Bổ sung men vi sinh psychobiotic có hỗ trợ giảm ủ rũ không?

Nhiều người giữ thói quen uống sữa chua hoặc dùng thực phẩm bổ sung men vi sinh mỗi ngày với mục đích duy nhất là giúp bụng dạ êm ái, ngừa rối loạn tiêu hóa. Gần đây, khi các vấn đề về căng thẳng, buồn bã và ủ rũ ngày càng phổ biến, không ít người thắc mắc liệu việc chăm sóc đường ruột bằng các loại lợi khuẩn này có giúp tinh thần phấn chấn hơn hay không.

Câu trả lời ngắn gọn từ các dữ liệu khoa học hiện nay là có tiềm năng hỗ trợ, đặc biệt với các chế phẩm được gọi là "psychobiotic" chứa hai chi vi khuẩn chính là Lactobacillus và Bifidobacterium ^[1]. Khi được bổ sung đúng chủng và đủ lượng, các vi khuẩn này có thể tác động lên trục não - ruột, qua đó hỗ trợ làm giảm phản ứng tiêu cực với tâm trạng buồn bã, giảm lo âu và cải thiện các triệu chứng trầm cảm ở mức độ nhất định [3, 4, 8]. Tuy nhiên, đây là liệu pháp mang tính hỗ trợ, không thay thế các phác đồ điều trị y khoa chuyên sâu [2, 5].

Psychobiotic là gì và trục giao tiếp giữa ruột với não bộ

Trong y học hiện đại, trầm cảm và các rối loạn tâm thần liên quan đến căng thẳng là những nguyên nhân hàng đầu gây suy giảm khả năng lao động trên toàn cầu ^[1]. Từ năm 1910, bài báo đầu tiên bàn về hiệu quả của vi khuẩn Lactobacilli trong điều trị trầm cảm đã được công bố ^[2]. Đến nay, khái niệm "psychobiotic" được định nghĩa rõ ràng là các lợi khuẩn (probiotic) hoặc chất xơ hòa tan nuôi lợi khuẩn (prebiotic) mà khi tiêu thụ với lượng thích hợp sẽ mang lại ảnh hưởng tích cực cho sức khỏe tâm thần thông qua việc điều hòa trục hệ vi sinh - ruột - não ^[3].

Một tổng quan hệ thống công bố năm 2025 đã rà soát các cơ sở dữ liệu Web of Science, Scopus và PubMed giai đoạn 2020-2024, sàng lọc từ 369 bài báo và chọn ra 45 nghiên cứu đáp ứng tiêu chuẩn ^[1]. Kết quả phân tích chỉ ra hai chi vi khuẩn chiếm ưu thế lớn nhất trong nhóm psychobiotic là Lactobacillus (chiếm 45,5%) và Bifidobacterium (chiếm 29%) ^[1]. Nguồn gốc của các chủng này đến từ các chế phẩm thương mại (24%), phân lập từ người (16%) và từ thực phẩm (16%) ^[1].

Cơ chế để các vi khuẩn nằm ở đường tiêu hóa lại có thể điều biến tâm trạng ở não bộ nằm ở khả năng sản xuất các chất chuyển hóa thần kinh và bảo vệ hàng rào ruột [2, 4]. Phân tích năm 2025 cho thấy các cơ chế tác động chính của psychobiotic bao gồm: điều hòa chất dẫn truyền thần kinh (chiếm 27,1%), điều chỉnh hệ vi sinh đường ruột (27,1%), sản xuất axit béo chuỗi ngắn - SCFA (16,9%) và kiểm soát phản ứng viêm (15,3%) ^[1].

Cụ thể, vi khuẩn đường ruột có khả năng tổng hợp các chất dẫn truyền thần kinh như serotonin, dopamine, noradrenaline, các dẫn xuất indole và đặc biệt là axit gamma-aminobutyric (GABA) [2, 5]. GABA là chất dẫn truyền thần kinh ức chế chủ yếu trong hệ thần kinh trung ương, đóng vai trò làm dịu hoạt động thần kinh và điều hòa các quá trình sinh lý thần kinh tại ruột cũng như miễn dịch [6, 7]. Nhiều loài thuộc họ Lactobacillaceae và chi Bifidobacterium có khả năng trực tiếp sản sinh ra GABA hoặc làm thay đổi biểu hiện của các thụ thể GABA ở hệ thần kinh trung ương [6, 7]. Bên cạnh đó, hệ vi sinh đường ruột còn giúp tăng nồng độ tryptophan trong huyết tương, tạo điều kiện cho quá trình lưu thông serotonin trong não - yếu tố gắn liền với giả thuyết thiếu hụt serotonin gây trầm cảm [3, 5].

Ngoài ra, lợi khuẩn psychobiotic còn củng cố độ bền vững của hàng rào biểu mô ruột, giảm tình trạng tăng tính thấm (rò rỉ ruột), ức chế sự hoạt hóa tế bào mast, giảm nồng độ nội độc tố lipopolysaccharide và kích thích các cytokine chống viêm [4, 6]. Một cơ chế quan trọng khác mới được làm sáng tỏ là khả năng làm tăng nồng độ yếu tố dinh dưỡng thần kinh có nguồn gốc từ não (BDNF) trong huyết thanh, một chất có tương quan mật thiết với khả năng đáp ứng điều trị ở người bệnh trầm cảm ^[3].

Các nghiên cứu tiền lâm sàng trên động vật nói gì?

Trước khi thử nghiệm trên người, nhiều nghiên cứu trên động vật đã ghi nhận những kết quả đáng chú ý về khả năng chống ủ rũ, lo âu của Lactobacillus và Bifidobacterium [1, 6]. Ở các mô hình chuột chịu căng thẳng né tránh nước, việc dự phòng trước bằng Lactobacillus helveticus và Bifidobacterium longum đã giúp phục hồi độ nguyên vẹn của các liên kết chặt tại hàng rào ruột ^[4]. Chủng Lactobacillus rhamnosus giúp làm giảm đáng kể nồng độ hormone căng thẳng corticosterone ở chuột bị hạ thân nhiệt do stress, từ đó làm giảm các hành vi giống lo âu và trầm cảm ^[4]. Cùng trên dòng chuột hay lo âu, chủng Bifidobacterium breve cũng giúp giảm hành vi lo âu trong bài kiểm tra mê cung nâng cao ^[4].

Một nghiên cứu năm 2020 đã chọn lọc hai chủng có khả năng sản xuất GABA hiệu quả là Lactobacillus plantarum 90sk và Bifidobacterium adolescentis 150 để thử nghiệm trên chuột BALB/c ^[5]. Khi cho chuột uống hỗn hợp hai chủng này trong 2 tuần, các hành vi giống trầm cảm trong bài kiểm tra bơi cưỡng bức đã giảm xuống, với hiệu quả tương tự như thuốc chống trầm cảm fluoxetine ^[5].

Trong một báo cáo năm 2019 tổng hợp các thử nghiệm khác trên động vật, chủng Bifidobacterium pseudocatenulatum CECT 7765 cũng cho thấy hoạt tính giảm lo âu ở chuột thông qua việc giảm phản ứng stress cấp tính, giảm các chỉ dấu viêm và đẩy lùi tình trạng loạn khuẩn ruột ^[2]. Hoạt tính giảm lo âu của chủng Lactobacillus helveticus khi đem so sánh với thuốc chống trầm cảm citalopram cũng cho kết quả tương tự nhau ^[2]. Với chủng Bifidobacterium infantis, dù một nghiên cứu cho thấy không có sự khác biệt đáng kể giữa quy trình kiểm tra của nhóm thử nghiệm và nhóm đối chứng (cũng như khi so sánh với citalopram), các xét nghiệm máu vẫn ghi nhận bằng chứng về hoạt tính giống thuốc chống trầm cảm ^[2].

Tuy nhiên, các thử nghiệm trên động vật cũng bộc lộ sự phức tạp và chưa đồng nhất ^[2]. Chẳng hạn, chủng Lactobacillus rhamnosus JB-1 có tác dụng giảm lo âu nhờ điều hòa chức năng GABA, nhưng ngược lại, chính vi khuẩn này cũng bị phát hiện làm tăng nồng độ glutamate - một chất dẫn truyền thần kinh kích thích ^[2]. Khi so sánh hoạt tính chống trầm cảm và giảm lo âu của Lactobacillus rhamnosus JB-1 với thuốc fluoxetine, hiệu quả psychobiotic chỉ quan sát thấy ở dòng chuột BALB/c nhưng lại không xuất hiện ở dòng chuột Swiss Webster ^[2].

Bằng chứng từ các thử nghiệm lâm sàng trên người

Mặc dù số lượng nghiên cứu trên người còn ít hơn so với động vật, các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng đã bước đầu cung cấp những số liệu cụ thể ở cả người khỏe mạnh lẫn người có bệnh lý [1, 3, 5].

Đối với người khỏe mạnh không mắc trầm cảm, nhóm nghiên cứu của Steenbergen và cộng sự đã tiến hành một dự án đánh giá ngẫu nhiên, có đối chứng giả dược và làm mù ba (triple-blind) ^[6]. Nghiên cứu thực hiện trên 40 người khỏe mạnh, chia làm hai nhóm: 20 người dùng thực phẩm bổ sung chứa lợi khuẩn đa chủng ở nồng độ $2,5 \times 10^9$ CFU/g trong 4 tuần, và 20 người dùng giả dược ^[6]. Chế phẩm này kết hợp các chủng: Bifidobacterium bifidum W23, Bifidobacterium lactis W52, Lactobacillus acidophilus W37, Lactobacillus brevis W63, Lactobacillus casei W56, Lactobacillus salivarius W24 cùng với Lactococcus lactis (W19 và W58) [3, 5]. Sau 4 tuần, kết quả đo bằng thang đo độ nhạy cảm trầm cảm Leiden cho thấy nhóm dùng lợi khuẩn đã giảm đáng kể mức độ phản ứng nhận thức tổng thể đối với tâm trạng buồn bã so với nhóm dùng giả dược [3, 5]. Sự cải thiện này chủ yếu đến từ việc giảm các suy nghĩ nghiền ngẫm tiêu cực (rumination) và giảm các ý nghĩ hung hăng ^[7]. Một hạn chế của nghiên cứu này là các tác giả không đo lường các chỉ dấu sinh học trực tiếp để giải thích cơ chế ^[6].

Ở nhóm người tình nguyện khỏe mạnh khác, việc sử dụng công thức phối hợp hai chủng Lactobacillus helveticus R0052 và Bifidobacterium longum R0175A cũng giúp làm giảm đáng kể tình trạng căng thẳng tâm lý và hành vi giống lo âu ^[4]. Ngoài ra, ở trẻ em mắc bệnh chàm (eczema), hai chủng L. rhamnosus và Lactobacillus reuteri cũng được chứng minh giúp giảm tính thấm ruột non trong thử nghiệm lâm sàng ^[4].

Đối với người bệnh trầm cảm, thử nghiệm của Akkasheh và cộng sự trên các bệnh nhân mắc Rối loạn trầm cảm chủ yếu (MDD) cho thấy việc bổ sung probiotic trong 8 tuần giúp giảm đáng kể tổng điểm trên thang đo trầm cảm Beck (BDI) so với nhóm dùng giả dược, với mức ý nghĩa thống kê $p = 0,001$ ^[7]. Tương tự, nghiên cứu mù đôi ngẫu nhiên của Kazemi và cộng sự trên bệnh nhân trưởng thành bị trầm cảm mức độ nhẹ đến trung bình cũng ghi nhận lợi ích hạ điểm trầm cảm BDI khi so sánh probiotic và prebiotic, đồng thời đo lường tỷ lệ kynurenine/tryptophan ^[6].

Một phân tích hậu kiểm (post hoc analysis) công bố năm 2020 từ một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng đã làm rõ hơn cơ chế trên người bệnh trầm cảm mức độ nhẹ đến trung bình ^[3]. Từ 110 bệnh nhân được phân nhóm ngẫu nhiên ban đầu, 78 người được đưa vào phân tích hậu kiểm, bao gồm: 28 người dùng tổ hợp psychobiotic (Lactobacillus helveticus R0052 và Bifidobacterium longum R0175 - chế phẩm CEREBIOME), cùng hai nhóm dùng prebiotic và giả dược (n = 25) ^[3]. Sau 8 tuần can thiệp, nồng độ BDNF trong huyết thanh có sự khác biệt rõ rệt giữa các nhóm ($P < 0,001$) ^[3]. Nhóm dùng probiotic có mức BDNF tăng đáng kể so với cả nhóm dùng prebiotic ($P < 0,001$) và nhóm giả dược ($P = 0,021$) ^[3]. Sự gia tăng BDNF này tỷ lệ nghịch một cách chặt chẽ với mức độ nặng của triệu chứng trầm cảm so với giả dược ($P = 0,012$; hệ số tương quan Pearson $r = -0,79$, $P < 0,001$), trong khi nhóm chỉ dùng prebiotic có mức BDNF giảm không đáng kể so với giả dược ($P > 0,05$) ^[3].

Đối với nhóm người mắc bệnh lý tiêu hóa mạn tính kèm theo biểu hiện lo âu hoặc trầm cảm, một nghiên cứu năm 2021 đã đánh giá hiệu quả của sản phẩm chứa 8 chủng thuộc hai chi Bifidobacterium và Lactobacillus ^[8]. Kết quả cho thấy điểm số trên thang đo lo âu và trầm cảm bệnh viện (HADS) - tính cả tổng điểm và điểm thành phần - đã giảm đáng kể tại thời điểm 1 tháng và 2 tháng sử dụng ^[8]. Hiệu quả cải thiện trầm cảm trên bệnh nhân hội chứng ruột kích thích (IBS) cũng được chứng minh trong 2 thử nghiệm lâm sàng khác của Pinto-Sanchez và cộng sự (dùng chủng Bifidobacterium longum NCC3001) và của Lorenzo-Zuniga và cộng sự (dùng tổ hợp 3 chủng Bifidobacterium và Lactobacillus) ^[8].

Hiểu lầm thường gặp và giới hạn của bằng chứng hiện tại

Hiểu lầm phổ biến nhất của người tiêu dùng là cho rằng mọi loại men vi sinh hoặc sữa chua bán trên thị trường đều có tác dụng giải tỏa ủ rũ như nhau. Thực tế, tác dụng psychobiotic phụ thuộc rất chặt chẽ vào từng chủng vi khuẩn cụ thể [1, 4]. Một nghiên cứu trên 75 người mắc hội chứng ruột kích thích (gồm 48 nữ và 27 nam) khi đem so sánh trực tiếp chủng Lactobacillus salivarius và Bifidobacterium infantis đã chỉ ra rằng: những tác động tích cực chỉ quan sát thấy ở nhóm dùng Bifidobacterium infantis, nhưng lại hoàn toàn không tìm thấy ở nhóm dùng Lactobacillus salivarius ^[2]. Ngay trong tổng quan năm 2025, các nhà khoa học cũng lưu ý một số chủng có triển vọng nổi bật hơn hẳn các chủng khác là Lactobacillus plantarum, Bifidobacterium breve và Akkermansia muciniphila ^[1].

Bên cạnh đó, dù các phân tích gộp và tổng quan hệ thống đánh giá bằng chứng về khả năng giảm triệu chứng trầm cảm của probiotic là thuyết phục, giới khoa học vẫn thẳng thắn chỉ ra nhiều giới hạn [5, 6]. Cho đến nay, các nghiên cứu vẫn chưa làm sáng tỏ hoàn toàn mối tương tác phức tạp giữa hệ vi sinh vật và cơ thể vật chủ, cũng như chi tiết các cơ chế đằng sau đó (cần đến các công nghệ mới như proteomics hay metabolomics để giải mã thêm) ^[8]. Bộ câu hỏi về việc làm thế nào để tìm kiếm các chủng psychobiotic tối ưu và dùng tiêu chí nào để sàng lọc chúng vẫn chưa có lời giải đáp trọn vẹn ^[5]. Hơn nữa, y văn hiện tại vẫn cần thêm nhiều thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng quy mô lớn trên các quần thể bệnh nhân lâm sàng để xác nhận chắc chắn hiệu quả ^[7].

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Men vi sinh nhìn chung là chế phẩm hỗ trợ an toàn, nhưng không phải là "thuốc tiên" dùng tùy tiện cho mọi trường hợp. Những người đang mắc chứng rối loạn trầm cảm chủ yếu (MDD), trầm cảm từ mức độ trung bình đến nặng, hoặc có các biểu hiện rối loạn tâm thần nghiêm trọng tuyệt đối không được tự ý ngưng thuốc chống trầm cảm (như citalopram, fluoxetine) để chuyển sang uống men vi sinh [1, 5]. Trong các nghiên cứu lâm sàng, psychobiotic chỉ đóng vai trò là chiến lược bổ trợ (adjunctive therapy) chứ không thay thế phác đồ điều trị chuẩn của bác sĩ chuyên khoa tâm thần [2, 5].

Những người có bệnh lý nền mạn tính đường tiêu hóa (như hội chứng ruột kích thích, viêm ruột) hoặc đang sử dụng các loại thuốc điều trị bệnh lý nền khác nên tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi chọn mua các chế phẩm men vi sinh liều cao [1, 4]. Việc tự ý dùng sai chủng hoặc phụ thuộc vào các sản phẩm không rõ nguồn gốc có thể khiến người bệnh bỏ lỡ "thời gian vàng" trong điều trị tâm lý và tâm thần, đồng thời gây lãng phí kinh tế khi chọn nhầm chủng không có hoạt tính thần kinh [1, 7].

Áp dụng thực tế thế nào để hỗ trợ tâm trạng?

Để tận dụng lợi ích của trục não - ruột một cách khoa học và an toàn trong đời sống hàng ngày, độc giả có thể lưu ý các nguyên tắc dựa trên dữ liệu nghiên cứu sau:

• Chọn đúng chủng vi khuẩn đã được nghiên cứu: Khi tìm mua các thực phẩm bổ sung hỗ trợ tinh thần, hãy đọc kỹ bảng thành phần để tìm các chi Lactobacillus và Bifidobacterium, ưu tiên các chế phẩm đa chủng hoặc các chủng cụ thể đã qua thử nghiệm lâm sàng như Lactobacillus helveticus R0052 phối hợp Bifidobacterium longum R0175, Bifidobacterium longum NCC3001, Lactobacillus plantarum, Bifidobacterium breve, hoặc tổ hợp các chủng W23, W52, W37, W63, W56, W24 [2, 3, 4, 8].
• Đảm bảo hàm lượng và thời gian sử dụng: Tác dụng điều biến tâm trạng không diễn ra tức thì sau vài ngày. Các thử nghiệm trên người cho thấy cần duy trì bổ sung đều đặn tối thiểu từ 4 tuần (với hàm lượng khoảng $2,5 \times 10^9$ CFU/g ở người khỏe mạnh muốn giảm phản ứng buồn bã) đến 8 tuần (hoặc từ 1 đến 2 tháng ở người có triệu chứng lo âu, trầm cảm hoặc bệnh tiêu hóa kèm theo) để ghi nhận sự cải thiện rõ rệt [3, 4, 5, 8].
• Kết hợp nguồn thực phẩm tự nhiên và lối sống: Khoảng 16% các chủng psychobiotic có nguồn gốc từ thực phẩm ^[1]. Bên cạnh viên uống thương mại (chiếm 24% nguồn chủng), việc duy trì chế độ ăn cân bằng, bổ sung thực phẩm lên men tự nhiên kết hợp vận động thể chất và ngủ đủ giấc sẽ giúp hệ vi sinh đường ruột phát triển bền vững, hỗ trợ sản sinh các axit béo chuỗi ngắn (SCFA) và chất dẫn truyền thần kinh tự nhiên ^[1].

Tóm lại, việc bổ sung các chủng men vi sinh thuộc nhóm Lactobacillus và Bifidobacterium thực sự mang lại tín hiệu khả quan trong việc hỗ trợ làm dịu tâm trạng ủ rũ, giảm suy nghĩ tiêu cực và cải thiện triệu chứng trầm cảm nhẹ thông qua trục não - ruột [2, 3, 8]. Tuy nhiên, hiệu quả này đòi hỏi sự chọn lọc đúng chủng vi khuẩn và kiên trì sử dụng từ 4 đến 8 tuần [1, 3, 8]. Khi trạng thái buồn bã, lo âu kéo dài ảnh hưởng đến sinh hoạt, người bệnh cần thăm khám bác sĩ chuyên khoa để được tư vấn phác đồ điều trị toàn diện thay vì chỉ tự bổ sung men vi sinh tại nhà.