Nhiều người có thói quen uống cà phê mỗi sáng nhưng băn khoăn liệu caffeine có làm tăng gánh nặng cho gan, đặc biệt là khi đã mắc gan nhiễm mỡ. Các nghiên cứu hiện tại cho thấy caffeine và cà phê có xu hướng mang lại tác động bảo vệ, làm chậm tiến triển bệnh thay vì gây hại.
Bằng chứng quan sát trên người cho thấy việc dùng cà phê liên quan mật thiết đến việc giảm nguy cơ xơ hóa gan ở bệnh nhân gan nhiễm mỡ, trong khi bằng chứng về giảm men gan hay tác động sinh học trực tiếp của caffeine đơn lẻ chủ yếu mới được ghi nhận trên mô hình động vật và tế bào [1], [2].
Caffeine hay các hợp chất khác trong cà phê bảo vệ gan?
Tác động bảo vệ gan không hoàn toàn đến từ riêng hoạt chất caffeine. Nghiên cứu năm 2023 trên 156 đối tượng thừa cân (87% mắc đái tháo đường típ 2) định lượng chất chuyển hóa trong nước tiểu 24 giờ của 98 người cho thấy: nồng độ tổng chất chuyển hóa caffeine cao hơn đáng kể ở nhóm không bị xơ hóa gan so với nhóm có xơ hóa [3]. Đồng thời, các chất chuyển hóa không chứa caffeine (gồm acid caffeic, acid p-coumaric, trigonelline) cũng có mối liên quan nghịch với chỉ số gan nhiễm mỡ (FLI) [3].
Phân tích đa biến trên 89 bệnh nhân khẳng định cả hai nhóm chất này đều liên quan nghịch với chỉ số mỡ gan FLI [3]. Thêm vào đó, dữ liệu từ UK Biobank theo dõi 348.818 người uống cà phê và 109.767 người không uống suốt 10,7 năm nhận thấy nguy cơ phát triển gan nhiễm mỡ, xơ gan và ung thư gan giảm 20%, nguy cơ tử vong do bệnh gan giảm 49% ở cả nhóm uống cà phê thường, cà phê hòa tan lẫn cà phê khử caffeine (decaf) [4]. Điều này gợi ý rằng các polyphenol và chất chống oxy hóa không chứa caffeine đóng góp vai trò quan trọng không kém bản thân caffeine [3], [4].
Bằng chứng dịch tễ: Tác động lên mỡ gan và xơ hóa
Cà phê dường như phát huy hiệu quả bảo vệ rõ rệt nhất ở giai đoạn ngăn chặn xơ hóa hơn là ngăn ngừa tích tụ mỡ ban đầu. Một tổng quan hệ thống và phân tích gộp năm 2021 từ 11 nghiên cứu cho thấy tiêu thụ cà phê không có mối liên quan đáng kể với nguy cơ mới mắc gan nhiễm mỡ (RR = 0.88, 95% CI: 0.63-1.25) hay tỷ lệ hiện mắc (RR = 0.88, 95% CI: 0.76-1.02) [1]. Tuy nhiên, việc uống cà phê lại liên quan đến việc giảm 35% nguy cơ xơ hóa gan tiến triển (RR = 0.65, 95% CI: 0.54-0.78) [1].
Một nghiên cứu cắt ngang trên 1.018 bệnh nhân mắc bệnh gan mạn (gồm 155 người gan nhiễm mỡ không do rượu) ghi nhận người uống từ 2 tách cà phê mỗi ngày trở lên có độ cứng của gan (đo bằng FibroScan) thấp hơn rõ rệt so với người uống ít hơn (p = 0.044) [5]. Một phân tích gộp 11 nghiên cứu khác cũng xác nhận uống cà phê giúp giảm 23% nguy cơ bệnh tăng nặng ở người đã được chẩn đoán mắc gan nhiễm mỡ [4].
Tác động của caffeine lên men gan và tế bào sao qua thực nghiệm
Hiện tượng giảm men gan khi dùng caffeine chủ yếu được chứng minh trong phòng thí nghiệm. Ở chuột bị xơ gan do cồn, can thiệp bằng caffeine liều 5, 10 và 20 mg/kg/ngày trong 8-12 tuần giúp giảm đáng kể men gan ALT, AST huyết thanh và các chỉ số xơ hóa như acid hyaluronic, laminin, collagen tuýp IV [2].
Trên mô hình tế bào sao gan (HSC) phân lập từ chuột, caffeine ức chế sự kích hoạt và tăng sinh của tế bào sao qua con đường tín hiệu thụ thể A2AR/cAMP/PKA/CREB [2]. Khi tế bào sao gan ngừng bị kích hoạt, lượng collagen lắng đọng ở gan giảm xuống, từ đó ngăn ngừa xơ hóa mô gan [2]. Dù vậy, đây là kết quả từ mô hình tế bào và động vật, chưa thể coi là bằng chứng xác thực hoàn toàn trên lâm sàng người bệnh.
Hiểu lầm: Nguồn caffeine nào cũng tốt cho gan?
Nhiều người lầm tưởng bổ sung caffeine từ bất kỳ loại đồ uống nào như nước ngọt hay trà cũng mang lại hiệu quả tương tự cà phê. Nghiên cứu năm 2011 khảo sát các nguồn caffeine cho thấy caffeine không đến từ cà phê (như trà xanh, trà đen, soda) không có mối liên hệ với việc giảm xơ hóa gan (OR = 0.84, 95% CI: 0.60-1.17) [6]. Nghiên cứu đo độ cứng gan năm 2017 cũng cho thấy việc uống trà không tạo ra sự khác biệt nào đối với độ cứng mô gan (p = 0.9) [5].
Chỉ có lượng tiêu thụ caffeine từ cà phê trên 270 mg/ngày mới cho thấy mối liên quan giảm biến chứng xơ hóa gan tiến triển (OR = 0.39, 95% CI: 0.15-0.99) [6]. Uống trên 2 tách cà phê mỗi ngày cũng liên quan đến tỷ lệ xơ hóa thấp hơn (OR = 0.29) [6]. Sự khác biệt này cho thấy các chất chống oxy hóa đi kèm trong hạt cà phê đóng vai trò hỗ trợ cần thiết để hoạt chất phát huy hiệu quả [3], [6].
Những điều khoa học chưa làm rõ
Các dữ liệu nghiên cứu hiện có vẫn tồn tại nhiều khoảng trống. Thứ nhất, chưa có thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) để xác định ngưỡng tiêu thụ caffeine tối ưu hoặc loại cà phê cụ thể (pha phin, pha máy, rang đậm hay rang vừa) mang lại lợi ích cao nhất cho bệnh gan nhiễm mỡ [1], [7].
Thứ hai, mối quan hệ nhân quả tuyệt đối giữa caffeine đơn lẻ và việc giảm men gan ở người mắc gan nhiễm mỡ không do rượu (NAFLD) chưa được chứng minh độc lập mà thường bị chi phối bởi hỗn hợp phức hợp các chất trong hạt cà phê [3], [4].
Ai nên thận trọng khi dùng đồ uống chứa caffeine?
Người có bệnh lý tim mạch, rối loạn nhịp tim hoặc tăng huyết áp không kiểm soát cần thận trọng khi tăng tiêu thụ caffeine. Người thường xuyên bị mất ngủ, trào ngược dạ dày thực quản hoặc phụ nữ mang thai cần hạn chế lượng caffeine hàng ngày. Bệnh nhân gan nhiễm mỡ đang sử dụng các loại thuốc điều trị bệnh nền nên tham khảo ý kiến bác sĩ để tránh tương tác thuốc chuyển hóa qua gan.
Lời khuyên áp dụng thực tế
Nếu có thói quen uống cà phê và cơ thể dung nạp tốt, người mắc gan nhiễm mỡ có thể duy trì lượng uống khoảng 2 tách mỗi ngày. Nên ưu tiên cà phê nguyên chất, hạn chế tối đa việc cho thêm đường, sữa đặc hay kem béo để tránh làm tăng lượng năng lượng nạp vào và làm nặng thêm tình trạng tích tụ mỡ gan. Cà phê chỉ đóng vai trò hỗ trợ, không thể thay thế cho chế độ dinh dưỡng giảm cân và luyện tập thể chất.
Caffeine và các hợp chất chống oxy hóa trong cà phê cho thấy tiềm năng bảo vệ mô gan và làm giảm nguy cơ xơ hóa gan qua các nghiên cứu quan sát và mô hình tiền lâm sàng. Tuy nhiên, việc duy trì lối sống lành mạnh, ăn uống kiểm soát năng lượng và tái khám định kỳ vẫn là nền tảng cốt lõi trong việc kiểm soát bệnh gan nhiễm mỡ.
