Nhiều người chạy bộ cự ly dài tìm đến chế độ ăn ít carbohydrate (low-carb) hoặc ketogenic với mong muốn tối ưu hóa nguồn mỡ dự trữ dồi dào của cơ thể. Tuy nhiên, việc cơ thể sử dụng mỡ hiệu quả hơn liệu có đồng nghĩa với việc duy trì được tốc độ cao trên đường chạy hay không?
Các thử nghiệm thực tế cho thấy chế độ ăn low-carb hoặc giàu chất béo làm tăng rõ rệt tốc độ oxy hóa mỡ khi chạy bền, nhưng không làm tăng tốc độ chạy tối đa trên cự ly trung bình và dài. Hơn nữa, những dữ liệu hiện có chưa cung cấp bằng chứng trực tiếp về việc chế độ này làm giảm công suất khi chạy nước rút.
Khả năng đốt mỡ của người chạy bộ thay đổi ra sao khi ăn low-carb?
Chế độ ăn low-carb giúp cơ thể vận động viên thích nghi bằng cách nâng trần oxy hóa chất béo lên mức rất cao. Ở những vận động viên siêu bền thích nghi với chế độ ăn ít tinh bột (10% carbohydrate, 19% protein, 70% fat) trung bình 20 tháng, tỷ lệ oxy hóa chất béo đạt đỉnh cao gấp 2,3 lần so với nhóm ăn nhiều tinh bột (1,54 so với 0,67 g/phút) [1]. Mức đỉnh này cũng xuất hiện ở cường độ vận động cao hơn, tương đương 70,3% VO2max so với 54,9% VO2max ở nhóm ăn giàu tinh bột [1].
Trong bài chạy dưới mức tối đa kéo dài 180 phút ở 64% VO2max, tỷ lệ oxy hóa mỡ trung bình ở nhóm low-carb cao hơn 59% (1,21 so với 0,76 g/phút) [1]. Nguồn năng lượng từ mỡ đóng góp tới 88% tổng tiêu hao ở nhóm này, trong khi nhóm ăn nhiều tinh bột chỉ đạt 56% [1]. Đáng chú ý, mức suy giảm glycogen trong cơ bắp sau 180 phút chạy (-64%) và mức phục hồi sau 120 phút nghỉ (-36%) không có sự khác biệt giữa hai nhóm [1]. Tỷ lệ oxy hóa chất béo toàn thân từ 1,0 g/phút trở lên cũng từng được ghi nhận ở các vận động viên đi bộ thể thao áp dụng can thiệp low-carb giàu chất béo [2].
Chế độ ăn giàu chất béo ảnh hưởng thế nào đến thành tích chạy bộ?
Chế độ ăn hạn chế carbohydrate không cho thấy sự vượt trội về mặt tốc độ trong các bài kiểm tra thành tích trên người. Một can thiệp ăn giới hạn thời gian 16/8 trong 4 tuần ở các chân chạy nam được huấn luyện cho thấy khối lượng mỡ giảm 0,8 kg nhưng thành tích chạy 10 km tính giờ không có sự thay đổi đáng kể (-20 giây ở nhóm can thiệp so với -36 giây ở nhóm đối chứng) [3]. Lượng lactate trong máu và thể tích khí CO2 sản sinh khi vận động ở nhóm này cũng thấp hơn đáng kể [3].
Trên mô hình động vật, kết quả ghi nhận có sự phân hóa tùy theo cường độ tập luyện. Chuột áp dụng chế độ ăn ketogenic trong 8 tuần có thời gian chạy đến kiệt sức tăng lên dù trọng lượng cơ thể giảm rõ rệt [4]. Một nghiên cứu khác cho thấy khẩu phần giàu chất béo kết hợp rèn luyện dưới mức tối đa làm tăng sức bền chạy bộ và tăng chỉ số VO2max [5]. Ở nhóm chuột tập luyện tốc độ tối đa 28 m/phút, chế độ ăn giàu chất béo giúp duy trì thời gian chạy lâu hơn nhóm ăn nhiều tinh bột (100 so với 58 phút) [6]. Tuy nhiên, một nghiên cứu khác kéo dài 4 tuần trên 99 con chuột lại kết luận rằng thành phần chất béo trong khẩu phần không làm thay đổi sức bền chạy bộ ở cả nhóm có tập luyện lẫn nhóm không tập luyện [7].
Cơ chế sinh hóa cơ bắp thích nghi với nguồn nhiên liệu chất béo
Khẩu phần giàu chất béo kích thích sự gia tăng hoạt tính của các enzyme chủ chốt trong chuyển hóa lipid. Nghiên cứu trên cơ bắp chuột ghi nhận chế độ ăn giàu chất béo làm tăng hoạt tính enzyme citrate synthase, beta-hydroxyacyl-CoA dehydrogenase và carnitine palmitoyl-transferase [6]. Hoạt tính enzyme carnitine palmitoyl-transferase ở nhóm ăn nhiều chất béo kết hợp tập luyện thậm chí cao gấp đôi nhóm đối chứng [5].
Sự thích nghi này phản ánh quá trình chuyển đổi cơ chất sử dụng từ carbohydrate sang lipid [5]. Chế độ ăn ketogenic trong 8 tuần ở chuột còn cho thấy khả năng ngăn ngừa tổn thương nội tạng do vận động cấp tính gây ra, dù không bảo vệ cơ bắp khỏi tổn thương [4]. Khi áp dụng chế độ ăn giàu chất béo và protein trong 8 tuần kèm rèn luyện, chuột đạt mức tiêu thụ oxy tối đa cao hơn nhóm dùng khẩu phần ít béo (85,06 so với 75,77 ml O2/kg/phút) và thương số hô hấp cho thấy cơ thể ưu tiên dùng chất béo [8].
Những điều nghiên cứu hiện tại chưa trả lời được
Dữ liệu khoa học được cung cấp chưa có các bài kiểm tra đo lường công suất tối đa khi chạy nước rút ngắn hạn. Dù giả thuyết thường cho rằng hạn chế tinh bột làm giảm khả năng bứt tốc, không có con số cụ thể nào trong các tài liệu trên chứng minh sự suy giảm công suất nước rút của người chạy bộ.
Các nghiên cứu ghi nhận thời gian chạy kiệt sức tăng lên khi dùng chất béo chủ yếu thực hiện trên chuột [6] [4] [5]. Sự thích nghi của loài gặm nhấm không thể phản ánh chính xác hiệu suất thi đấu thực tế ở con người. Bên cạnh đó, việc điều chỉnh lượng carbohydrate theo chu kỳ tập luyện chưa chứng minh được lợi ích cải thiện thành tích trong các bài kiểm tra thể lực ngắn dưới 3 giờ [2].
Ai nên thận trọng với chế độ ăn giàu chất béo khi tập chạy?
Người chạy bộ cần cân nhắc kỹ trước khi chuyển đổi hoàn toàn sang chế độ ăn hạn chế carbohydrate:
- Người tập luyện chuẩn bị cho các cự ly cần duy trì tốc độ cao hoặc phụ thuộc vào các pha bứt tốc.
- Vận động viên có tiền sử bệnh tim mạch, rối loạn chuyển hóa mỡ máu hoặc bệnh lý nội tạng cần tham khảo ý kiến bác sĩ.
- Chân chạy phong trào mới bắt đầu, cơ thể chưa thích nghi với quá trình chuyển hóa mỡ ở cường độ vận động cao.
Gợi ý áp dụng thực tế cho người chạy cự ly dài
Người chạy cự ly dài không nên kỳ vọng low-carb sẽ giúp cải thiện tốc độ hay rút ngắn thời gian thi đấu một cách thần kỳ. Chế độ ăn này hỗ trợ cơ thể giảm lượng mỡ thừa và tiết kiệm glycogen khi chạy ở tốc độ vừa phải [1] [3]. Nếu mục tiêu chính là giảm cân hoặc chạy siêu bền trên 3 giờ, việc thích nghi mỡ có thể mang lại lợi ích chuyển hóa [1] [2]. Trong các cự ly ngắn hoặc khi cần cải thiện tốc độ tối đa, vận động viên nên duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng và tham khảo ý kiến chuyên gia thể thao trước khi thay đổi thực đơn.
Chế độ ăn low-carb mang lại hiệu quả vượt trội trong việc tăng cường khả năng đốt cháy chất béo ở người chạy cự ly dài. Dù vậy, dữ liệu hiện tại xác nhận chế độ này không giúp người tập chạy nhanh hơn ở các bài kiểm tra tính giờ, đồng thời chưa có bằng chứng rõ ràng về tác động lên công suất nước rút. Người tập cần lắng nghe cơ thể và lựa chọn chiến lược dinh dưỡng phù hợp với từng mục tiêu thi đấu cụ thể.





