Cơn đau rát thượng vị, cảm giác đầy trướng hay những đợt ợ chua sau bữa ăn là nỗi ám ảnh quen thuộc của nhiều người mắc bệnh lý dạ dày. Khi niêm mạc dạ dày bị tổn thương, người bệnh thường có xu hướng tìm kiếm thêm các giải pháp từ tự nhiên bên cạnh thuốc tây y. Trong số các vị thảo dược truyền thống, đảng sâm bắc nổi lên như một vị thuốc bồi bổ tiêu hóa được lưu truyền rộng rãi.

Các công trình khoa học hiện đại cho thấy chiết xuất từ rễ đảng sâm bắc mang lại nhiều lợi ích thiết thực cho niêm mạc dạ dày đang bị viêm loét. Vị thuốc này hoạt động thông qua cơ chế giảm tiết dịch vị, gia tăng khả năng chống oxy hóa, kích thích các yếu tố bảo vệ biểu mô và cải thiện sự lành lặn của vết loét.

Gánh nặng viêm loét dạ dày và tiềm năng từ thảo dược

Viêm loét dạ dày hình thành khi có sự mất cân bằng giữa các yếu tố tấn công như axit dịch vị, enzyme tiêu hóa, gốc tự do và các yếu tố bảo vệ như lớp chất nhầy, lưu lượng máu nuôi dưỡng. Thói quen dùng nhiều rượu bia, căng thẳng kéo dài hoặc tác dụng phụ của thuốc giảm đau làm suy yếu lớp rào chắn tự nhiên. Khi lớp màng này rách vỡ, axit dạ dày sẽ trực tiếp bào mòn mô mềm bên dưới, gây ra ổ viêm sưng tấy hoặc loét sâu.

Theo y học cổ truyền, đảng sâm bắc (tên khoa học là Codonopsis pilosula) từ lâu đã được sử dụng nhằm mục đích bổ trung ích khí, tăng cường thể trạng và hỗ trợ phục hồi các chứng viêm dạ dày mạn tính [1]. Các bộ phận rễ khô của loài cây này chứa đựng nguồn hoạt chất tự nhiên vô cùng phong phú [1]. Ngày nay, dược lý hiện đại đã tách chiết thành công nhiều thành phần như polysaccharide, alkaloid, triterpene cùng các hợp chất đường tự nhiên để đánh giá chi tiết cơ chế bảo vệ đường tiêu hóa [1].

Các nghiên cứu thực nghiệm đã phân tích hiệu quả của đảng sâm bắc trên nhiều mô hình viêm loét thực nghiệm khác nhau. Kết quả cho thấy chiết xuất từ rễ cây mang lại tác dụng đa đích, không chỉ đơn thuần làm dịu cảm giác khó chịu mà còn tác động tích cực vào các chu trình sinh hóa ở tế bào niêm mạc.

Ức chế bài tiết axit và giảm thiểu tác nhân gây loét

Một trong những mục tiêu quan trọng hàng đầu trong việc kiểm soát viêm loét dạ dày là hạn chế sự tấn công của dịch vị dư thừa. Khi dịch vị quá chua, ổ loét sẽ bị kích thích liên tục, dẫn đến hiện tượng đau quặn và khó lành. Nghiên cứu thực nghiệm trên động vật đã ghi nhận chiết xuất đảng sâm bắc có khả năng làm giảm lượng bài tiết axit dạ dày cũng như men tiêu hóa pepsin [2].

Nghiên cứu công bố năm 1997 đã khảo sát tác động của dịch chiết đảng sâm bắc trên 5 mô hình gây loét dạ dày khác nhau ở chuột cống [2]. Các nhà khoa học phát hiện ra rằng chiết xuất này thể hiện hiệu lực bảo vệ rất cao đối với các vết loét hình thành do căng thẳng thần kinh, do tiếp xúc với axit axetic hoặc do hóa chất kiềm natri hydroxit [2]. Ngược lại, chiết xuất thể hiện rất ít tác dụng đối với các tổn thương do thắt môn vị hoặc do thuốc chống viêm indomethacin gây ra [2].

Bên cạnh việc kiểm soát lượng dịch vị tiết ra, dược liệu này còn tác động lên cơ chế co bóp của đường tiêu hóa. Sự ức chế vận động và giảm nhu động ruột được xem là một trong những cơ chế góp phần vào hoạt tính chống loét của dịch chiết đảng sâm bắc [2]. Khi dạ dày giảm bớt các cơn co thắt quá mức, vùng niêm mạc bị tổn thương sẽ có khoảng thời gian nghỉ ngơi để dần tự hồi phục.

Tăng cường mạng lưới chống oxy hóa bảo vệ mô

Quá trình viêm loét tại dạ dày luôn đi kèm với sự bùng phát của hiện tượng stress oxy hóa. Các gốc tự do dư thừa tấn công cấu trúc lipid màng tế bào, tạo ra chất độc hại malondialdehyde (MDA) làm hủy hoại mô niêm mạc. Để chống lại quá trình phá hủy này, cơ thể dựa vào các enzyme phòng ngự nội sinh như superoxide dismutase (SOD) hay glutathione peroxidase (GSH-Px).

Nghiên cứu năm 2017 đã phân lập một hoạt chất đường tự nhiên mang tên fructan dạng inulin (ký hiệu CP-A) từ rễ đảng sâm bắc [1]. Thử nghiệm đánh giá hiệu quả của CP-A trên chuột bị loét dạ dày cấp tính do cồn ethanol nguyên chất gây ra [1]. Đánh giá tổn thương theo thang điểm Lacy cho thấy nhóm chuột được điều trị bằng CP-A ở liều 50 mg/kg chỉ xuất hiện tổn thương dạ dày ở mức độ 1, tương đương với nhóm chứng dương dùng thuốc bảo vệ, trong khi nhóm bệnh lý không điều trị bị tổn thương nặng nề ở mức độ 3 [1].

Thử nghiệm theo thang điểm Guth trong cùng nghiên cứu cũng chỉ ra rằng chỉ số loét niêm mạc ở các nhóm chuột dùng CP-A liều 25 mg/kg và 50 mg/kg đều giảm đi rõ rệt so với nhóm mô hình [1]. Đáng chú ý, hoạt chất CP-A này giúp gia tăng đáng kể hoạt lực của các enzyme chống oxy hóa SOD và GSH-Px trong mô dạ dày theo cách phụ thuộc vào nồng độ [1]. Đồng thời, lượng MDA cùng enzyme viêm myeloperoxidase (MPO) và nồng độ nitric oxide (NO) trong mô dạ dày cũng giảm đi tương ứng [1].

Một công trình nghiên cứu công bố năm 2025 tiếp tục củng cố vai trò chống oxy hóa của đảng sâm bắc và các loài cùng chi [3]. Nghiên cứu tiến hành cho chuột uống cao chiết cồn của đảng sâm ở các liều 3 g/kg, 9 g/kg và 18 g/kg mỗi ngày trong vòng 7 ngày trước khi gây loét bằng cồn [3]. Kết quả phân tích hóa sinh xác nhận hoạt lực của SOD và GSH-Px tăng lên, đồng thời hàm lượng chất chỉ thị peroxy hóa lipid MDA suy giảm rõ rệt [3]. Nhóm nghiên cứu cũng khẳng định các hoạt chất đặc hữu như tangshenoside I và lobetyolin là những thành phần chủ chốt tham gia bảo vệ niêm mạc [3].

Kháng viêm mạnh mẽ và kích hoạt yếu tố tự bảo vệ

Phản ứng viêm quá mức là rào cản lớn khiến các vết trợt loét tại dạ dày kéo dài dai dẳng, khó liền sẹo. Khi niêm mạc bị kích ứng, hàng loạt các cytokine tiền viêm như interleukin-6 (IL-6), tumor necrosis factor-alpha (TNF-alpha) và interleukin-1beta (IL-1beta) được tiết ra ồ ạt, thu hút bạch cầu đổ dồn về mô và gây hoại tử bề mặt.

Để cải thiện hơn nữa giá trị sinh học của dược liệu, một nghiên cứu thực hiện năm 2024 đã khảo sát dịch chiết đảng sâm bắc lên men cùng chủng vi khuẩn có lợi Lactobacillus plantarum [4]. Nghiên cứu tiến hành ngẫu nhiên trên 64 con chuột cống chia đều vào 8 nhóm thử nghiệm, sử dụng cồn khan để tạo vết loét dạ dày cấp tính [4]. Nhóm chuột được dùng dịch đảng sâm bắc lên men đã giảm đáng kể diện tích ổ loét dạ dày và gia tăng tỷ lệ ức chế tổn thương [4].

Xét nghiệm huyết thanh của đàn chuột cho thấy dịch chiết lên men đã làm giảm mạnh nồng độ các chất kích hoạt phản ứng viêm bao gồm TNF-alpha, IL-1beta và enzyme MPO [4]. Không chỉ ngăn chặn tình trạng viêm phá hủy, chế phẩm này còn làm tăng nồng độ prostaglandin E2 (PGE2) trong huyết thanh chuột [4]. Prostaglandin E2 vốn là yếu tố phòng vệ then chốt, có nhiệm vụ kích thích tiết chất nhầy mucin, duy trì tuần hoàn máu dưới niêm mạc và kích thích tái tạo tế bào biểu mô mới.

Ngoài ra, tại mô dạ dày chuột, dịch chiết đảng sâm lên men còn nâng cao chỉ số của các chất chống oxy hóa tự nhiên như catalase (CAT), superoxide dismutase (SOD), glutathione (GSH) và nitric oxide (NO), đồng thời kéo giảm lượng MDA có hại [4]. Điều này chứng minh tác động hiệp đồng giữa việc ức chế tín hiệu gây viêm và đẩy mạnh yếu tố che chắn mô.

Phục hồi cấu trúc vi thể và chức năng hấp thu

Không chỉ dừng lại ở các ổ loét cấp tính, việc niêm mạc bị thoái hóa hoặc teo tuyến dạ dày cũng là tình trạng bệnh lý mạn tính đáng lo ngại, thường gặp ở người cao tuổi hoặc người có tiền sử viêm dạ dày lâu năm. Khi các tuyến tiêu hóa ở đáy vị bị teo biến, khả năng tiêu hóa thức ăn và hấp thu dưỡng chất của cơ thể sẽ giảm sút nghiêm trọng.

Nghiên cứu năm 2020 trên chuột bị lão hóa do tiêm D-galactose kéo dài đã ghi nhận hiện tượng teo niêm mạc và thoái hóa tuyến dạ dày sâu ở nhóm bệnh lý [5]. Khi kiểm tra hình thái giải phẫu bệnh, nhóm chuột được cho dùng chiết xuất đảng sâm bắc ở liều lượng trung bình và liều cao đã đảo ngược được các biến đổi hình thái bất lợi này [5]. Các tuyến đáy vị và cấu trúc bề mặt niêm mạc dạ dày của chuột được duy trì nguyên vẹn, tế bào sắp xếp đều đặn [5].

Bên cạnh vùng dạ dày, cấu trúc biểu mô ruột cũng được hưởng lợi rõ rệt. Nhóm chuột dùng đảng sâm bắc liều cao cho thấy mức độ tổn thương cấu trúc niêm mạc ruột giảm đi đáng kể, các nhung mao ruột sắp xếp có trật tự hơn nhiều so với nhóm chuột lão hóa không điều trị [5].

Chức năng tiêu hóa tổng thể của chuột già cũng có sự chuyển biến tích cực thông qua các chỉ số sinh hóa. Lượng hấp thu đường D-xylose qua màng ruột ở nhóm dùng đảng sâm bắc liều cao đã tăng vọt so với nhóm mô hình lão hóa [5]. Ngoài ra, chiết xuất thảo dược còn kích thích tiết các hormone điều hòa tiêu hóa thiết yếu như motilin (MTL) và vasoactive intestinal peptide (VIP) trong ống tiêu hóa của chuột thí nghiệm [5]. Nhờ đó, quá trình vận chuyển và tiêu hóa thức ăn diễn ra thuận lợi hơn.

Hỗ trợ điều hòa hệ vi sinh đường tiêu hóa

Một phát hiện mới mẻ trong những năm gần đây là mối liên hệ giữa sức khỏe niêm mạc tiêu hóa và quần thể vi sinh vật đường ruột. Tình trạng loạn khuẩn đường ruột có thể tác động gián tiếp, làm suy giảm sức đề kháng của hàng rào biểu mô và khiến dạ dày dễ bị tổn thương trước các tác nhân ăn mòn.

Trong nghiên cứu năm 2024 trên chuột cống, việc uống cồn khan gây loét dạ dày cấp tính đã dẫn đến sự xáo trộn nghiêm trọng trong cấu trúc hệ vi sinh đường ruột [4]. Tuy nhiên, việc bổ sung dịch chiết đảng sâm bắc lên men đã giúp phục hồi trạng thái cân bằng này [4]. Cụ thể, vị thuốc đã làm tăng tỷ lệ phong phú tương đối của nhóm vi khuẩn có lợi Bacteroidetes, đồng thời kéo giảm tỷ lệ của chi vi khuẩn Allobaculum trong đường ruột [4].

Mặt khác, các thành phần fructan dạng inulin trong củ đảng sâm bắc còn đóng vai trò như nguồn thức ăn sinh học (prebiotic) tuyệt vời. Nghiên cứu năm 2018 đã phân lập thành công ba phân tử fructan dạng inulin có độ polyme hóa cao từ rễ loài cây này [6]. Thử nghiệm nuôi cấy cho thấy các chuỗi carbohydrate này ở nồng độ 2,0 g/L đã kích thích mạnh mẽ sự sinh trưởng và phát triển của chủng vi khuẩn có lợi Bifidobacterium longum theo thời gian [6]. Một hệ vi sinh khỏe mạnh sẽ tạo tiền đề vững chắc cho việc bảo vệ toàn bộ trục tiêu hóa từ dạ dày xuống đại tràng.

Những ai cần thận trọng khi sử dụng đảng sâm bắc?

Dù đảng sâm bắc cho thấy nhiều tiềm năng sinh học rất hứa hẹn trên mô hình thực nghiệm, người tiêu dùng không nên xem đây là phương thuốc thần kỳ có thể chữa lành mọi tổn thương dạ dày. Hầu hết các dữ liệu y khoa hiện nay đều bắt nguồn từ nghiên cứu tiền lâm sàng trên động vật gặm nhấm hoặc mô hình tế bào, chưa thể thay thế hoàn toàn cho phác đồ điều trị y khoa chuẩn mực.

Người có bệnh nền mạn tính, người đang bị xuất huyết tiêu hóa cấp tính hoặc thủng dạ dày tuyệt đối không được tự ý dùng thảo dược tại nhà mà cần nhập viện cấp cứu ngay. Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ cần tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng bất kỳ chế phẩm nào từ đảng sâm bắc để tránh các tương tác bất lợi.

Những người đang tuân thủ đơn thuốc kháng sinh diệt trừ vi khuẩn Helicobacter pylori hoặc thuốc ức chế bơm proton (PPI) không nên tự ý ngưng thuốc để chuyển sang dùng thảo dược. Việc ngừng thuốc đột ngột có thể khiến vi khuẩn kháng thuốc hoặc làm vết loét bùng phát dữ dội hơn. Nếu muốn kết hợp đảng sâm bắc để bồi bổ, bệnh nhân cần trao đổi thẳng thắn với bác sĩ điều trị để được hướng dẫn khoảng cách dùng thuốc hợp lý.

Cách áp dụng đúng cách và an toàn trong đời sống

Trong đời sống thường nhật, đảng sâm bắc thường được dùng dưới dạng củ rễ khô đã qua sơ chế sạch sẽ. Cách thức tiếp cận đơn giản và an toàn nhất là sử dụng thảo dược như một vị thuốc bồi bổ cơ thể thông qua các món ăn bài thuốc dân dã hoặc hãm nước uống.

Người có hệ tiêu hóa kém, ăn uống khó tiêu hoặc đang trong giai đoạn hồi phục sau viêm loét dạ dày có thể dùng vài lát đảng sâm bắc khô sắc nước uống ấm trong ngày. Ngoài ra, việc hầm đảng sâm cùng cháo hoa, thịt gà hoặc các món canh thanh đạm cũng giúp hoạt chất tiết ra từ từ, hỗ trợ cơ thể dễ dàng hấp thu mà không gây áp lực nặng nề lên niêm mạc dạ dày đang yếu ớt.

Thời điểm dùng đảng sâm bắc thích hợp nhất là sau bữa ăn khoảng 30 đến 45 phút, tránh uống khi bụng đang quá đói để không kích thích nhu động dạ dày lúc rỗng. Để đạt hiệu quả phục hồi tốt nhất, người bệnh cần kết hợp song song với lối sống điều độ: ăn đúng giờ, nhai kỹ, kiêng bia rượu, hạn chế đồ ăn cay nóng và ngủ đủ giấc.

Đảng sâm bắc là nguồn dược liệu quý chứa nhiều hoạt chất sinh học có khả năng củng cố hàng rào niêm mạc, giảm tiết axit và hạn chế viêm loét dạ dày dựa trên các bằng chứng khoa học thực nghiệm. Tuy nhiên, thảo dược chỉ phát huy tác dụng tốt nhất khi được nhìn nhận đúng như một giải pháp hỗ trợ sức khỏe tiêu hóa, đồng hành cùng một chế độ sinh hoạt lành mạnh và phác đồ y khoa chuẩn mực.