Nhiều người làm việc văn phòng lựa chọn chế độ ăn keto kết hợp tập gym nhẹ nhằm giảm cân nhưng vẫn muốn bảo toàn cơ bắp. Câu hỏi đặt ra là liệu việc cắt giảm tối đa tinh bột có khiến cơ thể bị mất cơ trong điều kiện tập luyện cường độ thấp hay không.

Hiện tại chưa có nghiên cứu riêng biệt trên đối tượng dân văn phòng tập gym nhẹ; toàn bộ dữ liệu khoa học đến từ các thử nghiệm trên người tập luyện thể hình hoặc vận động viên [1] [2]. Các bằng chứng cho thấy chế độ ăn keto kết hợp tập kháng lực có thể bảo tồn sức mạnh, nhưng khối lượng nạc thường giảm nhẹ hoặc khó tăng trưởng nếu không có mức calo dư thừa [1] [2] [3].

Bằng chứng từ các thử nghiệm cắt giảm calo và tập kháng lực

Một thử nghiệm năm 2021 tiến hành trên 20 nam giới trung niên có kinh nghiệm tập kháng lực được theo dõi trong 8 tuần với chế độ ăn giảm calo [1]. Kết quả ghi nhận cả nhóm ăn keto lẫn nhóm ăn ít tinh bột thông thường đều giảm một lượng mô mỡ và khối lượng nạc tương đương nhau [1]. Dù giảm khối lượng nạc, mức sức mạnh tối đa ở thân trên và thân dưới của các đối tượng vẫn được duy trì sau can thiệp [1]. Nồng độ testosterone tự do tăng lên và nồng độ insulin giảm đáng kể ở cả hai nhóm [1].

Một thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng năm 2020 trên 25 nam thanh niên trẻ tập kháng lực kết hợp bài tập hiếu khí trong 8 tuần so sánh chế độ ăn keto chu kỳ (CKD) và chế độ ăn cân bằng giảm calo (RD) [3]. Kết quả cho thấy nhóm keto chu kỳ bị giảm khối lượng nạc và lượng nước trong cơ thể, trong khi nhóm ăn cân bằng không ghi nhận sự thay đổi tiêu cực này [3]. Ngoài ra, sức mạnh cơ bắp và hiệu suất sức bền chỉ cải thiện ở nhóm ăn cân bằng, còn nhóm keto giữ mức trung tính [3].

Phân tích sâu hơn trên nhóm 25 đối tượng này vào năm 2023 cho thấy sự khác biệt về các tín hiệu myokine điều hòa chuyển hóa cơ bắp [4]. Nhóm ăn cân bằng tăng nồng độ musclin từ 32,9 pg/mL lên 74,5 pg/mL và giảm osteonectin từ 562 pg/mL xuống 511 pg/mL [4]. Ngược lại, nhóm ăn keto chu kỳ không có các chuyển biến này mà bị giảm nồng độ yếu tố tăng trưởng FGF21 từ 181 pg/mL xuống 86,4 pg/mL [4].

Khả năng phát triển cơ bắp và sức mạnh theo phân tích tổng hợp

Một phân tích tổng hợp năm 2022 thu thập dữ liệu từ 5 nghiên cứu trên 111 vận động viên hoặc người tập kháng lực (87 nam và 24 nữ) [2]. Phân tích không tìm thấy sự khác biệt đáng kể về việc tăng khối lượng nạc giữa nhóm ăn keto và nhóm đối chứng khi không chủ đích giới hạn năng lượng [2]. Nghiên cứu chỉ ra chế độ keto có thể là phương án hỗ trợ tăng cơ nếu đảm bảo được mức dư thừa năng lượng, nhưng rất khó duy trì từ 8 tuần trở lên do cảm giác nhanh no gây cản trở việc ăn uống [2].

Về khía cạnh phát lực, một phân tích tổng hợp năm 2024 đánh giá sức mạnh tối đa 1-RM trên bài gánh tạ (106 người) và đẩy ngực (119 người) [5]. Kết quả chỉ ra chế độ ăn keto không làm suy giảm hiệu suất sức mạnh tối đa 1-RM ở người đã qua tập luyện kháng lực [5]. Tuy nhiên, các tác giả lưu ý kiểm tra 1-RM không phản ánh toàn diện hiệu quả của các buổi tập hướng tới mục tiêu phì đại cơ bắp [5].

Một đánh giá năm 2019 nhấn mạnh việc duy trì cân bằng protein cơ phụ thuộc vào nhiều yếu tố như tín hiệu axit amin, hormone và kích thích cơ học từ bài tập [6]. Chế độ ăn keto kết hợp tập tạ cho thấy khả năng bảo vệ khối lượng cơ tốt hơn so với chế độ ăn ít chất béo mà không tập luyện [6]. Lượng protein tiêu thụ hàng ngày tính theo thể trọng và mức độ vận động nền của từng cá nhân là yếu tố gây nhiễu lớn ảnh hưởng đến kết quả duy trì khối lượng nạc [6].

Chuyển hóa năng lượng tại ty thể và lượng glycogen

Nghiên cứu can thiệp 12 tuần trên 29 người trưởng thành năng động kết hợp tập luyện thể chất cho thấy chế độ ăn keto làm tăng khả năng oxy hóa chất béo khi nghỉ ngơi và giảm mỡ nội tạng [7]. Sinh thiết cơ đùi (vastus lateralis) ghi nhận lượng glycogen cơ chỉ giảm nhẹ 14%, đồng thời lượng chất béo trung tính trong cơ tăng 81% [7]. Hiệu suất tạo ATP từ cơ chất ketone trong cơ bắp thấp hơn từ 4 đến 8 lần so với các nguồn cơ chất khác, cho thấy ketone chỉ bị oxy hóa ở mức tối thiểu tại mô cơ [7].

Trước đó, một nghiên cứu năm 2016 trên chuột cống Sprague-Dawley tập luyện với bánh xe có kháng lực trong 6 tuần cũng cho thấy chế độ keto giúp tăng tỷ số kiểm soát hô hấp (RCR) ở ty thể cơ bắp [8]. Chuột có tập luyện đều ghi nhận sự gia tăng hoạt tính enzym phức hợp I và IV, tăng biểu hiện mRNA của GLUT4 và PGC1alpha bất kể chế độ ăn [8]. Dù vậy, dữ liệu từ loài gặm nhấm chỉ mang tính gợi ý cơ chế và không thể áp dụng nguyên vẹn sang người [8].

Điều chưa biết: Khoảng trống khoa học cần làm rõ

Các tài liệu nghiên cứu hiện có chưa cung cấp đầy đủ câu trả lời cho một số vấn đề quan trọng:

  • Chưa có dữ liệu thực nghiệm về tốc độ tổng hợp protein cơ bắp trong trạng thái glycogen cơ cạn kiệt hoàn toàn; nghiên cứu trên người cho thấy keto chỉ làm giảm glycogen cơ khoảng 14% chứ không làm cạn kiệt triệt để [7].
  • Chưa có thử nghiệm lâm sàng thực hiện trên nhóm dân văn phòng có tính chất công việc ngồi nhiều và chỉ tập gym nhẹ.
  • Tác động dài hạn của keto đối với việc bảo tồn cơ bắp sau mốc 8 tuần vẫn chưa rõ ràng do khó khăn trong việc duy trì chế độ ăn ngặt nghèo này [2].

Ai nên thận trọng khi áp dụng keto để giữ cơ?

Người có nhu cầu tăng cơ rõ rệt hoặc người tập luyện nhằm mục tiêu sức bền không nên kỳ vọng keto đem lại hiệu quả tối ưu, vì chế độ ăn cân bằng mang lại sự gia tăng sức bền và sức mạnh vượt trội hơn [3] [4].

Những người khó ăn đủ lượng thức ăn cần lưu ý, do keto tạo cảm giác no sớm dẫn tới nguy cơ thiếu hụt calo ngoài ý muốn, từ đó làm tăng nguy cơ sụt giảm khối lượng nạc [1] [2]. Người có bệnh lý nền về chuyển hóa, tim mạch hoặc chức năng gan thận cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi thay đổi chế độ dinh dưỡng sang dạng giàu chất béo.

Gợi ý áp dụng thực tế cho người tập gym nhẹ

Nếu muốn thử nghiệm chế độ ăn keto mà vẫn giữ được cơ bắp, người tập gym nhẹ nên ưu tiên đảm bảo lượng calo tổng thể không bị thâm hụt quá mức [1] [2]. Việc cung cấp đủ lượng protein hàng ngày là yếu tố then chốt để hạn chế mất khối nạc [6]. Cần duy trì các bài tập kích thích cơ học đều đặn, bởi nếu ngừng kích thích vận động, sự suy giảm cơ nạc sẽ diễn ra nhanh hơn bất kể chế độ ăn [6].