Căng thẳng kéo dài và mất ngủ khiến nhiều người tìm đến các sản phẩm bổ sung axit gamma-aminobutyric, thường gọi tắt là GABA, được quảng cáo rầm rộ với công dụng làm dịu hệ thần kinh. Các sản phẩm này xuất hiện phổ biến trên các trang thương mại điện tử quốc tế và hiệu thuốc dưới dạng viên uống, bột hòa tan hoặc trà [1].
Tuy nhiên, liệu phân tử GABA qua đường uống có thực sự đi xuyên qua hàng rào máu não để trực tiếp làm giảm cảm giác bồn chồn, lo âu như lời đồn thổi hay không? Câu trả lời từ các bằng chứng khoa học hiện tại là: khả năng GABA đường uống đi trực tiếp vào não vẫn rất hạn chế và gây tranh cãi lớn, nhưng chúng có thể tạo ra tác động gián tiếp thông qua hệ thần kinh ruột và trục não - ruột [1, 8].
GABA là gì và rào cản từ cấu trúc phân tử
GABA là chất dẫn truyền thần kinh ức chế chính bên trong vỏ não của con người, giữ vai trò thiết yếu nhằm duy trì trạng thái cân bằng giữa quá trình hưng phấn và ức chế của các tế bào thần kinh [1, 5]. Sự thiếu hụt hoặc suy giảm mức GABA cùng với các biến đổi thụ thể của chất này có mối liên hệ mật thiết với các rối loạn tâm thần và thần kinh, bao gồm tình trạng lo âu và trầm cảm [5, 7, 8].
Mặc dù việc nâng cao nồng độ GABA trong não được biết là có thể giúp ngăn ngừa các cơn co giật, nhưng cấu trúc của phân tử GABA lại sở hữu tính phân cực cao và cấu trúc linh động [2]. Chính đặc tính này khiến GABA trở nên không hiệu quả khi dùng qua đường uống hoặc tiêm tĩnh mạch để làm thuốc chống co giật, bởi vì chúng gần như không thể vượt qua hàng rào sinh học để vào não bộ [2].
Tranh luận về khả năng vượt qua hàng rào máu não
Hàng rào máu não là một cấu trúc bảo vệ tự nhiên kiên cố, ngăn chặn các hợp chất lạ hoặc các phân tử từ máu xâm nhập tự do vào mô não [3]. Một tổng quan năm 2024 chỉ rõ rằng GABA đường uống không thể vượt qua hàng rào máu não [4]. Do đó, ở các tế bào thần kinh của động vật có vú, con đường tự tổng hợp nội sinh bên trong tế bào thông qua chu trình chuyển hóa riêng biệt vẫn là nguồn cung cấp GABA chủ yếu cho não [5].
Tuy vậy, một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2015 lại chỉ ra rằng những nghiên cứu đánh giá về khả năng vượt hàng rào máu não của GABA trong quá khứ thường cho kết quả mâu thuẫn và sử dụng các phương pháp đo lường rất khác nhau [1]. Các nhà nghiên cứu nhấn mạnh rằng cơ chế hoạt động thực sự của các viên uống GABA vẫn chưa rõ ràng, đồng thời cần có thêm các phép đo nồng độ trực tiếp trong não bộ người, chẳng hạn như sử dụng phương pháp quang phổ cộng hưởng từ [1].
Giả thuyết tác động gián tiếp qua trục ruột - não
Nếu không thể trực tiếp lọt qua hàng rào máu não với lượng đáng kể, tại sao nhiều người dùng vẫn cảm thấy thư giãn sau khi sử dụng? Các nghiên cứu khoa học gần đây đang hướng sự chú ý về một cơ chế thay thế: tác động gián tiếp qua hệ thần kinh ruột và trục ruột - não [1, 3, 8].
Khi được dung nạp qua đường tiêu hóa, các phân tử GABA ngoại sinh có thể tương tác trực tiếp với các thụ thể GABA nằm ở các mô và cơ quan ngoại vi, đặc biệt là hệ thống thần kinh ruột [4, 8]. Một nghiên cứu năm 2021 gợi ý rằng việc GABA ngoại sinh tác động lên hệ thần kinh ruột có thể kích thích ngược lại quá trình sản xuất GABA nội sinh ở phía bên kia của hàng rào máu não [5].
Bên cạnh đó, các cấu trúc thần kinh đặc biệt như các cơ quan quanh não thất (ví dụ như gò giữa, cơ quan dưới vòm và vùng cực sau) là những vị trí cho phép tín hiệu tuần hoàn tiếp cận mà không bị cản trở bởi hàng rào máu não thông thường [3]. Điều này tạo điều kiện cho các tín hiệu từ ngoại vi truyền về hệ thần kinh trung ương [3].
Bằng chứng nghiên cứu khoa học nói lên điều gì?
Tổng quan nghiên cứu năm 2015 ghi nhận có một số bằng chứng ủng hộ tác dụng làm dịu của thực phẩm bổ sung GABA, tuy nhiên phần lớn các bằng chứng tích cực này lại được báo cáo bởi các nhóm nghiên cứu có tiềm ẩn xung đột lợi ích [1]. Nghiên cứu này kết luận chưa thể xác định chắc chắn liệu các sản phẩm bổ sung GABA mang lại lợi ích thực sự vượt trội hơn hiệu ứng giả dược hay không [1].
Đến năm 2023, một nghiên cứu khác về tiềm năng điều trị của GABA qua trục não - ruột nhấn mạnh rằng mặc dù thị trường Đông Á ghi nhận sự chấp nhận rộng rãi của người tiêu dùng đối với việc dùng GABA hỗ trợ giấc ngủ và giảm căng thẳng, nhưng các nghiên cứu độc lập và nghiêm ngặt trên quy mô lâm sàng vẫn còn thiếu hụt [6]. Hiện tại, có khá nhiều bằng chứng cho thấy GABA đường uống tác động lên các thụ thể ở ngoại vi, nhưng bằng chứng về hành động trực tiếp trong não bộ vẫn còn rất ít [4, 8].
Đối với các sản phẩm như trà giàu GABA, việc sản xuất kỵ khí có thể làm tăng lượng GABA lên gấp 10 đến 20 lần [7]. Dù vậy, loại trà này còn chứa nhiều hoạt chất khác như epigallocatechin gallate, caffeine và theanine; sự tương tác phức tạp giữa các chất này khiến việc phân định tác dụng riêng lẻ của phân tử GABA trở nên phức tạp [7].
Hiểu lầm phổ biến và tính an toàn của GABA đường uống
Nhiều người lầm tưởng rằng cứ uống chất dẫn truyền thần kinh nào thì chất đó sẽ chạy thẳng lên não để bù đắp lượng thiếu hụt. Trên thực tế sinh học, hầu hết các chất dẫn truyền thần kinh từ chế độ ăn uống khi vào cơ thể sẽ chịu sự chuyển hóa tại ruột hoặc bị chặn lại bởi các hàng rào sinh học [3].
Điểm tích cực là các nghiên cứu lâm sàng đến nay ghi nhận GABA đường uống được dung nạp rất tốt ở người và không gây ra các tác dụng phụ nghiêm trọng [4]. Ngoài hệ thần kinh, GABA còn có nồng độ cao trong các tế bào beta của tuyến tụy và đóng vai trò sinh lý thiết yếu ở các mô miễn dịch đường ruột [4]. Dù an toàn, người tiêu dùng không nên nhầm lẫn giữa việc dùng thực phẩm bổ sung hỗ trợ với các thuốc điều trị đặc hiệu thần kinh [1, 5].
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Tại châu Âu và Mỹ, GABA được xếp vào nhóm "thành phần thực phẩm" hoặc "thực phẩm chức năng", do đó nhà sản xuất không bị ràng buộc phải cung cấp bằng chứng lâm sàng về hiệu quả điều trị bệnh lý [1]. Vì vậy, những người đang mắc các chứng rối loạn lo âu nghiêm trọng, trầm cảm lâm sàng hoặc các bệnh thoái hóa thần kinh không được tự ý ngừng phác đồ y khoa để chuyển sang dùng GABA bổ sung [5, 8].
Những người có bệnh lý tự miễn hoặc bệnh chuyển hóa như tiểu đường cần cẩn trọng và tham khảo ý kiến bác sĩ, bởi GABA có các hoạt tính sinh học tác động lên tế bào tụy, nồng độ glucagon và các cytokine của tế bào miễn dịch ngoại vi [4]. Phụ nữ mang thai, người đang cho con bú hoặc những người đang sử dụng các thuốc tác động lên hệ thần kinh trung ương cũng cần có sự tư vấn y khoa trước khi dùng.
Lời khuyên áp dụng vào thực tế đời sống
Thay vì quá phụ thuộc vào các viên uống bổ sung đắt đỏ chưa rõ cơ chế tối ưu, bạn có thể bổ sung GABA và các tiền chất thông qua chế độ dinh dưỡng hàng ngày. GABA có mặt tự nhiên trong nhiều loại thực phẩm quen thuộc như quả cà chua và phô mai lên men [4].
Ngoài ra, hệ vi sinh vật đường ruột ở đoạn giữa ruột có khả năng tự tổng hợp enzym để sản xuất GABA [4]. Việc duy trì chế độ ăn giàu chất xơ, đa dạng thực phẩm lên men sẽ nuôi dưỡng hệ khuẩn ruột, qua đó hỗ trợ trục não - ruột hoạt động trơn tru [2, 8]. Axit amin tryptophan – tiền chất để tổng hợp chất dẫn truyền thần kinh quan trọng khác – cũng có thể dễ dàng nạp qua protein bữa ăn hàng ngày để cải thiện tâm trạng một cách tự nhiên [8].
Tóm lại, giả thuyết GABA đường uống đi xuyên qua hàng rào máu não để dập tắt cơn lo âu hiện vẫn thiếu bằng chứng thuyết phục, dù tiềm năng gián tiếp qua hệ thần kinh ruột là có cơ sở khoa học [1, 8]. Người dùng nên giữ tâm lý tỉnh táo trước các quảng cáo thần thánh hóa, ưu tiên lối sống lành mạnh và trao đổi với bác sĩ chuyên khoa nếu các triệu chứng lo âu ảnh hưởng xấu đến cuộc sống thường nhật.