ trợ của nguồn đạm này [1]. Hơn nữa, việc hỗ trợ dinh dưỡng thuần túy dù có thể phục hồi một phần khối nạc ở một số người bệnh nhưng nhìn chung vẫn chưa chứng minh được khả năng trực tiếp làm tăng độ đáp ứng với hóa trị hay xạ trị [3].
Giải tỏa nỗi lo: Bổ sung protein có làm "nuôi khối u"?
Tâm lý sợ khối u "ăn" protein để phát triển nhanh hơn khiến rất nhiều bệnh nhân kiêng khem ngặt nghèo, chỉ ăn cháo trắng hoặc rau luộc, dẫn tới suy kiệt trước khi hoàn thành phác đồ điều trị. Tuy nhiên, các dữ liệu khoa học đã bác bỏ định kiến sai lầm này. Các chuyên gia tại Hội nghị Suy mòn Quốc tế lần thứ 11 đã khẳng định rằng các liệu pháp can thiệp dinh dưỡng không làm thúc đẩy sự phát triển của khối u [4]. Ngược lại, việc suy dinh dưỡng và tiêu biến khối cơ mới chính là yếu tố làm tăng nguy cơ ngộ độc thuốc điều trị và khiến thể trạng người bệnh sụp đổ nhanh chóng [4].
Nghiên cứu trên mô hình ung thư đại tràng năm 2023 cũng đã phân tích kỹ lưỡng các thông số về kích thước, trọng lượng khối u và tốc độ tổng hợp protein bên trong tế bào ác tính [8]. Kết quả cho thấy các mức protein khác nhau trong khẩu phần ăn hoàn toàn không làm thay đổi các thông số sinh học của khối u, nghĩa là chế độ ăn giàu đạm không hề kích thích khối u tăng trưởng hay tổng hợp protein nhanh hơn [8]. Ngược lại, việc duy trì lượng protein đầy đủ lại giúp bảo vệ thể trạng tổng thể và khối nạc của cơ thể vật chủ [8]. Vì vậy, việc cắt giảm đạm một cách mù quáng là quan niệm phản khoa học, đẩy người bệnh vào nguy cơ tử vong sớm do suy kiệt [4].
Những nhóm đối tượng nào cần đặc biệt thận trọng?
Dù whey protein là nguồn dinh dưỡng có giá trị cao, không phải mọi bệnh nhân ung thư đều có thể tùy ý sử dụng mà không có sự kiểm soát:
Trước hết là nhóm bệnh nhân ung thư có tổn thương suy giảm chức năng thận hoặc có bệnh lý thận mạn tính đi kèm. Việc nạp vào lượng lớn protein chuyển hóa nhanh có thể tạo thêm gánh nặng lọc cho cầu thận. Quá trình trao đổi chất của người bệnh ung thư vốn đã có nhiều rối loạn phức tạp [3], do đó lượng đạm nạp vào phải được tính toán chuẩn xác theo từng miligam dựa trên mức lọc cầu thận thực tế.
Thứ hai là những người bệnh có tiền sử dị ứng nghiêm trọng với đạm sữa bò hoặc mắc chứng bất dung nạp đường lactose nặng. Mặc dù các dòng whey protein isolate (WPI) đã được tinh lọc để loại bỏ hầu hết đường và chất béo [2], người bệnh vẫn cần thử nghiệm liều lượng nhỏ hoặc tham khảo ý kiến chuyên gia để tránh các phản ứng rối loạn tiêu hóa như đầy hơi, tiêu chảy trong lúc đang bị tác dụng phụ của hóa chất.
Cuối cùng, những người bệnh đang chuẩn bị bước vào các ca đại phẫu thuật đường tiêu hóa, người có tình trạng viêm ruột nghiêm trọng sau xạ trị hoặc gặp trở ngại nặng nề về hấp thu đường ruột cần có sự đánh giá từ bác sĩ điều trị để lựa chọn giữa nuôi dưỡng qua đường tiêu hóa hay nuôi dưỡng tĩnh mạch toàn phần [7]. Bất kỳ sự thay đổi nào về chế độ dinh dưỡng bổ sung cũng phải thông qua ý kiến của bác sĩ điều trị hoặc chuyên gia dinh dưỡng lâm sàng.
Hướng dẫn sử dụng whey protein đúng cách và an toàn
Để việc bổ sung whey protein mang lại hiệu quả cao nhất trong việc hỗ trợ phòng chống suy mòn thể tạng, người bệnh và người chăm sóc nên lưu ý các nguyên tắc thực tế sau:
Về liều lượng, các nghiên cứu can thiệp đã cho thấy các mức bổ sung an toàn và hiệu quả dao động từ 30g đến 40g whey protein mỗi ngày [6], [2]. Người bệnh có thể áp dụng cách chia nhỏ thành các cữ 10g uống 3 lần mỗi ngày cùng với các bữa ăn chính [6], hoặc sử dụng một khẩu phần khoảng 40g bột whey protein tinh khiết vào ban ngày [2]. Bổ sung các vi chất chống oxy hóa phối hợp như selen và kẽm cũng cho thấy khả năng hỗ trợ tối ưu hóa nồng độ glutathione và chức năng miễn dịch của cơ thể [2].
Về dạng bào chế, người bệnh ung thư nên ưu tiên dòng sản phẩm whey protein cô lập (Whey Protein Isolate - WPI) [2]. Dòng sản phẩm này có hàm lượng protein tinh khiết cao, rất ít tạp chất, dễ hòa tan và hấp thu nhanh chóng qua niêm mạc ruột [4], [2]. Khi pha chế, tuyệt đối không dùng nước sôi sùng sục vì nhiệt độ quá cao có thể làm biến tính và vón cục đạm sữa; nên hòa tan bột trong nước ấm nhẹ, nước nguội hoặc pha trộn trực tiếp vào cháo, súp ấm, sinh tố trái cây để kích thích vị giác cho người bệnh đang chán ăn.
Ngoài ra, việc duy trì vận động thể chất nhẹ nhàng phù hợp với sức khỏe cũng đóng vai trò rất quan trọng [3]. Các nghiên cứu chỉ ra rằng sự kết hợp giữa nguồn dinh dưỡng tối ưu và việc vận động hợp lý có thể giúp kích thích tín hiệu bảo tồn các mô nạc của cơ thể tốt hơn [3]. Việc nuôi dưỡng qua đường tiêu hóa luôn mang lại lợi thế chuyển hóa sinh học vượt trội hơn so với nuôi dưỡng qua đường truyền tĩnh mạch nhân tạo bất cứ khi nào đường ruột còn hoạt động tốt [7].
Tóm lại, whey protein là một nguồn bổ sung đạm giá trị cao, tiện lợi và an toàn, hỗ trợ đắc lực cho người bệnh ung thư trong việc chống lại tình trạng suy mòn và bảo tồn thể trạng [1], [2]. Tuy nhiên, sản phẩm này chỉ đóng vai trò hỗ trợ dinh dưỡng nâng đỡ thể trạng chứ không thể thay thế cho các phương pháp điều trị ung thư chuẩn mực [1], [3]. Người bệnh cần duy trì một chế độ ăn uống tổng thể cân đối, lắng nghe cơ thể và luôn tham khảo ý kiến của bác sĩ điều trị hoặc chuyên gia dinh dưỡng để xây dựng khẩu phần phù hợp nhất với giai đoạn bệnh lý của mình.