Nhiều người phát hiện tăng huyết áp thường rỉ tai nhau bỏ hẳn thịt cá, chuyển sang ăn chay để huyết áp tự hạ mà không phải uống thuốc suốt đời. Liệu thực đơn chỉ có rau củ quả có đủ sức thay thế hoàn toàn viên thuốc huyết áp hàng ngày?
Câu trả lời ngắn gọn: Chế độ ăn chay giúp giảm đáng kể chỉ số huyết áp tâm thu và tâm trương so với chế độ ăn tạp có thịt cá [1]. Tuy nhiên, mức giảm này thường ở ngưỡng vừa phải và kết quả không hoàn toàn đồng nhất ở mọi nhóm bệnh nhân [2]. Ăn chay là biện pháp hỗ trợ kiểm soát và phòng ngừa tăng huyết áp rất tốt, nhưng không thể tự ý dùng để thay thế thuốc điều trị khi chưa có chỉ định của bác sĩ [1].
Gánh nặng tăng huyết áp và xu hướng tìm về thực vật
Tăng huyết áp là yếu tố nguy cơ phổ biến nhất dẫn đến các bệnh lý tim mạch [3]. Ước tính vào năm 2000, khoảng 26% dân số thế giới, tương đương 957 đến 987 triệu người, mắc căn bệnh này [1]. Trong đó, 333 triệu người ở các nước phát triển và 639 triệu người ở các nước đang phát triển [1].
Con số này tăng nhanh từ 594 triệu người năm 1975 lên 1,13 tỷ người vào năm 2015, tập trung chủ yếu ở các quốc gia có thu nhập thấp và trung bình [1]. Trước gánh nặng bệnh tật lớn, nhiều người tìm đến chế độ ăn dựa trên thực vật như một giải pháp tự nhiên để kiểm soát huyết áp, mỡ máu và đường huyết [4].
Cơ chế tác động của thực đơn thực vật lên mạch máu
Chế độ ăn chay loại bỏ thịt đỏ và thịt chế biến sẵn khỏi khẩu phần hàng ngày [5]. Thịt đỏ và thịt chế biến sẵn là nguồn cung cấp chất béo bão hòa và cholesterol lớn, làm tăng cholesterol trong máu và tăng nguy cơ bệnh tim thiếu máu cục bộ [5]. Khi cắt giảm nhóm thực phẩm này, mạch máu giảm được gánh nặng xơ vữa do mỡ xấu LDL-cholesterol gây ra [6].
Bên cạnh đó, người ăn chay thường có chỉ số khối cơ thể (BMI) thấp hơn và ít tăng cân hơn người ăn tạp [5]. Một phần tác dụng hạ huyết áp và giảm mỡ máu của việc ăn chay đến từ hiệu quả giảm cân và duy trì chỉ số BMI hợp lý [5]. Ngoài ra, một số dữ liệu cho thấy tác dụng hạ huyết áp của chế độ ăn chay còn diễn ra độc lập với lượng muối tiêu thụ, tình trạng thừa cân và mức độ vận động thể lực [6]. Điều này đồng nghĩa bản thân các dưỡng chất tự nhiên trong rau củ quả tươi cũng trực tiếp hỗ trợ làm dịu áp lực lên thành mạch.
Nghiên cứu nói gì về hiệu quả hạ huyết áp khi ăn chay?
Nhiều phân tích gộp quy mô lớn đã đo lường mức giảm huyết áp cụ thể khi chuyển từ ăn tạp sang ăn chay. Một phân tích hệ thống công bố năm 2017 tổng hợp 7 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng và 32 nghiên cứu quan sát để so sánh chế độ ăn chay với chế độ ăn tạp [6]. Ở nhóm nghiên cứu quan sát, người ăn chay có huyết áp tâm thu thấp hơn trung bình 6,9 mmHg và huyết áp tâm trương thấp hơn 4,7 mmHg [6]. Ở nhóm thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, chế độ ăn chay giúp giảm 4,8 mmHg huyết áp tâm thu và 2,2 mmHg huyết áp tâm trương [6].
Đến năm 2020, một tổng quan hệ thống và phân tích gộp khác tiếp tục đánh giá 15 thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng với tổng cộng 856 người tham gia [1]. Kết quả gộp cho thấy chế độ ăn chay làm giảm huyết áp tâm thu trung bình 2,66 mmHg và giảm huyết áp tâm trương 1,69 mmHg so với chế độ ăn tạp [1].
Khi phân tích sâu hơn vào từng kiểu ăn chay trong nghiên cứu năm 2020 này, các nhà khoa học nhận thấy sự khác biệt rõ rệt [1]. Chế độ ăn thuần chay (vegan - không dùng bất kỳ sản phẩm động vật nào) giúp giảm huyết áp tâm thu mạnh hơn, đạt mức giảm 3,12 mmHg, và giảm huyết áp tâm trương 1,92 mmHg [1]. Trong khi đó, chế độ ăn chay có trứng và sữa (lacto-ovo-vegetarian) chỉ giảm huyết áp tâm thu 1,75 mmHg và không tạo ra thay đổi nào ở huyết áp tâm trương (mức thay đổi 0,00 mmHg) [1].
Một thử nghiệm can thiệp năm 2022 trên nhóm nhân viên y tế trong đại dịch COVID-19 cũng ghi nhận kết quả tích cực [7]. Áp dụng chế độ ăn thuần chay ít chất béo giúp các nhân viên y tế giảm trung bình 8,5 mmHg huyết áp tâm trương, giảm 5,7 kg cân nặng, giảm 11,4 mg/dL đường huyết lúc đói và giảm 24,6 mg/dL mỡ xấu LDL-cholesterol [7].
Một bài tổng quan năm 2023 dẫn lại nghiên cứu quan sát cho thấy người ăn thuần chay giảm 63% tỷ lệ mắc tăng huyết áp (tỷ số chênh OR là 0,37) so với người ăn mặn [3]. Người ăn chay có trứng sữa giảm 43% (OR là 0,57), còn người ăn bán chay không có sự khác biệt rõ rệt (OR là 0,92) [3].
Hiệu quả không đồng nhất ở người đã có bệnh nền nặng
Dù nhiều nghiên cứu cho kết quả tốt, không phải lúc nào ăn chay cũng làm giảm huyết áp rõ rệt trên lâm sàng. Một tổng quan hệ thống và phân tích gộp công bố năm 2022 đã sàng lọc 7.871 hồ sơ và chọn ra 20 nghiên cứu (tương ứng 29 bản ghi) thực hiện trên những người đã mắc bệnh tim mạch hoặc có ít nhất hai yếu tố nguy cơ tim mạch như thừa cân, huyết áp cao, mỡ máu cao, đường huyết cao [2].
Kết quả cho thấy việc ăn chay ít nhất 12 tuần giúp nhóm đối tượng nguy cơ cao này giảm 6,8 mg/dL mỡ xấu LDL-cholesterol, giảm 0,25% chỉ số đường huyết HbA1c và giảm 3,4 kg cân nặng [2]. Tuy nhiên, mức giảm huyết áp tâm thu lại không có ý nghĩa thống kê, chỉ xê dịch 0,1 mmHg [2].
Tương tự, bài tổng quan năm 2023 cũng chỉ ra sự chưa thống nhất giữa các phân tích gộp khi xét riêng chế độ ăn thuần chay [3]. Một số phân tích gộp từ các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên không tìm thấy tác động giảm huyết áp có ý nghĩa thống kê của chế độ ăn thuần chay, với mức chênh lệch huyết áp tâm thu chỉ là 1,30 mmHg [3]. Điều này cho thấy ở những người đã có bệnh nền tim mạch phức tạp, chỉ thay đổi chế độ ăn là chưa đủ để kiểm soát triệt để huyết áp.
Lợi ích cộng hưởng lên toàn bộ hệ tim mạch
Dù mức giảm huyết áp tính bằng vài mmHg nghe có vẻ nhỏ, lợi ích lâu dài lên sức khỏe tim mạch lại rất lớn. Theo ước tính trong nghiên cứu năm 2017, chỉ cần giảm 5 mmHg huyết áp tâm thu sẽ giúp giảm 7% nguy cơ tử vong do mọi nguyên nhân, giảm 9% tử vong do bệnh mạch vành và giảm 14% tử vong do đột quỵ [6].
Một phân tích năm 2023 dựa trên dữ liệu từ 61 nghiên cứu đoàn hệ tương lai cho thấy việc ăn chay giúp giảm 0,32 mmol/L (tương đương 12,2 mg/dL) LDL-cholesterol và giảm 4,8 mmHg huyết áp tâm thu [5]. Hai mức giảm này lần lượt dự báo mức giảm 10% và 11% nguy cơ tử vong do bệnh tim thiếu máu cục bộ [5]. Khi cộng gộp cả hai yếu tố, người ăn chay giảm được khoảng 21% nguy cơ bệnh tim thiếu máu cục bộ so với người ăn tạp [5].
Một phân tích gộp quy mô lớn mới nhất vào năm 2024 (tổng hợp các nghiên cứu kéo dài tối thiểu 2 tuần ở người trưởng thành loại bỏ hoàn toàn thịt, cá, hải sản) tiếp tục khẳng định lợi ích toàn diện này [4]. Chế độ ăn chay giúp giảm cholesterol toàn phần (giảm 0,54 mmol/L ở nghiên cứu quan sát và 0,24 mmol/L ở thử nghiệm ngẫu nhiên), giảm LDL-cholesterol (0,41 mmol/L ở nghiên cứu quan sát và 0,25 mmol/L ở thử nghiệm ngẫu nhiên) [4]. Đồng thời, ăn chay còn giảm đường huyết lúc đói 0,35 mmol/L, giảm HbA1c 0,15% và giảm chỉ số kháng insulin HOMA-IR 0,98 điểm [4].
Thậm chí, một báo cáo ca bệnh năm 2023 ghi nhận một bệnh nhân 79 tuổi bị hẹp nặng ba nhánh động mạch vành (hẹp 80-95%) và suy tim với phân suất tống máu thất trái chỉ còn 35% [3]. Sau 2 tháng chuyển sang chế độ ăn dựa trên thực vật, bệnh nhân đã giảm cân, giảm cholesterol, tăng khả năng gắng sức và phân suất tống máu cải thiện thêm 15% [3].
Hiểu lầm thường gặp: Ăn chay là tự động bỏ được thuốc?
Hiểu lầm nguy hiểm nhất là tin rằng chỉ cần kiêng thịt cá thì huyết áp cao mấy cũng tự về bình thường. Thực tế, mức giảm huyết áp trung bình trong các thử nghiệm lâm sàng khi ăn chay dao động từ 2,66 mmHg đến 4,8 mmHg đối với huyết áp tâm thu [1], [6]. Nếu một người đang có huyết áp 160/100 mmHg, mức giảm vài mmHg nhờ ăn chay không thể đưa huyết áp về ngưỡng an toàn ngay lập tức nếu không có thuốc.
Hiểu lầm thứ hai là ăn chay kiểu nào cũng cho kết quả giống nhau. Nghiên cứu đã chỉ ra chế độ ăn chay còn dùng nhiều trứng, sữa không làm giảm huyết áp tâm trương rõ rệt như chế độ ăn thuần thực vật ít chất béo [1], [7]. Nếu ăn chay nhưng tiêu thụ nhiều thực phẩm chay chế biến sẵn, chiên rán ngập dầu hoặc nêm nếm quá mặn, mạch máu vẫn phải chịu áp lực lớn.
Ai nên thận trọng khi chuyển sang ăn chay hạ áp?
Người đang dùng thuốc điều trị tăng huyết áp, đái tháo đường hoặc bệnh mạch vành tuyệt đối không tự ý ngưng thuốc khi bắt đầu ăn chay. Ở nhóm người đã có bệnh tim mạch hoặc có từ hai yếu tố nguy cơ trở lên, việc ăn chay kéo dài 12 tuần đôi khi không tạo ra mức giảm huyết áp tâm thu rõ rệt [2]. Việc bỏ thuốc đột ngột có thể khiến huyết áp tăng vọt, gây biến chứng đột quỵ hoặc nhồi máu cơ tim.
Ngoài ra, phân tích năm 2024 cho thấy chế độ ăn chay không làm giảm chỉ số chất béo trung tính (triglyceride) và làm giảm nhẹ mức cholesterol tốt HDL-cholesterol khoảng 0,07 mmol/L [4]. Người cao tuổi, người có bệnh lý nền phức tạp cần tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng để theo dõi sát các chỉ số xét nghiệm máu và điều chỉnh liều thuốc phù hợp khi thay đổi chế độ ăn.
Cách áp dụng thực tế để tối ưu hiệu quả hạ huyết áp
Để đạt được lợi ích tim mạch và huyết áp từ thực vật, người bệnh cần duy trì chế độ ăn này tối thiểu từ 2 tuần đến trên 12 tuần để cơ thể bắt đầu có sự chuyển biến về cân nặng, đường huyết và mỡ máu [2], [4]. Không nhất thiết phải ép cơ thể chuyển sang ăn thuần chay khắc nghiệt ngay từ ngày đầu nếu chưa quen.
Trong bữa ăn hàng ngày, hãy ưu tiên thay thế thịt đỏ và các loại thịt chế biến sẵn (xúc xích, thịt xông khói, thịt nguội) bằng các nguồn thực vật tự nhiên như rau xanh, củ quả, các loại đậu và hạt [5]. Hạn chế tối đa chất béo bão hòa và ưu tiên cách chế biến ít dầu mỡ như luộc, hấp [6], [7].
Người đang ăn chay có trứng và sữa nếu thấy huyết áp chưa cải thiện có thể cân nhắc giảm bớt lượng sữa nguyên kem, phô mai béo và trứng, hướng dần sang thực đơn thuần thực vật ít béo để tăng hiệu quả hạ áp [1], [7]. Kết hợp thực đơn giàu rau củ với việc kiểm soát cân nặng và vận động thể lực đều đặn sẽ giúp bảo vệ thành mạch tối ưu.
Chế độ ăn chay, đặc biệt là ăn thuần thực vật ít chất béo, là công cụ hỗ trợ đắc lực giúp giảm huyết áp, giảm cân và cải thiện mỡ máu [1], [7]. Tuy nhiên, thức ăn không phải là thuốc đặc trị trong mọi trường hợp tăng huyết áp [2]. Người bệnh hãy xem thực đơn nhiều rau củ quả là người bạn đồng hành cùng phác đồ của bác sĩ, kiên trì theo dõi huyết áp tại nhà và chỉ giảm liều thuốc khi có chỉ định y khoa.
