Chiết xuất cây cối xay có hỗ trợ kiểm soát đường huyết cho người tiểu đường?

Băn khoăn về hiệu quả hạ đường huyết của cây cối xay

Cây cối xay từ lâu đã là một vị thuốc dân dã quen thuộc trong vườn nhà của người Việt, thường xuất hiện trong các bài thuốc thanh nhiệt, giải độc, tiêu thũng hay hỗ trợ các chứng tiểu buốt, tiểu rắt. Thời gian gần đây, trước xu hướng tìm kiếm các giải pháp tự nhiên nhằm kiểm soát bệnh mạn tính, nhiều người truyền tai nhau rằng uống nước sắc từ cây cối xay có thể "chữa dứt điểm" hoặc làm hạ nhanh chỉ số đường huyết ở người mắc bệnh đái tháo đường. Những thông tin truyền miệng lan rộng khiến không ít bệnh nhân đắn đo liệu có nên sử dụng loại thảo mộc này để thay thế hay bổ trợ cho phác đồ điều trị hàng ngày.

Trước thắc mắc này, các chuyên gia y tế và bằng chứng khoa học thực nghiệm cho thấy chiết xuất từ cây cối xay (tên khoa học là Abutilon indicum) thực sự sở hữu một số hoạt tính sinh học có lợi cho việc kiểm soát lượng đường trong máu. Tuy nhiên, các tác dụng này mới chỉ được ghi nhận ở mức độ phòng thí nghiệm và trên động vật thực nghiệm, hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng đầy đủ trên người để khẳng định khả năng điều trị hay thay thế thuốc tân dược. Việc hiểu đúng bản chất khoa học sẽ giúp người bệnh tránh được những quyết định điều trị sai lầm gây nguy hiểm đến sức khỏe.

Hoạt chất sinh học và cơ chế tác động lên chuyển hóa đường

Cây cối xay là một dược liệu truyền thống tại nhiều quốc gia châu Á, vốn được ứng dụng theo kinh nghiệm dân gian để hỗ trợ một số rối loạn chuyển hóa bao gồm cả đái tháo đường ^[1]. Để làm rõ căn cứ khoa học của kinh nghiệm bản địa này, các nhà nghiên cứu đã tiến hành phân tích thành phần hóa thực vật của toàn cây cối xay. Kết quả phân tích cho thấy dịch chiết chứa nhiều nhóm hoạt chất quan trọng như alkaloid, flavonoid, tannin, saponin và glycoside ^[1]. Đa số các loài thảo mộc có đặc tính chống đái tháo đường đều sở hữu các chất chuyển hóa thứ cấp thuộc những nhóm hợp chất tự nhiên này ^[1].

Trong một nghiên cứu chuyên sâu, các nhà khoa học đã phân lập được 7 hợp chất từ dịch chiết Abutilon indicum, trong đó 6 hợp chất đã được xác định cấu trúc bao gồm beta-sitosterol, axit oleanolic, (24R)-alpha-stigmastane-3,6-dione, daucosterol, 2,6-dimethoxy-1,4-benzoquinone và axit vanillic ^[1]. Đáng chú ý, axit oleanolic được báo cáo có hoạt tính làm giảm đường huyết thông qua cơ chế ức chế enzyme glycogen phosphorylase, từ đó cản trở quá trình phân giải glycogen thành glucose tự do tại gan ^[1]. Sự ức chế này giúp kiểm soát lượng đường nội sinh do gan tiết vào tuần hoàn máu.

Bên cạnh đó, các nghiên cứu thực nghiệm còn ghi nhận khả năng tác động lên quá trình thu nạp đường tại tế bào ngoại vi. Dịch chiết cối xay có liên quan đến việc tăng cường biệt hóa tế bào mỡ và kích hoạt chất xúc tiến GLUT1, một loại protein vận chuyển glucose quan trọng qua màng tế bào ^[1]. Những cơ chế này giải thích phần nào tiềm năng cải thiện độ nhạy insulin và tối ưu hóa việc sử dụng glucose của mô cơ và mô mỡ, hỗ trợ hạ bớt nồng độ đường lưu hành trong máu sau khi nạp năng lượng ^[1].

Bằng chứng từ các thử nghiệm tiền lâm sàng trên động vật

Hiệu quả làm giảm đường huyết của cây cối xay đã được chứng minh qua một số nghiên cứu trên các mô hình động vật thí nghiệm với các chỉ số đo lường cụ thể. Ngay từ năm 2002, một nghiên cứu thực nghiệm trên chuột bình thường đã đánh giá tác động hạ đường huyết của lá cây cối xay ^[2]. Sau 4 giờ uống dịch chiết cồn và dịch chiết nước của lá cối xay ở liều 400 mg/kg thể trọng, nồng độ glucose trong máu của chuột giảm đáng kể với tỷ lệ lần lượt là 23,10% và 26,95% ^[2].

Tiếp tục mở rộng tìm hiểu sâu hơn, một nghiên cứu công bố năm 2009 tại Thái Lan đã khảo sát dịch chiết nước từ toàn bộ cây cối xay trên chuột bị đái tháo đường mức độ vừa ^[3]. Trong nghiệm pháp dung nạp glucose đường uống, việc sử dụng dịch chiết cối xay ở liều 0,5 g/kg và 1 g/kg thể trọng đã dẫn đến sự sụt giảm nồng độ glucose huyết tương rõ rệt chỉ sau 30 phút so với nhóm chuột không được can thiệp ^[3]. Tốc độ làm giảm nồng độ đường huyết ở thời điểm 30 phút này thậm chí còn diễn ra nhanh hơn so với khi sử dụng glibenclamide, một loại thuốc hạ đường huyết đường uống thuộc nhóm sulfonylurea ^[3].

Cũng trong nghiên cứu năm 2009, nhóm tác giả đã làm sáng tỏ thêm hai cơ chế then chốt khác qua mô hình in vitro ^[3]. Khi thử nghiệm trên mô hình túi ruột lộn ngược để đo mức độ thẩm thấu qua đường tiêu hóa, dịch chiết cối xay ở dải nồng độ từ 0,156 đến 5 mg/mL đã gây ức chế sự hấp thu glucose qua ruột non theo mức độ phụ thuộc vào liều lượng ^[3]. Mức đáp ứng ức chế hấp thu đường tối đa được ghi nhận ở nồng độ 2,5 mg/mL ^[3].

Đồng thời, khi tiến hành ủ tế bào beta đảo tụy và tế bào u insulin INS-1E với dịch chiết cối xay ở nồng độ từ 1 đến 1000 microg/mL, các nhà nghiên cứu xác nhận chiết xuất này trực tiếp thúc đẩy sự tiết hormone insulin ^[3]. Sự hiện diện của các alkaloid, flavonoid, tannin, glycoside và saponin trong dịch chiết được xem là yếu tố tạo nên các hiệu ứng dược lý tích hợp này, từ ức chế hấp thu đường ở ruột đến tăng cường tiết insulin của tuyến tụy ^[3].

Khả năng chống oxy hóa và bảo vệ tế bào trước biến chứng

Ở người mắc đái tháo đường, tình trạng tăng đường huyết mạn tính thường kéo theo stress oxy hóa nghiêm trọng, làm tổn hại mạch máu và dẫn tới nhiều biến chứng tim mạch, suy thận hay tổn thương thần kinh. Khả năng chống oxy hóa của cây cối xay vì vậy đóng vai trò rất quan trọng trong việc hỗ trợ bảo vệ tế bào. Một nghiên cứu thực nghiệm năm 2010 đã đánh giá năng lực chống oxy hóa tổng thể của các phân đoạn chiết xuất từ cây cối xay (Abutilon indicum) ^[4]. Khi thực hiện xét nghiệm ABTS, giá trị năng lực chống oxy hóa tương đương Trolox (TEAC) của các phân đoạn chiết xuất từ cối xay dao động từ 3,019 đến 10,5 microM ^[4].

Năng lực khử của các phân đoạn chiết xuất cối xay qua xét nghiệm FRAP được xác định giảm dần theo thứ tự: phân đoạn butanol mạnh nhất, tiếp đến là ethyl acetate, chloroform và n-hexane ^[4]. Phân tích động học phản ứng với gốc tự do DPPH cũng chỉ ra sự hiện diện của cả các thành phần chống oxy hóa phản ứng nhanh lẫn phản ứng chậm, với khả năng dọn gốc tự do diễn ra phụ thuộc theo nồng độ liều dùng ^[4]. Kết quả này khẳng định loài cối xay là một nguồn cung cấp chất chống oxy hóa tự nhiên giàu tiềm năng ^[4].

Bổ sung thêm góc nhìn bảo vệ tế bào, một nghiên cứu công bố năm 2020 đã phân tích chi tiết chiết xuất ethanol từ lá cây cối xay ^[5]. Nghiên cứu định lượng được hàm lượng phenolic tổng số đạt tới 9,351 mg GAE/g chiết xuất và hàm lượng flavonoid tổng số đạt 6,234 mg QE/g chiết xuất ^[5]. Nhờ hàm lượng dồi dào các hợp chất này, chiết xuất cối xay thể hiện khả năng dọn dẹp mạnh mẽ các gốc tự do bao gồm DPPH, oxit nitric, superoxide và hydro peroxide trong điều kiện phòng thí nghiệm ^[5].

Các dữ liệu cũng chỉ ra rằng chiết xuất lá cối xay có tác dụng ngăn ngừa hiện tượng đứt gãy sợi DNA do phản ứng Fenton tạo ra và chống lại tổn hại tế bào do hydro peroxide gây nên thông qua việc nâng cao nồng độ glutathione nội bào cùng hệ thống enzyme chống oxy hóa ^[5]. Điều này cho thấy việc sử dụng các hợp chất từ cây cối xay có thể mang lại lợi ích hỗ trợ ngăn ngừa tình trạng viêm mạn tính liên quan đến tổn thương tế bào do oxy hóa ở người rối loạn chuyển hóa ^[5].

Lợi ích thực tế và những giới hạn cốt lõi của bằng chứng

Những phát hiện khoa học từ các nghiên cứu trên đã bước đầu củng cố cơ sở cho việc sử dụng cây cối xay theo kinh nghiệm dân gian trong hỗ trợ cải thiện chuyển hóa đường ^[1]. Sự kết hợp giữa khả năng làm chậm hấp thu đường tại ruột non, kích thích tiết insulin từ tuyến tụy, ức chế quá trình giải phóng đường từ gan và dọn dẹp gốc tự do đem lại một bức tranh toàn diện về tiềm năng bảo vệ sức khỏe của loài thảo dược này ^[1], ^[3], ^[5].

Tuy nhiên, khoảng trống lớn nhất hiện nay nằm ở mức độ bằng chứng khoa học. Dù các dữ liệu in vitro và in vivo trên động vật rất khả quan, những phân tử tác động trực tiếp và cơ chế phân tử chính xác chịu trách nhiệm cho các hiệu ứng của cây cối xay vẫn cần tiếp tục được nhận diện và làm sáng tỏ ^[1]. Quan trọng hơn cả, cho đến nay hoàn toàn chưa có các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, có đối chứng (RCT) được tiến hành trên cơ thể người bệnh đái tháo đường.

Cơ thể người có hệ thống chuyển hóa, khả năng hấp thu và bài tiết phức tạp hơn rất nhiều so với mô hình chuột hoặc tế bào nuôi cấy trong ống nghiệm. Liều lượng có tác dụng trên động vật không thể suy diễn trực tiếp sang liều dùng an toàn và hiệu quả cho người. Do đó, người bệnh không thể coi các kết quả thực nghiệm này là bằng chứng xác thực cho việc cây cối xay có thể điều trị khỏi bệnh tiểu đường trên thực tế.

Hiểu lầm thường gặp khi dùng cây cối xay hạ đường

Hiểu lầm phổ biến nhất trong cộng đồng là quan niệm "uống nước lá cối xay có thể thay thế hoàn toàn thuốc tây". Đái tháo đường là một bệnh mạn tính phức tạp, đòi hỏi phải kiểm soát đường huyết chặt chẽ để phòng ngừa tổn thương mạch máu lớn và vi mạch. Tự ý bỏ thuốc theo đơn của bác sĩ để chỉ uống nước cây cối xay có thể khiến chỉ số đường huyết tăng vọt mất kiểm soát, dẫn đến những biến chứng cấp tính nguy hiểm như nhiễm toan ceton hay hôn mê do tăng áp lực thẩm thấu.

Một sai lầm khác là tâm lý cho rằng "thảo dược tự nhiên thì hoàn toàn lành tính, uống càng đậm đặc càng tốt". Thực tế, bất kỳ loại thảo mộc nào khi hấp thu vào cơ thể với lượng lớn đều đòi hỏi gan và thận phải làm việc để chuyển hóa và đào thải. Việc tự ý hái cối xay tươi về đun sắc với nồng độ quá đặc, sử dụng liên tục trong thời gian dài mà không kiểm soát có thể gây quá tải cho chức năng lọc của thận và chuyển hóa của gan, chưa kể nguy cơ tồn dư thuốc trừ sâu hoặc tạp chất ô nhiễm môi trường trên cây cỏ mọc hoang.

Ngoài ra, nhiều người tin rằng thảo dược giúp "trị tận gốc" và cho phép bản thân buông lỏng chế độ ăn uống hay sinh hoạt. Không có bất kỳ loại dược liệu nào có thể bù đắp lại tác hại của việc ăn uống nhiều tinh bột tinh chế, đồ ngọt hay lối sống thụ động, lười vận động.

Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng

Mặc dù là thảo mộc quen thuộc, một số nhóm người bệnh cần hết sức lưu ý và không được tùy tiện sử dụng các chế phẩm từ cây cối xay:

• Người đang điều trị bằng thuốc hạ đường huyết hoặc tiêm insulin: Các hoạt chất trong cối xay có khả năng kích thích tiết insulin và ức chế hấp thu đường ^[3]. Nếu tự ý kết hợp nước sắc cối xay với thuốc điều trị mà không có sự theo dõi của nhân viên y tế, người bệnh đối mặt với nguy cơ bị hạ đường huyết quá mức (tụt đường huyết), gây hoa mắt, vã mồ hôi, chóng mặt, thậm chí ngất xỉu.
• Phụ nữ có thai và phụ nữ đang cho con bú: Hiện chưa có dữ liệu nghiên cứu về độ an toàn của cây cối xay trên thai nhi và sự bài tiết qua sữa mẹ, do đó nhóm đối tượng này tuyệt đối không tự ý dùng.
• Bệnh nhân suy giảm chức năng gan, thận nặng: Việc nạp thêm các hoạt chất thực vật đậm đặc chưa được chuẩn hóa có thể làm tăng gánh nặng chuyển hóa lên các cơ quan đang bị tổn thương.
• Người chuẩn bị phẫu thuật: Bệnh nhân cần ngừng sử dụng các loại nước lá thảo dược trước ngày phẫu thuật ít nhất 1-2 tuần để tránh tương tác bất lợi với thuốc gây mê và kiểm soát đường huyết trong mổ.

Khuyến cáo áp dụng an toàn trong đời sống

Nếu người bệnh đái tháo đường muốn sử dụng cây cối xay như một biện pháp hỗ trợ lối sống, việc áp dụng cần tuân thủ nguyên tắc an toàn, điều độ và luôn đặt phác đồ y khoa lên hàng đầu.

Trước hết, người bệnh cần tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa nội tiết đang trực tiếp điều trị cho mình trước khi quyết định uống thêm bất kỳ loại nước thảo dược nào. Nếu được bác sĩ đồng thuận, chỉ nên dùng cây cối xay dưới dạng nước hãm loãng như trà thảo mộc giải nhiệt thông thường, sử dụng nguồn thảo dược sạch, có nguồn gốc rõ ràng, không bị nấm mốc hoặc nhiễm hóa chất bảo vệ thực vật.

Khi sử dụng, người bệnh cần trang bị máy đo đường huyết cá nhân tại nhà và thường xuyên kiểm tra chỉ số đường máu lúc đói cũng như sau ăn 2 giờ để theo dõi biến thiên cơ thể. Nếu phát hiện các dấu hiệu tụt đường huyết bất thường hoặc cơ thể mệt mỏi, rối loạn tiêu hóa, cần ngưng dùng ngay lập tức và tái khám. Cần nhớ rằng, nền tảng cốt lõi trong kiểm soát đái tháo đường bền vững vẫn là chế độ dinh dưỡng lành mạnh, hạn chế đường tinh luyện, tích cực vận động thể lực tối thiểu 30 phút mỗi ngày và tuân thủ chặt chẽ chỉ định thuốc của bác sĩ chuyên khoa.