Đau nhức xương khớp và đau lưng mỏi gối là nỗi ám ảnh của nhiều người trung niên, cao tuổi. Trong dân gian, không ít người truyền tai nhau việc nấu nước lá cây hoặc đắp trái cây họ Dâu tằm như sa kê và các loài cùng chi Artocarpus để giảm sưng đau khớp.

Trả lời thẳng câu hỏi: Các chiết xuất từ chi thực vật Artocarpus (gồm sa kê Artocarpus altilis và loài họ hàng tại Việt Nam là Artocarpus tonkinensis - cây chay Bắc Bộ) có hoạt tính chống viêm, chống oxy hóa và bảo vệ sụn khớp rõ rệt [1], [2], [3], [4]. Tuy nhiên, toàn bộ kết quả hiện tại chỉ mới dừng ở mức độ nghiên cứu trong ống nghiệm (in vitro) và trên động vật (in vivo), chưa có thử nghiệm lâm sàng trên người để khẳng định hiệu quả điều trị thực tế [1], [5], [2], [6], [3].

Kho tàng hoạt chất từ chi thực vật Artocarpus

Khi tìm hiểu tài liệu khoa học về sa kê và các cây cùng chi Artocarpus thuộc họ Dâu tằm (Moraceae), cần phân biệt hai loài chính được nghiên cứu [1], [3], [7]. Loài thứ nhất là cây sa kê không hạt (Artocarpus altilis), phổ biến với phần thịt quả giàu đạm và lá dùng nấu nước uống [3], [7], [4]. Loài thứ hai là Artocarpus tonkinensis (cây chay Bắc Bộ), một loài cây mọc nhiều ở miền Bắc Việt Nam, được đồng bào dân tộc H'Mông và y học cổ truyền Việt Nam sử dụng hàng trăm năm qua để trị đau lưng, thấp khớp [1], [5], [2], [6].

Cả hai loài trong chi Artocarpus này đều chứa lượng lớn các hợp chất phenolic và flavonoid có hoạt tính sinh học mạnh [1], [4]. Trong quả và gỗ lõi của sa kê (A. altilis), các nhà khoa học tìm thấy các flavone, prenylflavonoid và hợp chất artocarpin [4]. Ngoài ra, phần thịt quả sa kê còn là nguồn cung cấp axit amin thiết yếu vừa phải (chiếm khoảng 66,61% ở mẫu protein phân lập và 66,88% ở mẫu thủy phân), giàu aspartate, leucine, glutamate nhưng ít methionine và cysteine [3].

Đối với lá và rễ của loài A. tonkinensis, các nhà nghiên cứu đã phân lập được bốn hợp chất flavonoid glucoside hoạt tính gồm: artonkin-4'-O-glucoside (khối lượng phân tử trung bình 514,49 Da), alphitonin-4-O-beta-D-glucoside, maesopsin-4-O-beta-D-glucoside (còn gọi là TAT-2) và kaempherol-3-O-beta-D-glucoside [1], [2]. Những hợp chất này chính là nền tảng dược lý tạo nên khả năng kháng viêm và bảo vệ khớp trong các mô hình thực nghiệm [1], [2].

Cơ chế dập tắt phản ứng viêm và bảo vệ xương sụn

Viêm khớp dạng thấp là bệnh tự miễn đặc trưng bởi sự phá hủy xương và sụn khớp [6]. Trong quá trình này, các tế bào miễn dịch T hỗ trợ (đặc biệt là tế bào Th17) xâm nhập vào màng hoạt dịch khớp, tiết ra chất gây viêm interleukin-17 (IL-17) [6]. IL-17 kích thích biểu hiện phân tử RANKL, thúc đẩy tế bào đơn nhân biệt hóa thành tế bào hủy xương (osteoclast), gây tiêu xương và hỏng cấu trúc khớp [6].

Chiết xuất từ chi Artocarpus can thiệp trực tiếp vào chuỗi phản ứng bệnh lý này qua nhiều cơ chế khác nhau [1], [2], [6]. Đầu tiên, ở loài sa kê (A. altilis), các hợp chất flavonoid ức chế enzyme 5-lipoxygenase trong tế bào u dưỡng bào nuôi cấy (một enzyme tham gia tạo chất gây viêm), đồng thời hợp chất artocarpin giúp dọn dẹp các gốc tự do superoxide anion [4]. Đạm thủy phân từ thịt quả sa kê cũng có khả năng hiến hydro để trung hòa gốc tự do DPPH và tạo phức (chelate) với ion sắt (Fe2+), ngăn chặn quá trình peroxy hóa lipid gây hại tế bào [3].

Thứ hai, chiết xuất từ lá và rễ A. tonkinensis hoạt động như chất điều biến tế bào T [5]. Các flavonoid từ lá cây ức chế sự tăng sinh của tế bào T và thúc đẩy quá trình tự chết theo chương trình (apoptosis) của các tế bào bạch cầu lympho đã hoạt hóa tại hạch bạch huyết [1], [5]. Đồng thời, dịch chiết ngăn chặn tế bào T CD4+ ở lách biệt hóa thành tế bào Th17 gây viêm, làm giảm mạnh các chất trung gian gây viêm gồm TNF-alpha, interferon-gamma, CCL20, IL-2, IL-6, IL-17, IL-22 và FasL [1], [6].

Thứ ba, nước sắc lá A. tonkinensis còn tác động lên đại thực bào và quá trình tạo tế bào hủy xương [2]. Dịch chiết làm giảm hoạt tính enzyme nitric oxide synthase 2 (NOS2) và giảm sản xuất IL-6 ở đại thực bào [2]. Đặc biệt, nó ức chế hoàn toàn sự hình thành các tế bào hủy xương dương tính với TRAP và giảm biểu hiện các gen liên quan đến hủy xương thông qua việc ức chế đường truyền tín hiệu RANKL và giảm hoạt hóa kinase Src [2].

Loạt nghiên cứu tiền lâm sàng nói gì?

Để đánh giá chính xác mức độ giảm đau và kháng viêm, cần nhìn vào chi tiết thiết kế và kết quả của từng công trình khoa học đã công bố.

Một nghiên cứu công bố năm 2005 đã thử nghiệm chiết xuất ethyl acetate từ lá và rễ A. tonkinensis trên chuột cống dòng Dark Agouti bị gây viêm khớp bằng collagen loại II (mô hình CIA) [5]. Chuột được tiêm chiết xuất hàng ngày vào khoang bụng ngay từ ngày gây miễn dịch hoặc sau khi bệnh đã khởi phát [5]. Kết quả đo điểm số lâm sàng ở bàn chân và xét nghiệm kháng thể bằng ELISA cho thấy: điều trị sớm giúp giảm tỷ lệ mắc, giảm mức độ nặng và làm chậm thời gian khởi phát viêm khớp [5]. Nếu tiêm sau khi bệnh đã phát, chiết xuất vẫn cho thấy xu hướng cải thiện triệu chứng viêm khớp [5]. Thử nghiệm ống nghiệm đi kèm trên tế bào hạch bạch huyết bằng phương pháp nhuộm FACS và TUNEL xác nhận dịch chiết kích hoạt cơ chế tự chết của tế bào lympho gây viêm [5].

Một nghiên cứu tiếp theo công bố năm 2009 tập trung tìm hiểu cơ sở dược lý của loài cây này [1]. Bằng kỹ thuật sắc ký lỏng cao áp pha đảo, quang phổ cộng hưởng từ hạt nhân (NMR) và khối phổ, nhóm nghiên cứu phân lập được 4 hợp chất flavonoid glucoside từ lá A. tonkinensis [1]. Cả 4 chất đều cho thấy tác dụng kháng viêm với mức độ mạnh yếu khác nhau trên mô hình chuột bị viêm khớp do collagen, đồng thời ức chế sự tăng sinh tế bào T và giảm sản xuất cytokine (TNF-alpha, interferon-gamma) theo cách phụ thuộc vào nồng độ [1].

Đến năm 2019, một nghiên cứu khác đánh giá hiệu quả của nước sắc lá A. tonkinensis trên chuột nhắt dòng DBA/1J bị viêm khớp do collagen [6]. Chuột được dùng nước sắc ngay từ lần tiêm collagen đầu tiên hoặc sau khi đã phát bệnh [6]. Kết quả cho thấy chuột ở cả hai nhóm đều giảm đáng kể tình trạng phù nề khớp và giảm sự xâm nhập của tế bào viêm [6]. Tuy nhiên, tổn thương sụn khớp chỉ được ngăn chặn thành công khi chuột được điều trị sớm ngay từ đầu [6]. Phân tích sắc ký và PCR thời gian thực xác nhận hoạt chất chính maesopsin-beta-D-glucoside đã ức chế sự phân cực tế bào Th17 và giảm biểu hiện gen tự miễn [6].

Một nghiên cứu năm 2020 tiếp tục thử nghiệm nước sắc lá A. tonkinensis trên dòng đại thực bào chuột RAW 264.7 trong ống nghiệm và trên chuột bị viêm khớp CIA [2]. Trên chuột uống nước sắc lá cây, mặc dù tình trạng phù nề bàn chân chỉ giảm nhẹ, nhưng cấu trúc xương và sụn khớp lại được bảo tồn tốt, đi kèm sự sụt giảm biểu hiện các gen đánh dấu tế bào hủy xương tại mô khớp so với nhóm đối chứng [2]. Hoạt chất riêng lẻ TAT-2 (maesopsin 4-O-beta-D-glucoside) cũng ức chế NOS2, IL-6 và sự tạo thành tế bào hủy xương, nhưng hiệu lực yếu hơn so với dùng toàn bộ nước sắc lá [2].

Riêng với loài sa kê (A. altilis), tài liệu tổng quan năm 2014 ghi nhận đắp thuốc từ quả sa kê có hiệu quả đối với chứng đau cơ và thấp khớp theo kinh nghiệm bản địa, còn chiết xuất methanol và ethyl acetate có tính kháng khuẩn (chống lại Staphylococcus aureus, Pseudomonas aeruginosa, Streptococcus mutans, Enterococcus faecalis), kháng nấm (Fusarium moniliforme, Saccharomyces cerevisiae) và chống viêm thận trên động vật [4]. Nghiên cứu năm 2023 trong ống nghiệm cho thấy đạm thủy phân từ thịt quả sa kê bằng enzyme pepsin ở tỷ lệ enzyme-cơ chất 1:8 có hoạt tính dọn gốc tự do DPPH cao hơn các mẫu thủy phân khác [3].

Lợi ích thực sự và những giới hạn cần tỉnh táo

Điểm sáng lớn nhất từ các bằng chứng trên là dịch chiết từ chi Artocarpus không chỉ giảm triệu chứng sưng viêm bề mặt mà còn can thiệp sâu vào gốc rễ tự miễn (ức chế tế bào T, Th17) và bảo vệ cấu trúc xương sụn khỏi sự tàn phá của tế bào hủy xương [1], [2], [6]. Đáng chú ý, việc sử dụng dạng nước sắc toàn phần mang lại hiệu quả hiệp đồng tốt hơn so với tách chiết từng hoạt chất đơn lẻ như TAT-2 [2].

Tuy nhiên, giới hạn lớn nhất là toàn bộ dữ liệu hiện có chỉ nằm ở giai đoạn tiền lâm sàng (trên tế bào nuôi cấy và trên chuột) [1], [5], [2], [6], [3]. Trong nghiên cứu năm 2005, chiết xuất được đưa vào cơ thể chuột bằng đường tiêm vào khoang bụng, không phải đường uống thông thường ở người [5]. Trong nghiên cứu năm 2020, việc cho chuột uống nước sắc chỉ chống phù nề chân ở mức độ yếu dù bảo vệ xương tốt [2]. Hơn nữa, nghiên cứu năm 2019 chỉ ra rằng nếu bệnh viêm khớp đã tiến triển, nước sắc lá cây không thể ngăn chặn tổn thương sụn khớp mà chỉ có tác dụng khi dùng dự phòng từ rất sớm [6].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng lá và quả trị đau khớp

Hiểu lầm phổ biến nhất là đánh đồng tất cả các cây trong chi Artocarpus làm một. Nhiều người đọc thông tin về tác dụng trị viêm khớp của loài A. tonkinensis (cây chay Bắc Bộ của vùng núi phía Bắc) nhưng lại lấy lá cây sa kê trồng làm cảnh hoặc lấy bóng mát ở miền Nam (A. altilis) để sắc uống với kỳ vọng chữa khỏi bệnh tự miễn [2], [6], [7]. Dù cùng chi và cùng có tính kháng viêm, thành phần hoạt chất đặc hiệu và mức độ nghiên cứu về bệnh khớp của hai loài này không hoàn toàn giống nhau [1], [3], [4].

Hiểu lầm thứ hai là tin rằng uống nước lá cây có thể phục hồi lại sụn khớp đã bị bào mòn nặng. Thực nghiệm trên chuột đã chứng minh ngay cả khi dùng đúng dịch chiết chuẩn hóa, sụn khớp chỉ được bảo vệ nếu can thiệp từ giai đoạn khởi phát; khi khớp đã hư hại, dịch chiết chỉ giúp giảm viêm chứ không tái tạo lại sụn đã mất [6].

Ai nên thận trọng khi sử dụng chiết xuất sa kê?

Dù là thảo dược tự nhiên, lá sa kê (A. altilis) có tác động sinh lý rõ rệt lên hệ tim mạch và gan cần đặc biệt lưu ý [7], [4]. Một nghiên cứu năm 2012 trên chuột cống dòng Sprague-Dawley có huyết áp bình thường đã thử nghiệm tiêm tĩnh mạch chiết xuất nước lá sa kê ở liều 20,88 đến 146,18 mg/kg và thử nghiệm trên vòng động mạch chủ cô lập ở nồng độ 0,71 đến 4,26 mg/mL [7]. Kết quả cho thấy chiết xuất nước lá sa kê làm hạ huyết áp và làm chậm nhịp tim một cách có ý nghĩa thống kê (p < 0,05) thông qua cơ chế đối kháng thụ thể alpha-adrenoceptor và chẹn kênh canxi (Ca2+) [7], [4].

Ngoài ra, chiết xuất nước lá sa kê còn gây ức chế mức độ vừa phải đối với hai enzyme chuyển hóa thuốc quan trọng ở gan người là CYP3A4 và CYP2D6, với giá trị nồng độ ức chế phân nửa (IC50) lần lượt là 0,695 ± 0,187 mg/mL và 0,512 ± 0,131 mg/mL [7], [4]. Dù nghiên cứu nhận định nguy cơ tương tác thuốc bất lợi là ít có khả năng xảy ra khi uống chung với thuốc chuyển hóa qua CYP3A4 và CYP2D6, việc ức chế enzyme vẫn là yếu tố sinh học có thật [7].

Vì vậy, những nhóm đối tượng sau cần hết sức thận trọng:

  • Người bị huyết áp thấp hoặc có nhịp tim chậm không nên tự ý uống nhiều nước sắc lá sa kê vì nguy cơ làm tụt huyết áp và giảm nhịp tim quá mức [7], [4].
  • Người đang điều trị tăng huyết áp (đặc biệt là thuốc chẹn kênh canxi, thuốc chẹn beta như propranolol) hoặc đang dùng thuốc điều trị bệnh mạn tính chuyển hóa qua gan cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng để tránh tác dụng cộng gộp gây hạ áp đột ngột [7].
  • Bệnh nhân viêm khớp dạng thấp đang dùng thuốc ức chế miễn dịch theo đơn tuyệt đối không tự ý bỏ thuốc tây để chuyển sang uống nước lá cây [5], [6].

Cách áp dụng thực tế và an toàn trong đời sống

Trong đời sống hàng ngày, người dân có thể tận dụng phần thịt quả sa kê (A. altilis) như một nguồn thực phẩm bổ dưỡng trong chế độ ăn cân bằng [3]. Thịt quả sa kê cung cấp lượng axit amin thiết yếu đạt trên 66% tổng lượng axit amin, giàu leucine, aspartate và glutamate, khi vào cơ thể và được tiêu hóa bởi enzyme pepsin dạ dày sẽ tạo ra các peptide có lợi giúp chống oxy hóa, dọn dẹp gốc tự do [3]. Quả sa kê có thể chế biến bằng cách hấp, luộc, nấu canh để giữ trọn vẹn nguồn đạm thực vật này, hạn chế chiên ngập dầu để tránh làm tăng phản ứng oxy hóa.

Đối với việc sử dụng lá cây theo kinh nghiệm dân gian (như đắp ngoài da giảm đau cơ, đau khớp hoặc nấu nước sắc loãng từ lá của chi Artocarpus), chỉ nên xem đây là biện pháp hỗ trợ thêm bên cạnh phác đồ y khoa chính thống [2], [4]. Khi dùng nước lá, không nên sắc quá đặc, cần theo dõi sát chỉ số huyết áp và nhịp tim của cơ thể [7]. Nếu có biểu hiện chóng mặt, choáng váng do hạ huyết áp, cần ngưng sử dụng ngay [7].

Tóm lại, chiết xuất từ sa kê và loài họ hàng Artocarpus tonkinensis sở hữu tiềm năng kháng viêm, chống oxy hóa và bảo vệ xương sụn rất hứa hẹn qua các mô hình phòng thí nghiệm [1], [2], [3]. Tuy nhiên, thảo dược này không phải là "thần dược" chữa khỏi bệnh khớp và cần thêm các thử nghiệm trên người để xác định liều lượng chuẩn [1], [6]. Người bệnh xương khớp nên duy trì lối sống vận động hợp lý, ăn uống lành mạnh và luôn hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng bất kỳ loại lá cây nào để hỗ trợ điều trị.