Bị sốt rét hoặc cảm lạnh run người có nên uống rượu thuốc làm ấm?

Mỗi khi thời tiết chuyển mùa hoặc cơ thể bị cảm lạnh, sốt gai rét, không ít gia đình thường có thói quen rót một chén rượu thuốc, rượu gừng hay ngâm rượu ớt để uống với hy vọng "trục hàn", kích thích tuần hoàn và làm ấm người nhanh chóng. Đây là phản xạ bắt nguồn từ kinh nghiệm dân gian qua nhiều thế hệ, khi người uống cảm nhận được luồng hơi nóng bốc lên mặt và cơ thể ngay sau vài ngụm rượu.

Tuy nhiên, dưới lăng kính y học hiện đại, việc uống rượu thuốc khi đang cảm lạnh run người hoặc sốt rét là một sai lầm nguy hiểm có thể đẩy cơ thể vào trạng thái suy kiệt nhiệt độ nghiêm trọng. Rượu không hề sinh thêm nhiệt năng nội sinh để sưởi ấm các tạng cốt lõi, mà ngược lại, nó khiến nhiệt lượng thiết yếu thoát ra ngoài không khí nhanh hơn, dẫn đến nguy cơ hạ thân nhiệt và suy đa cơ quan.

Cảm giác ấm giả tạo sau chén rượu: Đánh lừa xúc giác

Hiện tượng nóng bừng sau khi uống rượu thuốc thực chất bắt nguồn từ đặc tính dược lý của chất cồn đối với hệ thần kinh tự chủ và mạng lưới mạch máu ngoại vi. Về mặt cấp tính, ethanol hoạt động như một chất gây giãn mạch ngoại biên, kích thích lưu lượng dòng máu dồn ồ ạt về phía các mao mạch dưới da ^[1]. Sự giãn nở mạch máu bề mặt này là nguyên nhân trực tiếp dẫn tới các biểu hiện lâm sàng như bốc hỏa, đỏ ửng mặt và cảm giác da ấm ran ^[1].

Khi các mao mạch dưới da giãn nở, thụ thể cảm nhận nhiệt độ ở lớp biểu bì bị kích thích mạnh, truyền tín hiệu đánh lừa não bộ rằng cơ thể đang rất ấm áp. Trên thực tế, cồn vừa là chất ức chế thần kinh trung ương vừa là chất gây giãn mạch ngoại vi cực mạnh, làm tăng tốc độ thải nhiệt ra môi trường mà không hề thúc đẩy quá trình sinh nhiệt để bù trừ lại ^[2]. Sự ấm áp mà bạn cảm nhận sau chén rượu chỉ là một ảo giác đánh lừa cảm giác nhiệt, trong khi nguồn nhiệt quý giá ở các cơ quan sinh tồn bên trong đang bị tiêu tán một cách mất kiểm soát ^[2].

Bình thường, khi cơ thể gặp lạnh hoặc đang trong cơn rét run của đợt sốt, hệ thần kinh giao cảm sẽ lập tức kích hoạt phản xạ co mạch ngoại vi để giữ nhiệt. Việc đưa cồn vào cơ thể lúc này sẽ vô hiệu hóa hàng rào bảo vệ tự nhiên, biến bề mặt da thành một "bộ tản nhiệt" khổng lồ xả hết nhiệt lượng ra ngoài không gian lạnh ^[2], ^[1].

Hiện tượng tái phân bố nhiệt: Cơ chế lõi lạnh dần

Để hiểu rõ tại sao việc giãn mạch lại nguy hiểm, y học phân chia nhiệt độ cơ thể thành hai khu vực: khoang trung tâm (lõi nhiệt gồm tim, phổi, não, tạng ổ bụng) và khoang ngoại vi (da, cơ bắp, các chi) ^[3], ^[4]. Quá trình giãn mạch ngoại biên do cồn hoặc thuốc gây ra sẽ khởi phát hiện tượng tái phân bố nhiệt độ từ khoang trung tâm ra các mô ngoại vi ^[3], ^[5].

Khi mạch máu ngoại vi giãn rộng, máu ấm từ tim và các cơ quan nội tạng quan trọng bị đẩy ồ ạt ra da và các đầu chi ^[3], ^[4]. Tại đây, do nhiệt độ môi trường xung quanh thường thấp hơn thân nhiệt, nhiệt lượng trong máu nhanh chóng bị thất thoát qua các cơ chế bức xạ nhiệt, dẫn truyền và đối lưu ^[6]. Khi dòng máu này nguội đi và tuần hoàn ngược trở lại, nó khiến nhiệt độ lõi cơ thể sụt giảm nhanh chóng ^[3].

Nghiên cứu về cân bằng nhiệt chỉ ra rằng phản xạ co mạch ngoại vi vốn được kích hoạt khi nhiệt độ lõi giảm xuống khoảng 33 độ C đến 35 độ C nhằm làm chậm quá trình mất nhiệt ^[3]. Sau giai đoạn tái phân bố nhiệt ban đầu, sự suy giảm nhiệt lượng cơ thể thực sự sẽ xuất hiện khi lượng nhiệt mất đi vượt quá lượng nhiệt sản sinh từ quá trình chuyển hóa trao đổi chất ^[3]. Cồn làm tê liệt phản xạ bảo vệ quan trọng này, khiến cơ thể mất khả năng co mạch tự nhiên để bảo tồn nhiệt độ ^[2], ^[7].

Nghiên cứu khoa học nói gì về cồn và sự mất nhiệt?

Nhiều công trình thực nghiệm và giải phẫu bệnh lâm sàng đã chứng minh tác động tiêu cực của ethanol lên quá trình điều hòa thân nhiệt của con người trong môi trường lạnh.

Trong một thử nghiệm lâm sàng năm 1996 về ngưỡng điều hòa nhiệt ở 7 người tình nguyện ngâm trong nước lạnh 28 độ C, các nhà nghiên cứu đã đánh giá ngưỡng nhiệt độ lõi gây co mạch, đổ mồ hôi và run rẩy sau khi uống ethanol liều 1 ml/kg hòa với nước cam (nồng độ cồn trong hơi thở đạt trung bình 0,097 g% lúc bắt đầu làm lạnh) so với đối chứng uống nước cam đơn thuần ^[8]. Kết quả cho thấy rượu đã hạ thấp ngưỡng nhiệt độ gây co mạch trung bình 0,32 độ C và làm tăng lưu lượng máu ở đầu ngón tay ^[8]. Điều này chứng minh cồn làm trì hoãn phản xạ co mạch bảo vệ, khiến mạch máu ở ngón tay và bề mặt da tiếp tục giãn nở và mất nhiệt ngay cả khi cơ thể đã bắt đầu lạnh đi ^[8].

Ở mức độ ngộ độc nặng hơn, tác động làm mất nhiệt của rượu có thể gây tử vong trực tiếp. Một nghiên cứu công bố năm 2022 khảo sát các trường hợp tử vong do hạ thân nhiệt ngẫu nhiên đã ghi nhận có tới 42% số trường hợp có nồng độ cồn trong máu lớn hơn 0 g/L, với nồng độ trung vị là 1,67 g/L ^[2]. Nghiên cứu nhấn mạnh việc tiêu thụ rượu kết hợp với việc tiếp xúc với môi trường lạnh sẽ đẩy nhanh kết cục tử vong vì cồn làm gia tăng sự lãng phí nhiệt mà không có cơ chế tăng sinh nhiệt tương ứng để đối trọng ^[2].

Bên cạnh rượu, các chất an thần tác động lên thụ thể GABA như benzodiazepine cũng phá vỡ sự điều hòa thân nhiệt bình thường và làm tăng mất nhiệt ^[2]. Tình trạng cồn kết hợp cùng các dược chất trong rượu thuốc không rõ nguồn gốc càng làm gia tăng nguy cơ ngộ độc và suy giảm chức năng thần kinh trung ương ^[2].

Bi kịch "cởi đồ nghịch lý" và nguy cơ hạ thân nhiệt sâu

Khi thân nhiệt tụt sâu do tác động kép của môi trường lạnh và tình trạng giãn mạch bởi cồn, bệnh nhân có thể rơi vào hiện tượng rối loạn hành vi cực kỳ nguy hiểm được gọi là "cởi đồ nghịch lý" (paradoxical undressing) ^[2]. Nghiên cứu năm 2022 ghi nhận hiện tượng này xuất hiện ở 9,3% số ca tử vong do hạ thân nhiệt (gồm 3 phụ nữ và 7 nam giới) ^[2].

Hiện tượng này được giải thích là do sự suy kiệt hoàn toàn của vùng dưới đồi trong việc kiểm soát nhiệt độ cơ thể, hoặc do sự tê liệt của trung tâm vận mạch sau thời gian dài co mạch phản xạ dưới tác động của giá rét nghiêm trọng ^[2]. Khi hạ thân nhiệt ở mức độ sâu, hiện tượng giãn mạch ngoại biên bột phát diễn ra đột ngột, đưa lượng máu ấm còn sót lại ở trung tâm tràn ra bề mặt da ^[2].

Sự tràn máu bất thường này tạo ra cảm giác nóng nực dữ dội giả tạo, khiến nạn nhân dù đang cận kề cái chết do cóng lạnh lại tự ý cởi bỏ hết quần áo bảo hộ ấm áp của mình ^[2]. Kế tiếp giai đoạn cởi đồ nghịch lý, người bệnh nhanh chóng rơi vào hôn mê và tử vong ^[2]. Ngoài ra, y văn cũng ghi nhận biến thể hội chứng "trốn và chết" (hide-and-die), trong đó nạn nhân cố gắng chui rúc vào các góc khuất hẹp trước khi chết, để lại các vết trầy xước ở khớp ngón tay, đầu gối và khuỷu tay ^[2].

Nguy cơ tiềm ẩn đối với tuần hoàn và hệ miễn dịch

Hạ thân nhiệt không đơn thuần là cảm giác rét buốt khó chịu, mà là một hội chứng suy giảm chức năng toàn thân gây tổn hại trực tiếp đến nhiều cơ quan sống còn:

• Tim mạch và huyết động: Khi thân nhiệt vùng lõi sụt giảm, hệ thần kinh giao cảm bị kích thích quá mức, làm tăng nồng độ catecholamine trong huyết tương, dẫn đến thiếu máu cục bộ cơ tim và rối loạn nhịp tim nguy hiểm ^[3]. Rượu cấp tính còn có thể gây rối loạn nhịp tim, hạ huyết áp tư thế hoặc ngất khi đi tiểu ^[1].
• Hệ thống đông máu: Tình trạng hạ thân nhiệt do mất nhiệt làm suy giảm chức năng đông máu thông qua các khiếm khuyết chức năng tiểu cầu do lạnh gây ra ^[3].
• Chức năng miễn dịch: Nhiệt độ cơ thể giảm thấp ức chế khả năng thực bào của bạch cầu trung tính và làm giảm khả năng tiêu diệt vi khuẩn qua con đường oxy hóa, từ đó làm tăng nguy cơ nhiễm trùng và khiến bệnh cảm lạnh, viêm đường hô hấp trở nên trầm trọng hơn ^[3].
• Chuyển hóa thuốc: Hạ thân nhiệt ngoài ý muốn làm giảm rõ rệt tốc độ chuyển hóa thuốc tại gan, khiến độc tính của các loại thuốc uống kèm hoặc các thành phần dược liệu trong rượu thuốc tích tụ trong cơ thể lâu hơn bình thường ^[3].

Những ngộ nhận phổ biến khi bị cảm lạnh hoặc sốt run

Nhiều người lầm tưởng rằng phản xạ rét run là dấu hiệu cơ thể đang "hàn khí nhập thể" và cần một chất kích thích mạnh như rượu thuốc để giải phóng hàn khí. Tuy nhiên, sự mất cân bằng giữa lượng nhiệt sản sinh và lượng nhiệt mất đi sẽ kích hoạt các thụ thể tiếp nhận lạnh ở da và mô sâu ^[6]. Tín hiệu này truyền qua bó gai - thị đồi kích hoạt các vùng nhạy cảm với lạnh ở vùng dưới đồi trước, dẫn tới tăng cường hoạt động giao cảm và co thắt cơ vân không tự chủ, biểu hiện ra bên ngoài thành các cơn run rẩy nhằm sinh thêm nhiệt ^[6].

Nếu bạn uống rượu thuốc vào lúc này, cồn sẽ làm giãn các mạch máu vốn đang co lại để giữ nhiệt ^[1]. Cảm giác nóng bừng tức thì khiến người bệnh chủ quan cởi bớt áo ấm hoặc không che chắn gió, khiến nhiệt lượng lõi thoát ra ngoài nhanh hơn nữa ^[2].

Một ngộ nhận khác là rượu ngâm thảo dược quý (như sâm, quế, hồi, gừng) có tính ấm nên an toàn hơn rượu trắng thông thường. Dù thành phần dược liệu có thể có những đặc tính riêng, nhưng dung môi của chúng vẫn là ethanol nồng độ cao. Tác động dược lý gây giãn mạch ngoại biên và ức chế trung khu điều hòa thân nhiệt của ethanol vẫn diễn ra nguyên vẹn, lấn át bất kỳ công dụng sưởi ấm cục bộ nào của thảo dược ^[2], ^[1].

Ai là đối tượng tuyệt đối không nên dùng rượu làm ấm?

Việc sử dụng rượu thuốc khi bị cảm sốt tiềm ẩn rủi ro rất cao đối với các nhóm đối tượng dễ bị tổn thương:

• Người đang bị sốt rét hoặc sốt do nhiễm trùng: Nhiệt độ cơ thể đang trải qua các pha co mạch và giãn mạch thất thường. Dùng cồn có thể dẫn tới trụy mạch, hạ huyết áp đột ngột và rối loạn điều hòa nhiệt nặng ^[1].
• Người cao tuổi: Hệ thống thần kinh tự chủ và mạch máu đã lão hóa, khả năng co mạch bảo vệ nhiệt kém hơn người trẻ, rất dễ bị hạ thân nhiệt sâu dẫn đến ngừng tim ^[2], ^[3].
• Bệnh nhân có bệnh nền tim mạch: Cồn kết hợp với tình trạng giảm nhiệt độ lõi làm gia tăng thiếu máu cục bộ cơ tim và rối loạn nhịp tim ^[3], ^[1].
• Người nghiện rượu mạn tính: Những đối tượng này thường có bệnh lý thần kinh tự chủ liên quan đến dây thần kinh giao cảm, làm mất phản xạ tiết mồ hôi ngoại vi, dễ hạ huyết áp tư thế hoặc có tổn thương vùng dưới đồi liên quan đến bệnh não Wernicke dẫn đến hạ thân nhiệt mạn tính ^[1].
• Người đang dùng thuốc an thần, thuốc cảm sốt: Rượu kết hợp với các thuốc chống loạn thần hoặc nhóm benzodiazepine sẽ làm gián đoạn nghiêm trọng quá trình dẫn truyền thần kinh GABA, khiến chức năng điều nhiệt bị đình trệ hoàn toàn và làm gia tăng nguy cơ tử vong do lạnh ^[2].

Cách xử trí an toàn khi bị cảm lạnh, gai rét

Khi gặp phải cơn ớn lạnh, sốt gai rét hoặc sau khi đi mưa về bị nhiễm lạnh, người bệnh tuyệt đối không dùng rượu trắng hay rượu thuốc. Thay vào đó, hãy thực hiện các biện pháp sưởi ấm tự nhiên và bảo tồn nhiệt lượng lõi an toàn:

• Ủ ấm thụ động và chủ động: Thay ngay quần áo bị ướt, nằm nghỉ trong phòng kín gió, nhiệt độ phòng không nên để quá thấp (nhiệt độ môi trường dưới 21 độ C làm gia tăng đáng kể nguy cơ rét run và mất nhiệt) ^[6]. Đắp chăn ấm dày để ngăn chặn sự mất nhiệt qua da do bức xạ và đối lưu ^[4], ^[6].
• Bổ sung nước ấm và súp nóng: Uống nước ấm, trà gừng tươi nóng nấu với nước (hoàn toàn không chứa cồn) hoặc ăn cháo hành nóng. Nước ấm cung cấp nhiệt trực tiếp cho khoang nhiệt trung tâm của đường tiêu hóa một cách an toàn mà không làm giãn mạch ồ ạt.
• Theo dõi thân nhiệt bằng nhiệt kế: Cần phân biệt rõ giữa cảm giác rét run do nhiễm lạnh thuần túy (thân nhiệt hạ dưới 35 độ C) với cảm giác rét run trong cơn sốt cao (thân nhiệt lõi có thể trên 38,5 - 39 độ C). Nếu đang sốt cao mà rét run, việc ủ ấm quá kín hoặc uống chất kích thích như rượu có thể gây co giật do tăng nhiệt độ đột ngột.
• Tìm kiếm trợ giúp y tế: Nếu người bệnh rét run liên tục không dứt, xuất hiện các dấu hiệu rối loạn tri giác, nói ngọng, da tím tái hoặc tụt huyết áp, cần đưa ngay đến cơ sở y tế gần nhất để được các bác sĩ thăm khám và can thiệp bằng các biện pháp giữ ấm y khoa chuyên dụng ^[3], ^[4].

Cần ghi nhớ rằng, cảm giác "ấm lên" sau khi uống rượu thuốc chỉ là một ảo giác sinh lý nguy hiểm do hiện tượng giãn mạch ngoại vi mang lại ^[2], ^[1]. Giữ nhiệt cho phần lõi cơ thể bằng các phương pháp khoa học, nghỉ ngơi hợp lý và tham khảo ý kiến bác sĩ khi có bệnh nền luôn là giải pháp an toàn nhất để bảo vệ sức khỏe khi thời tiết giá lạnh.