Các loại nước tăng lực chứa hàng nghìn phần trăm vitamin B12 có thực sự giúp tỉnh táo?

Xu hướng bổ sung vitamin B12 liều cực cao trong nước tăng lực

Nhiều người có thói quen tìm đến một lon nước tăng lực để xua tan cơn buồn ngủ khi làm việc khuya hoặc lái xe đường dài. Cảm giác tỉnh táo đến nhanh chóng khiến không ít người tin vào những lời quảng cáo về nguồn vi chất dồi dào in trên vỏ lon. Khi nhìn vào bảng thành phần dinh dưỡng, người tiêu dùng dễ dàng bắt gặp hàm lượng vitamin B12 chạm mức hàng trăm, thậm chí hàng nghìn phần trăm giá trị khuyến nghị hàng ngày (% DV).

Thực tế ghi nhận sự chênh lệch rất lớn về công thức giữa các nhãn hàng. Một khảo sát năm 2022 chỉ ra rằng hàm lượng vitamin B12 trong các dòng nước tăng lực và nước tăng lực dạng đậm đặc (energy shots) dao động từ 30% đến 40.000% giá trị nhu cầu hàng ngày ^[1]. Điều này tạo nên tâm lý kỳ vọng rằng lượng vi chất khổng lồ này sẽ hoạt động như một liều "doping" tức thời cho não bộ và cơ bắp.

Liệu hàm lượng vitamin B12 khổng lồ này có thực sự là chìa khóa mang lại sự tỉnh táo tức thì hay chỉ là chiêu thức quảng cáo?

Lời giải khoa học về tác dụng tăng lực tức thì

Câu trả lời ngắn gọn là không: lượng vitamin B12 cực cao không tạo ra sự tỉnh táo tức thì như nhiều người vẫn tưởng. Mặc dù vitamin nhóm B đóng vai trò then chốt trong quá trình chuyển hóa, bản thân chúng không cung cấp năng lượng trực tiếp cho cơ thể giống như đường hay calo thực phẩm ^[2].

Cảm giác hưng phấn hay bừng tỉnh ngay sau khi uống thực chất bắt nguồn từ các hoạt chất kích thích khác. Phân tích thành phần cho thấy tất cả các loại nước tăng lực và viên uống năng lượng được khảo sát đều chứa caffeine, đồng thời phần lớn có thêm đường, taurine, nhân sâm, tyrosine, L-carnitine và chất điện giải ^[1]. Chính caffeine và đường hấp thu nhanh là tác nhân kích thích hệ thần kinh trung ương tạm thời, chứ không phải do lượng vitamin B12 hàng nghìn phần trăm mang lại.

Việc nạp thừa vitamin B12 vào một cơ thể vốn dĩ không thiếu hụt vi chất này cũng không giúp người dùng bớt mệt mỏi hơn. Bằng chứng là một thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi có đối chứng giả dược năm 2018 trên 95 bệnh nhân có nồng độ vitamin B12 máu bình thường (từ 150 pmol/l trở lên) cho thấy việc bổ sung 1000 microgam vitamin B12 mỗi ngày trong 8 tuần hoàn toàn không tạo ra sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về điểm mệt mỏi chủ quan so với nhóm dùng giả dược ^[3].

Cơ chế chuyển hóa năng lượng thực sự của vitamin B12

Để hiểu vì sao vi chất này không thể giúp bạn "bật tung năng lượng" sau vài ngụm nước, cần nhìn vào cách thức vận hành của tế bào. Vitamin B12 là một hợp chất hoạt động oxy hóa khử có chứa nguyên tử coban, luân chuyển qua lại giữa các trạng thái oxy hóa khác nhau ^[4]. Trong cơ thể, B12 không bị đốt cháy để tạo năng lượng, mà nó hoạt động như một đồng yếu tố (cofactor) cho các enzyme thiết yếu như methionine synthase và methylmalonyl-CoA mutase ^[4].

Các vitamin nhóm B nói chung đóng vai trò nền tảng trong việc duy trì chức năng tế bào và các con đường chuyển hóa thiết yếu ^[2]. Khi các gốc tự do superoxide dọn dẹp tế bào, chúng gây ra hiện tượng oxy hóa vitamin B12, làm vô hiệu hóa khả năng kích hoạt của hai loại enzyme nói trên, từ đó làm gián đoạn biểu hiện gene và quá trình sản sinh năng lượng của tế bào ^[4].

Do đó, vitamin B12 chỉ hỗ trợ quá trình sản xuất năng lượng thông qua việc duy trì hoạt động bình thường của enzyme qua thời gian dài ^[4]. Bổ sung B12 liều cao có thể ứng dụng trên lâm sàng nhằm mục đích giảm stress oxy hóa và bảo tồn chức năng đồng yếu tố của enzyme ^[4], chứ không thể kích hoạt tức thời dòng năng lượng vật lý để xua tan cơn buồn ngủ cấp tính.

Các nghiên cứu nói gì về hiệu quả chống mệt mỏi?

Hiệu quả cải thiện sự mệt mỏi của vitamin B12 phụ thuộc rất lớn vào tình trạng sức khỏe nền tảng, liều dùng, thời gian và sự phối hợp chất, chứ không đến từ một lon nước ngọt uống vội.

Một thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi bắt chéo năm 2023 đã đánh giá tác dụng chống mệt mỏi của phức hợp vitamin B (gồm B1, B2, B6 và B12 - viên Ex PLUS) trên 32 đối tượng khỏe mạnh (16 nam, 16 nữ, tuổi từ 20-30) trong 28 ngày liên tục, tiếp theo là 14 ngày rửa trôi ^[2]. Kết quả ghi nhận nhóm dùng phức hợp vitamin B đã tăng thời gian chạy đến kiệt sức gấp 1,26 lần so với trước can thiệp và so với nhóm dùng giả dược (p < 0.05) ^[2]. Nhóm này cũng giảm đáng kể nồng độ lactate máu và amoniac máu trong lúc vận động cũng như khi nghỉ ngơi sau tập (p < 0.05) ^[2]. Tuy nhiên, đây là kết quả của việc dùng phối hợp 4 loại vitamin B liên tục suốt gần 1 tháng trên người không chuyên thể thao, không phải tác dụng đơn độc tức thì của riêng B12 ^[2].

Ngược lại, ở những người đã có nồng độ vitamin B12 trong máu bình thường (từ 150 pmol/l trở lên), việc nạp thừa B12 không đem lại lợi ích lâm sàng. Thử nghiệm năm 2018 trên 95 bệnh nhân mắc hội chứng ruột kích thích (IBS) hoặc bệnh viêm ruột (IBD) bị mệt mỏi suy nhược cho thấy, việc uống 1000 microgam B12 mỗi ngày suốt 8 tuần không làm giảm điểm số mệt mỏi chủ quan: mức thay đổi ở nhóm can thiệp là -8,1 ± 9,5 và nhóm chứng là -8,3 ± 10,6 (khoảng tin cậy 95% từ -11,65 đến 6,71) ^[3]. Nhóm nghiên cứu chỉ ghi nhận sự cải thiện ở tiêu chí động lực sống với mức thay đổi -2,2 ± 4,6 (khoảng tin cậy 95% từ -4,4 đến -0,04), đồng thời không có tác động tích cực nào đến trầm cảm hay chất lượng cuộc sống ^[3].

Đối với các hội chứng bệnh lý mạn tính phức tạp, đáp ứng cũng rất phân hóa. Một báo cáo năm 1996 về hai ca bệnh hội chứng mệt mỏi mạn tính thực hiện thử nghiệm cá thể hóa (N of 1 trial) ghi nhận việc tiêm vitamin B12 liều cao hoàn toàn không mang lại hiệu quả ở một trường hợp ^[5]. Trong khi đó, một khảo sát cắt ngang năm 2015 trên 38 bệnh nhân viêm não tủy mạn tính hoặc đau cơ xơ hóa được tiêm B12 ít nhất một lần mỗi tuần từ 6 tháng đến vài năm lại cho thấy nhóm đáp ứng tốt đã dùng B12 liều cao hơn và thường xuyên hơn, phối hợp với liều axit folic đường uống cao hơn ^[6]. Khảo sát này cũng lưu ý việc điều trị có thể bị ảnh hưởng bởi rối loạn tuyến giáp đi kèm hoặc tương tác đối kháng từ việc dùng thuốc giảm đau hàng ngày như opioid, duloxetine hay pregabalin ^[6].

Lợi ích thực sự và giới hạn của các dạng đồ uống bổ sung

Mặc dù không tạo năng lượng tức thời, các loại thức uống tăng cường vẫn có giá trị trong việc cải thiện chỉ số vi chất nếu cơ thể có nhu cầu hấp thu qua đường uống.

Một thử nghiệm can thiệp có đối chứng năm 2021 (nghiên cứu Opti-Age) cho thấy người cao tuổi uống đồ uống tăng cường vi chất đã giúp tăng nồng độ vitamin B12 huyết thanh trung bình thêm 41% và tăng folate huyết thanh 16% ^[7]. Khi so sánh với nghiên cứu VITACOG kéo dài 2 năm bổ sung bằng viên nang chứa 500 microgam B12 (cao gấp 50 lần lượng dùng trong Opti-Age) giúp tăng gấp đôi nồng độ B12 huyết tương, hoặc nghiên cứu dùng viên nén 1 mg B12 trong 1 năm cho người thiếu B12 giúp tăng nồng độ lên 177%, thì dạng đồ uống vẫn chứng minh được hiệu quả nâng cao chỉ số B12 trong máu tương đối tốt dù thời gian ngắn hơn và liều thấp hơn ^[7].

Tuy nhiên, giới hạn lớn nhất của bằng chứng là việc nâng cao nồng độ vi chất trong máu không đồng nghĩa với việc đẩy lùi sự mệt mỏi tức thì. Cơ thể chỉ sử dụng lượng B12 cần thiết cho chuyển hóa; việc nhồi nhét nồng độ lên tới hàng nghìn phần trăm nhu cầu chỉ khiến thận phải tăng đào thải qua nước tiểu hoặc gây tích lũy quá mức không cần thiết khi lạm dụng đồ uống công nghiệp.

Những hiểu lầm tai hại về nước tăng lực

Hiểu lầm phổ biến nhất là đánh đồng nhãn "chứa 1000% - 2000% vitamin B12" với "tăng lực gấp 10-20 lần". Các chiêu bài tiếp thị đã khéo léo gắn mác "tăng cường năng lượng" hoặc định hướng sức khỏe lên cả những dòng nước có ga, nước khoáng bổ sung vi chất, dù bản chất chúng chỉ là đồ uống thêm chất phụ gia ^[1].

Nhiều người lầm tưởng nước tăng lực an toàn tuyệt đối vì chứa toàn vitamin. Trên thực tế, việc lạm dụng quá mức các loại nước uống này tiềm ẩn rủi ro sức khỏe nghiêm trọng. Một báo cáo y khoa năm 2016 đã ghi nhận trường hợp viêm gan cấp tính thứ phát do lạm dụng nước tăng lực phổ biến ở một nam bệnh nhân ^[8]. Bệnh nhân nhập viện với nồng độ folate và vitamin B12 trong huyết thanh tăng rất cao, phù hợp với lượng vi chất dung nạp từ nước tăng lực vì người này không dùng sản phẩm bổ sung nào khác ^[8].

Tổn thương gan xảy ra ngay sau đợt uống nước tăng lực quá độ, men gan tăng và đạt đỉnh vào ngày thứ 4 nằm viện, sau đó hồi phục hoàn toàn sau 2 tuần khi được điều trị hỗ trợ và ngừng sử dụng loại đồ uống này ^[8]. Các chuyên gia cũng cảnh báo rằng tổn thương gan do thuốc và thực phẩm bổ sung chiếm gần 50% số ca suy gan cấp tại Mỹ ^[8]. Nước tăng lực là thực phẩm bổ sung và mối liên quan gây độc cho gan này thường rất dễ bị bỏ qua ^[8].

Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng

Các chuyên gia y tế khuyến cáo những người có tiền sử mắc các bệnh lý về tim mạch, chuyển hóa, gan thận và thần kinh nên tránh sử dụng nước tăng lực và các sản phẩm tăng lực dạng đậm đặc (shots), trừ khi có chỉ định hoặc tư vấn từ bác sĩ ^[1].

Người tiêu dùng bình thường cũng cần lưu ý đến khẩu phần (serving size) và tuyệt đối kiềm chế, không nên tiêu thụ lượng lớn các loại đồ uống này trong ngày ^[1]. Đặc biệt, những người đang sử dụng các loại thuốc giảm đau mạnh hoặc thuốc cần khử methyl qua chuyển hóa (như opioid, duloxetine, pregabalin) hoặc có bệnh lý tuyến giáp cần chú ý nguy cơ tương tác chuyển hóa khi tự ý nạp vitamin liều cao ^[6]. Những người có vấn đề gan mật cũng không nên xem nước tăng lực là thức uống vô hại ^[8].

Lời khuyên áp dụng thực tế an toàn

Nếu bạn đang tìm kiếm sự tỉnh táo bền vững và an toàn cho công việc hàng ngày, hãy thay đổi cách tiếp cận thay vì phụ thuộc vào những lon nước tăng lực liều cao:

• Chú ý đọc kỹ bảng thành phần: Hãy kiểm tra lượng caffeine và đường trong lon nước, thay vì chỉ nhìn vào con số phần trăm vitamin B12 ^[1]. Nhu cầu tỉnh táo ngắn hạn có thể được giải quyết bằng một tách cà phê hoặc trà xanh kiểm soát được lượng dùng.
• Bổ sung vitamin đúng cách: Nếu muốn cải thiện sức bền thể lực, việc bổ sung phối hợp các vitamin nhóm B ở liều thích hợp liên tục trong khoảng 4 tuần mang lại hiệu quả sinh hóa rõ rệt hơn là uống dồn dập trong một lần ^[2].
• Chế độ dinh dưỡng tự nhiên: Vitamin B12 có dồi dào trong các thực phẩm tự nhiên như thịt bò, cá, trứng, sữa và động vật có vỏ. Đây là nguồn vi chất cân bằng nhất giúp cơ thể duy trì nồng độ cofactor lành mạnh cho các enzyme mà không gây gánh nặng chuyển hóa cho gan và thận ^[4].
• Tham khảo bác sĩ: Khi cảm thấy mệt mỏi kéo dài không rõ nguyên nhân, bạn nên đi xét nghiệm máu kiểm tra nồng độ B12 thay vì tự ý mua nước tăng lực hoặc viên uống liều cao để tự điều trị ^[3].

Vitamin B12 là mắt xích quan trọng cho chuyển hóa tế bào nhưng không phải "công tắc thần kỳ" giúp cơ thể tỉnh ngủ sau vài phút. Đừng để những con số hàng nghìn phần trăm trên nhãn lon đánh lừa cảm giác của bạn. Lắng nghe cơ thể, ngủ đủ giấc và duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng mới là giải pháp căn cơ cho sự tỉnh táo bền lâu.