Đêm trằn trọc nhìn trần nhà chờ cơn buồn ngủ là nỗi ám ảnh của nhiều người hiện đại. Nhiều gia đình truyền tai nhau dùng trà hoặc viên uống chiết xuất cây lạc tiên để dễ chìm vào giấc ngủ hơn. Liệu thảo dược quen thuộc này có thực sự rút ngắn thời gian đi vào giấc ngủ?
Câu trả lời ngắn gọn là có cơ sở khoa học, nhưng hiệu quả phụ thuộc vào dạng chế phẩm và sự kết hợp thảo dược. Chiết xuất lạc tiên (Passiflora incarnata) đơn lẻ giúp tăng tổng thời gian ngủ, giảm căng thẳng và cải thiện chất lượng giấc ngủ cảm nhận [1], [2], [3]. Tuy nhiên, tác dụng rút ngắn thời gian đi vào giấc ngủ (độ trễ giấc ngủ) ở người hiện mới được ghi nhận rõ khi kết hợp lạc tiên cùng cây nữ lang và hoa bia [4].
Cây lạc tiên và cơ chế tác động lên não bộ ban đêm
Lạc tiên (tên khoa học Passiflora incarnata) đã được sử dụng tại Nam Mỹ hàng thế kỷ để an thần, giảm lo âu và hỗ trợ giấc ngủ [5]. Tại châu Âu, loài cây này được công nhận là dược liệu từ giữa thế kỷ 19 để trị chứng bồn chồn và rối loạn giấc ngủ [6].
Để hiểu cách lạc tiên giúp cơ thể nghỉ ngơi, cần nhìn vào hệ thống truyền dẫn thần kinh ban đêm. Trong não bộ, GABA (gamma-aminobutyric acid) là chất dẫn truyền thần kinh có nhiệm vụ ức chế sự hưng phấn, giúp tâm trí thư giãn để chuẩn bị ngủ. Bên cạnh đó, hormone melatonin đóng vai trò phát tín hiệu cho cơ thể biết đã đến giờ nghỉ ngơi.
Nghiên cứu công bố năm 2020 trên tế bào và động vật gặm nhấm đã làm rõ cơ chế này [5]. Nhóm nghiên cứu sử dụng bột lá và quả lạc tiên theo tỷ lệ 8:2 về trọng lượng để tạo dịch chiết [5]. Khi thử nghiệm trên tế bào u thần kinh đệm C6 của chuột ở nồng độ 6 microgam/ml, chiết xuất lạc tiên làm giảm đáng kể mức độ biểu hiện mRNA của thụ thể GABA sau 6 giờ xử lý, cho thấy sự tương tác trực tiếp của thảo dược lên hệ thống thụ thể này [5].
Trên động vật thực nghiệm, việc uống chiết xuất lạc tiên một liều duy nhất (500 mg/kg) hoặc lặp lại nhiều lần (250 mg/kg) giúp tăng đáng kể thời gian bất động và thời gian nhắm mắt [5]. Đáng chú ý, nồng độ hormone melatonin trong máu động vật tăng lên rõ rệt ở cả hai chế độ dùng một lần và dùng lặp lại [5].
Một nghiên cứu khác năm 2017 dùng dịch chiết từ 3,5 kg phần trên mặt đất và quả lạc tiên phơi khô trong bóng râm để theo dõi chu kỳ thức - ngủ của động vật trong các khoảng thời gian 9 giờ [7]. Khi ngủ, động vật đi vào pha ngủ sóng chậm (SWS - giai đoạn ngủ sâu, cơ thể nằm yên, mắt nhắm, sóng não có điện thế cao và tần số chậm) trước khi chuyển sang pha ngủ chuyển động mắt nhanh (REM) [7]. Các nhà khoa học đã đo lường thời gian tiềm tàng (độ trễ) của cả pha ngủ sâu SWS và pha REM để đánh giá tác động toàn diện của dược liệu lên cấu trúc giấc ngủ [7].
Bằng chứng lâm sàng trên người mất ngủ và căng thẳng
Thử nghiệm trên động vật cho kết quả khả quan, nhưng dữ liệu thực tế trên người mới là thước đo quyết định. Nhiều thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược (tiêu chuẩn vàng trong nghiên cứu y khoa) đã được thực hiện để kiểm chứng công dụng của lạc tiên.
Nghiên cứu công bố năm 2020 đã đánh giá tác dụng của lạc tiên trên thông số đa ký giấc ngủ (polysomnography - phương pháp đo sóng não, nhịp thở, chuyển động mắt và cơ ban đêm) [2]. Thử nghiệm gồm 110 người trưởng thành mắc chứng rối loạn mất ngủ (tuổi trung bình 40,47, nữ giới chiếm 53,6%) [2]. Người tham gia uống chiết xuất lạc tiên hoặc giả dược trong 2 tuần [2]. Kết quả đo đa ký giấc ngủ cho thấy tổng thời gian ngủ ở nhóm dùng lạc tiên tăng đáng kể (tăng trung bình 23,05 phút) so với nhóm giả dược (giảm 0,16 phút) [2]. Hiệu quả giấc ngủ và thời gian thức giấc sau khi đã ngủ cũng cải thiện sau 2 tuần trong nhóm dùng lạc tiên, dù không có sự khác biệt thống kê khi so sánh trực tiếp với nhóm giả dược [2].
Một thử nghiệm lâm sàng khác công bố năm 2024 tại Ấn Độ đã khảo sát chiết xuất chuẩn hóa từ phần trên mặt đất của cây lạc tiên (mang tên SIVI) trên 65 người bị căng thẳng và mất ngủ [1]. Người tham gia được chia thành nhóm dùng lạc tiên (32 người) và nhóm giả dược (33 người), uống cùng nước trước khi đi ngủ trong 30 ngày [1]. Kết quả đánh giá vào ngày thứ 1, 15 và 30 cho thấy nhóm dùng lạc tiên giảm điểm căng thẳng đáng kể và tăng tổng thời gian ngủ trung bình so với giả dược [1]. Sức khỏe tâm lý tổng quát cũng cải thiện rõ rệt vào ngày thứ 15 và 30 mà không ghi nhận bất kỳ tác dụng phụ nào [1].
Về trải nghiệm thực tế, một nghiên cứu định tính năm 2019 tại Thụy Sĩ đã phỏng vấn sâu và phân tích nhật ký của 8 bệnh nhân sử dụng chiết xuất cồn của cây lạc tiên [6]. Các bệnh nhân ghi nhận sự chuyển biến tích cực, giúp họ thiết lập lại thứ tự ưu tiên trong cuộc sống và tìm lại trạng thái bình tĩnh trước áp lực công việc [6].
Trà lạc tiên và bài thuốc phối hợp rút ngắn thời gian chờ ngủ
Đối với thói quen uống trà thảo mộc, nghiên cứu công bố năm 2011 đã kiểm tra tác dụng của trà lạc tiên trên 41 người khỏe mạnh từ 18 đến 35 tuổi có biến động nhẹ về chất lượng giấc ngủ [3]. Người tham gia uống mỗi ngày 1 tách trà lạc tiên hoặc trà giả dược trong 7 ngày, sau đó nghỉ 1 tuần (thời gian đào thải) rồi đổi sang loại trà còn lại [3]. Trong 6 chỉ số nhật ký giấc ngủ được phân tích (có đối chiếu bằng máy đo đa ký giấc ngủ trên 10 người), chất lượng giấc ngủ tự đánh giá ở tuần uống trà lạc tiên tốt hơn rõ rệt so với tuần uống giả dược [3].
Tuy nhiên, để trả lời trực tiếp câu hỏi rút ngắn thời gian đi vào giấc ngủ (sleep latency), bằng chứng rõ nhất trên người nằm ở chế phẩm phối hợp. Nghiên cứu lâm sàng năm 2013 đã so sánh viên uống thảo dược NSF-3 (chứa chiết xuất chuẩn hóa của 3 vị: cây lạc tiên, cây nữ lang Valeriana officinalis và hoa bia Humulus lupulus) với thuốc ngủ kê đơn zolpidem hàm lượng 10 mg [4].
Thử nghiệm tuyển chọn 91 bệnh nhân mất ngủ nguyên phát (ngủ dưới 6 tiếng mỗi đêm, chỉ số mức độ mất ngủ trên 7), trong đó 39 người ở mỗi nhóm hoàn thành quy trình uống 1 viên mỗi tối trước khi ngủ trong 2 tuần [4]. Kết quả cho thấy viên phối hợp chứa lạc tiên giúp cải thiện đáng kể thời gian đi vào giấc ngủ, tăng tổng thời gian ngủ, giảm số lần thức giấc ban đêm và giảm mức độ mất ngủ [4]. Hiệu quả này tương đương với thuốc ngủ zolpidem (không có sự khác biệt thống kê giữa hai nhóm) và không làm thay đổi điểm buồn ngủ ban ngày [4].
Hiểu lầm thường gặp và giới hạn của bằng chứng
Hiểu lầm phổ biến nhất là coi nước sắc hay trà lạc tiên như thuốc ngủ tác dụng nhanh, uống vào là ngủ ngay lập tức. Thực tế, trà lạc tiên liều thấp chỉ mang lại lợi ích ngắn hạn về cảm nhận chất lượng giấc ngủ cho người khỏe mạnh có xáo trộn giấc ngủ nhẹ [3]. Với người mắc bệnh mất ngủ thực sự, chiết xuất lạc tiên đơn lẻ giúp kéo dài tổng thời gian ngủ và giảm stress, nhưng chưa chứng minh được sự vượt trội so với giả dược về việc giảm thời gian trằn trọc trên máy đo sóng não [1], [2].
Giới hạn của các nghiên cứu hiện tại là thời gian theo dõi còn ngắn, phần lớn chỉ kéo dài từ 1 tuần, 2 tuần đến 30 ngày [4], [1], [2], [3]. Quy mô mẫu trong các thử nghiệm cũng ở mức vừa và nhỏ, dao động từ 8 đến 110 người [2], [6]. Ngay cả với viên phối hợp giúp rút ngắn thời gian vào giấc ngủ, các nhà khoa học vẫn lưu ý cần nghiên cứu thêm để biết lợi ích này có duy trì lâu dài hay gây lệ thuộc thuốc khi dùng kéo dài hay không [4].
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Dù chiết xuất lạc tiên đơn lẻ không ghi nhận tác dụng phụ trong thử nghiệm 30 ngày [1], chế phẩm phối hợp lạc tiên với nữ lang và hoa bia có ghi nhận 12 trường hợp gặp tác dụng không mong muốn (so với 16 trường hợp ở nhóm dùng thuốc zolpidem) [4]. Biểu hiện phổ biến nhất là gây buồn ngủ, dù hầu hết ở mức độ nhẹ và không có biến chứng nghiêm trọng [4].
Trong nghiên cứu năm 2013, các bác sĩ đã phải theo dõi chặt chẽ dấu hiệu sinh tồn, công thức máu, chức năng gan và chức năng thận của người bệnh [4]. Ngoài ra, trải nghiệm thực tế cho thấy một số người có bệnh lý dai dẳng vẫn không đạt được sự bình tĩnh hoàn toàn khi dùng chiết xuất lạc tiên [6].
Do đó, người có bệnh nền về gan, thận, phụ nữ mang thai, người đang dùng thuốc an thần hoặc có bệnh lý mạn tính cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng. Tuyệt đối không tự ý dùng lạc tiên để thay thế các phác đồ điều trị y khoa hoặc tự ý ngưng thuốc bác sĩ đang kê đơn.
Cách áp dụng thực tế để hỗ trợ giấc ngủ
Dựa trên các dữ liệu lâm sàng, người trưởng thành khỏe mạnh bị xáo trộn giấc ngủ nhẹ có thể uống 1 tách trà lạc tiên vào buổi tối, duy trì đợt ngắn khoảng 7 ngày để cải thiện chất lượng giấc ngủ [3].
Với người bị căng thẳng kèm khó ngủ, các sản phẩm chiết xuất lạc tiên chuẩn hóa dùng đường uống cùng nước ngay trước giờ đi ngủ trong khoảng 2 đến 4 tuần là lựa chọn phù hợp để giảm stress và tăng tổng thời gian ngủ [1], [2]. Nếu mục tiêu chính là rút ngắn thời gian trằn trọc chờ ngủ, bạn có thể hỏi ý kiến bác sĩ hoặc dược sĩ về các viên uống phối hợp chiết xuất lạc tiên, nữ lang và hoa bia dùng trước khi ngủ trong 2 tuần [4].
Để đạt hiệu quả tối ưu, việc dùng thảo dược nên đi kèm thói quen vệ sinh giấc ngủ cơ bản: tắt thiết bị điện tử sớm, giữ phòng ngủ yên tĩnh và đi ngủ đúng giờ. Cây lạc tiên là giải pháp hỗ trợ tự nhiên an toàn khi dùng ngắn hạn, giúp xoa dịu thần kinh và kéo dài giấc ngủ [1], [2]. Tuy nhiên, nếu tình trạng mất ngủ kéo dài dưới 6 tiếng mỗi đêm, người bệnh cần đi khám chuyên khoa để tìm nguyên nhân gốc rễ thay vì chỉ tự điều trị tại nhà [4].
