Nhiều người thường xuyên gặp phải tình trạng đầy bụng, khó tiêu, mẩn ngứa hoặc đau đầu dai dẳng sau bữa ăn mà không rõ nguyên nhân. Trước sự bùng nổ của các gói xét nghiệm tại nhà, không ít người đã chi hàng triệu đồng để tìm kháng thể IgG với hy vọng tìm ra loại thực phẩm cơ thể mình "không dung nạp". Tuy nhiên, theo các khuyến cáo y khoa hiện nay, việc tự ý dựa vào kết quả xét nghiệm IgG để chẩn đoán dị ứng hay không dung nạp thực phẩm là hoàn toàn thiếu cơ sở khoa học đáng tin cậy.
Sự hiện diện của kháng thể IgG đối với một loại thức ăn thực chất là phản ứng miễn dịch sinh lý bình thường cho thấy cơ thể đã từng tiếp xúc với thức ăn đó, chứ không đồng nghĩa với tình trạng bệnh lý.
Bản chất sinh học: Kháng thể IgG phản ánh điều gì trong cơ thể?
Hệ miễn dịch của con người sản xuất nhiều loại kháng thể khác nhau để bảo vệ cơ thể trước các tác nhân từ bên ngoài. Trong phản ứng dị ứng thực phẩm thực sự, kháng thể chịu trách nhiệm kích hoạt phản xạ nguy hiểm là Immunoglobulin E (IgE). Việc xét nghiệm dựa trên kháng thể IgE tiếp tục là tiêu chuẩn vàng trong chẩn đoán các trường hợp nghi ngờ dị ứng thực phẩm [1]. Ngược lại, Immunoglobulin G (IgG) là một lớp kháng thể phổ biến trong máu, có nhiệm vụ ghi nhớ những chất mà cơ thể đã tiếp xúc thường xuyên qua đường tiêu hóa.
Khi chúng ta ăn một món ăn nhiều lần, hệ thống miễn dịch đường ruột sẽ tạo ra kháng thể IgG đặc hiệu để dung nạp và "làm quen" với kháng nguyên đó. Vì vậy, nồng độ IgG tăng cao đối với sữa, lúa mì hay trứng thường chỉ chứng minh rằng người đó ăn những món này với tần suất lớn. Nếu nhầm lẫn nồng độ IgG cao là dị ứng, người bệnh sẽ vô tình loại bỏ những thực phẩm hoàn toàn vô hại ra khỏi bữa ăn thường ngày.
Bằng chứng từ các nghiên cứu khoa học chuyên sâu
Để đánh giá mức độ tin cậy của các xét nghiệm kháng thể này, giới nghiên cứu y khoa quốc tế đã tiến hành nhiều cuộc thử nghiệm thực nghiệm và tổng quan lâm sàng.
Một bài tổng quan hệ thống năm 2010 đã rà soát tính giá trị của các xét nghiệm phản ứng thực phẩm trên các cơ sở dữ liệu y khoa như PubMed cũng như các trang thông tin tiêu dùng [1]. Kết quả cho thấy trong khi xét nghiệm dựa trên IgE chiếm ưu thế vững chắc trên các nguồn y văn uy tín, xét nghiệm dựa trên IgG được một số bác sĩ thông thường và y học thay thế sử dụng như công cụ hướng dẫn ăn kiêng loại trừ có tác động lâm sàng ở một số bệnh lý [1]. Dẫu vậy, các tác giả nhấn mạnh rằng việc tìm ra căn nguyên gây phản ứng thực phẩm vẫn là thách thức lớn, và xét nghiệm chỉ có giá trị khi đặt trong bối cảnh bệnh sử lâm sàng phù hợp [1].
Mặt khác, tính lặp lại và độ chính xác của xét nghiệm IgG từng bị đặt dấu hỏi lớn từ sớm. Một thử nghiệm mù đôi năm 1998 đã gửi các mẫu máu kép của 9 bệnh nhân nghi ngờ không dung nạp thực phẩm đến phòng xét nghiệm thương mại để phân tích kháng thể IgE và IgG4 với 95 loại thực phẩm khác nhau [2]. Kết quả cho thấy độ tin cậy khi xét nghiệm lại rất thấp, chỉ số thống kê kappa không bao giờ vượt quá 0,51 [2]. Đáng chú ý, toàn bộ bệnh nhân ngoại trừ một người đều có số lượng kết quả không nhất quán vượt mức cho phép, thậm chí có trường hợp ghi nhận tới 50 trên tổng số 95 kết quả bị sai lệch khi làm lại mẫu kiểm tra [2]. Từ đó, các tác giả kết luận không có bằng chứng cho thấy xét nghiệm kháng thể IgG4 là công cụ chẩn đoán đáng tin cậy [2].
Về mối liên quan giữa triệu chứng tiêu hóa và kháng thể, một nghiên cứu cắt ngang năm 2018 đã khảo sát 97 đối tượng béo phì bệnh lý (80 nữ, tuổi trung bình 45) [3]. Trong nhóm này có 70 người có than phiền về tiêu hóa, 25 người mắc hội chứng ruột kích thích, cùng 22 người tự nhận không dung nạp sữa và 20 người tự nhận không dung nạp lúa mì [3]. Khi đo lường kháng thể s-IgG đối với sữa bò, phô mai, lúa mì, gluten và s-IgA đối với casein, gliadin, kết quả cho thấy không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về nồng độ kháng thể giữa nhóm có triệu chứng và không có triệu chứng tiêu hóa [3]. Ngoại trừ mối tương quan nghịch giữa IgG kháng phô mai với triệu chứng tiêu chảy (Rho: -0,25, P = 0,04), nghiên cứu hoàn toàn không tìm thấy liên hệ nào giữa các kháng thể với mức độ hay loại rối loạn tiêu hóa [3].
Năm 2016, một nghiên cứu hồi cứu tại Bệnh viện Đại học King Khalid ở Riyadh thực hiện trên 71 bệnh nhân có biểu hiện dị ứng nhưng thiếu bằng chứng dị ứng qua xét nghiệm thông thường (gồm 49 nữ, 22 nam, tuổi trung bình 38,8, trong đó 85,7% bị mề đay) [4]. Kháng thể IgG đặc hiệu xuất hiện phổ biến nhất với hạt cola (80,3%), nấm men (78,9%), lúa mì (77,5%), đậu tây đỏ (71,8%), đậu Hà Lan (63,4%), ngô (62%) và lòng trắng trứng (62%) [4]. Đáng chú ý, nữ giới có nồng độ IgG với lúa mì (74% so với 25,5%), ngô (77,3% so với 22,7%) và hạt cola (71,9% so với 28,1%) cao hơn hẳn nam giới [4]. Nhóm dưới 40 tuổi cũng có mức IgG cao hơn đáng kể đối với gliadin, lòng trắng trứng và lúa mạch [4]. Điều này phản ánh rõ việc nồng độ IgG biến thiên phụ thuộc vào độ tuổi, giới tính và thói quen ăn uống thay vì phản ánh tình trạng bệnh lý đơn thuần [4].
Góc nhìn y khoa về các phương pháp chẩn đoán chưa được chứng minh
Nhiều hội đồng chuyên môn đã lên tiếng cảnh báo về tình trạng lạm dụng các xét nghiệm thương mại. Một bài điểm báo năm 2005 khẳng định thử thách thức ăn đường miệng có kiểm soát vẫn là tiêu chuẩn vàng trong chẩn đoán dị ứng, bên cạnh xét nghiệm lẩy da và đo IgE đặc hiệu [5]. Ngược lại, xét nghiệm IgG đặc hiệu với thực phẩm, cùng các phương pháp như xét nghiệm độc tế bào, vận động học ứng dụng hay điện chẩn đoán, đều là kỹ thuật chưa được chứng minh và hầu hết các nghiên cứu khoa học đều bác bỏ tính hữu ích của chúng [5]. Việc sử dụng các kỹ thuật không có lợi ích được chứng minh này có thể gây nguy hiểm cho người bệnh do dẫn đến chẩn đoán sai lệch [5].
Báo cáo tổng quan năm 2020 về các phương pháp chẩn đoán dị ứng thực phẩm chưa được kiểm chứng cũng nhấn mạnh rằng xét nghiệm IgG hoặc IgG4 huyết thanh, đo thể tích bạch cầu bằng tế bào dòng chảy, kích thích - trung hòa trong da hay phân tích tóc và mống mắt đều thiếu bằng chứng khoa học [6]. Một số phương pháp can thiệp đi kèm thậm chí còn tiềm ẩn rủi ro gây ra các phản ứng bất lợi nghiêm trọng [6].
Năm 2021, một bài tổng quan về quá mẫn không qua trung gian IgE chỉ ra rằng các xét nghiệm độc tế bào và xét nghiệm phi quy ước thiếu tính lặp lại và không đánh giá chính xác độ nhạy lẫn độ đặc hiệu [7]. Trong các ca bệnh được báo cáo, việc loại bỏ sản phẩm từ sữa dựa trên kết quả xét nghiệm độc tế bào là không phù hợp vì giá trị xét nghiệm cao không đồng nghĩa với việc phải ăn kiêng nghiêm ngặt [7]. Đáng lưu ý, các nghiên cứu khách quan xác định độ nhạy và độ đặc hiệu của xét nghiệm IgG vẫn còn thiếu vắng, ngoại trừ nghiên cứu bệnh - chứng quan sát trên nhóm 319 bệnh nhân Hashimoto [7].
Tiềm năng hạn chế và những tranh cãi còn tồn tại
Dù không thể dùng để chẩn đoán dị ứng thực phẩm thông thường, xét nghiệm IgG vẫn được một số tài liệu ghi nhận giá trị hẹp trong hỗ trợ điều chỉnh thực đơn cho nhóm bệnh lý chuyên biệt. Một bài tổng quan y văn năm 2019 về bệnh nhân đau nửa đầu cho biết một số bằng chứng ủng hộ việc ứng dụng xét nghiệm nhạy cảm thực phẩm IgG để nhận diện các tác nhân tiềm ẩn gây đau đầu như sô-cô-la, phô mai, sữa bò, trứng và rượu vang đỏ [8]. Việc dùng xét nghiệm này để thiết lập chế độ ăn cá nhân hóa có thể giúp nhân viên y tế hỗ trợ điều trị đau nửa đầu mà không cần dùng thuốc [8].
Tuy nhiên, các chuyên gia khẳng định những dữ liệu này còn rất hạn chế và triệu chứng đau đầu thường khởi phát muộn sau nhiều giờ hoặc nhiều ngày nên mối liên hệ nhân quả rất phức tạp [8]. Do đó, người bệnh không nên xem kết quả IgG là bằng chứng tuyệt đối cho mọi vấn đề sức khỏe của mình.
Những hiểu lầm phổ biến khi cầm kết quả xét nghiệm IgG
Hiểu lầm lớn nhất của người tiêu dùng là đánh đồng "IgG dương tính" với "dị ứng nguy hiểm". Thực chất, một danh sách dài các món ăn bị bôi đỏ trên phiếu trả kết quả thường chỉ đại diện cho những món quen thuộc mà người đó ăn gần đây. Khi hoảng sợ trước kết quả này, nhiều người tự ý cắt bỏ cùng lúc hàng chục loại thực phẩm giàu dưỡng chất như thịt bò, trứng, sữa, đậu nành và các loại hạt.
Tình trạng giảm cân ngoài ý muốn và thiếu hụt dinh dưỡng hoàn toàn có thể xảy ra ở những bệnh nhân tự ý loại bỏ quá nhiều thực phẩm mà không tuân theo chế độ ăn thử nghiệm ngắn hạn từ 1 đến 4 tuần [7]. Nghiêm trọng hơn, việc loại bỏ thực phẩm lành mạnh khỏi bữa ăn trong thời gian dài còn làm suy giảm khả năng dung nạp tự nhiên của hệ tiêu hóa, khiến cơ thể dễ gặp phản ứng khó chịu hơn khi tiếp xúc lại với chính món ăn đó.
Ai nên thận trọng và cần tránh xa các bộ kit tại nhà?
Người tiêu dùng, đặc biệt là phụ huynh có con nhỏ, cần hết sức tỉnh táo trước các quảng cáo xét nghiệm nhanh. Trẻ em đang trong giai đoạn phát triển thể chất nhanh chóng, nếu bị cắt giảm khẩu phần đạm, canxi và vi chất chỉ vì một bảng kết quả IgG trôi nổi, trẻ có nguy cơ cao bị suy dinh dưỡng và chậm lớn.
Người cao tuổi, người có bệnh lý chuyển hóa hoặc người có thể trạng suy nhược cũng không nên tự ý thực hiện các kiêng cữ khắt khe này. Ngoài ra, những người từng có tiền sử sốc phản vệ, mề đay cấp hoặc khó thở sau ăn tuyệt đối không được dùng xét nghiệm IgG để "thử nghiệm", mà phải đến khám chuyên khoa dị ứng để thực hiện các test chuẩn mực như IgE huyết thanh hoặc test lẩy da dưới sự theo dõi của bác sĩ [6], [5].
Cách tiếp cận khoa học khi nghi ngờ cơ thể không hợp món ăn
Thay vì tốn kém chi phí cho các bộ kit xét nghiệm tại nhà thiếu độ tin cậy, người bệnh có thể áp dụng các bước thực tế đã được y học công nhận:
Đầu tiên, hãy lập một cuốn nhật ký ăn uống chi tiết trong vòng 2 đến 3 tuần. Mỗi ngày, bạn ghi lại cụ thể thời gian ăn, loại nguyên liệu chế biến, lượng dùng và bất kỳ triệu chứng bất thường nào xuất hiện sau đó (đầy bụng, tiêu chảy, ngứa ngáy hay đau đầu). Việc theo dõi này giúp phát hiện quy luật xuất hiện của triệu chứng một cách tự nhiên.
Nếu nghi ngờ một món ăn cụ thể, phương pháp loại trừ ngắn hạn có thể được cân nhắc. Bạn chỉ nên tạm dừng món ăn nghi ngờ trong khoảng 1 đến 4 tuần để theo dõi xem triệu chứng có thực sự thuyên giảm hay không [7]. Nếu triệu chứng biến mất, hãy thử đưa thực phẩm đó trở lại từng lượng nhỏ để kiểm chứng, thay vì loại bỏ vĩnh viễn [7].
Đối với các triệu chứng tiêu hóa dai dẳng hoặc nghi ngờ viêm ruột, hội chứng ruột kích thích, người bệnh cần đi khám chuyên khoa tiêu hóa để loại trừ các nguyên nhân bệnh lý thực thể trước khi tự chẩn đoán cho mình.
Các bộ xét nghiệm dung nạp thực phẩm IgG tại nhà không phải là công cụ chẩn đoán dị ứng hay bất dung nạp đáng tin cậy cho đại đa số người tiêu dùng. Nồng độ IgG chủ yếu phản ánh tiền sử tiếp xúc bình thường của cơ thể với thức ăn hơn là phản ánh tình trạng bệnh tật. Hãy xây dựng một chế độ ăn uống đa dạng, lắng nghe cơ thể một cách khoa học và luôn tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi đưa ra bất kỳ quyết định kiêng khem nào.
