Nhiều người có thói quen sử dụng thêm các loại thực phẩm bảo vệ sức khỏe chiết xuất từ thảo dược để tăng cường thị lực, chống oxy hóa hoặc hỗ trợ tim mạch. Trong số đó, việt quất đen (bilberry, tên khoa học là Vaccinium myrtillus) là một trong những sản phẩm bổ trợ rất được ưa chuộng [1]. Tuy nhiên, nếu bạn đang được bác sĩ chỉ định dùng các loại thuốc chống đông máu như warfarin, việc tự ý bổ sung thêm chế phẩm thảo mộc này có thể mang lại những mối nguy tiềm ẩn.
Câu trả lời ngắn gọn cho thắc mắc trên là: Bạn tuyệt đối không nên tự ý kết hợp thực phẩm chức năng chứa việt quất đen với thuốc chống đông máu khi chưa có ý kiến của bác sĩ. Dù các loại thảo dược có nguồn gốc thiên nhiên thường được coi là lành tính khi dùng ở lượng thực phẩm thông thường, các chiết xuất đậm đặc liều cao lại có nguy cơ tương tác với thuốc chuyển hóa qua gan, làm tăng chỉ số đông máu và dẫn đến xuất huyết nguy hiểm [1].
Nguy cơ tương tác chuyển hóa và biến động chỉ số đông máu
Warfarin là thuốc chống đông máu kinh điển có tác dụng ngăn ngừa sự hình thành cục máu đông, thường được chỉ định để phòng ngừa huyết khối và thuyên tắc mạch [2]. Quá trình đông máu của cơ thể vốn là một hệ thống vô cùng phức tạp, nơi các yếu tố đông máu giữ vai trò cốt lõi trong việc hình thành huyết khối [2]. Dù mang lại hiệu quả bảo vệ tim mạch rõ rệt, thuốc chống đông lại tồn tại nhược điểm lớn là tương tác với rất nhiều loại thuốc thông dụng cũng như thực phẩm ăn uống hàng ngày [2].
Chính vì đặc tính này, người bệnh dùng thuốc chống đông bắt buộc phải thường xuyên xét nghiệm máu định kỳ để theo dõi chỉ số INR [2]. Khi chỉ số INR không ổn định, bệnh nhân sẽ phải đối mặt với nguy cơ gia tăng các biến cố thiếu máu cục bộ hoặc ngược lại là xuất huyết nguy hiểm tính mạng [2]. Một nghiên cứu tổng hợp năm 2019 về các loại thảo mộc truyền thống, bao gồm cả việt quất đen (Vaccinium myrtillus), đã chỉ ra rằng dù các loài thực vật này thường an toàn khi dùng như thực phẩm, việc dùng chung thảo mộc với thuốc kê đơn cần hết sức thận trọng [1].
Nghiên cứu này dẫn chứng rằng các hợp chất như axit hydroxybenzoic và hydroxycinnamic hiện diện trong nhiều loại quả có khả năng ức chế không cạnh tranh hoạt tính của men gan CYP3A4 trong vi thể gan người [1]. Khi hệ enzym chuyển hóa này bị can thiệp, nồng độ các thuốc dùng kèm sẽ thay đổi. Điển hình như việc dùng đồng thời tỏi và warfarin từng được báo cáo làm tăng chỉ số INR dẫn đến xuất huyết do hoạt chất allicin tương tác với CYP3A4 [1]. Với việt quất đen, việc dùng chiết xuất cô đặc hoàn toàn có thể gây ra những nguy cơ tương tác chuyển hóa tương tự mà y học cần thêm các thử nghiệm lâm sàng để xác định liều lượng chính xác [1].
Những con số cảnh báo về nguy cơ xuất huyết khi phối hợp thuốc
Tình trạng bệnh nhân dùng thuốc chống đông máu vô tình dùng thêm các hợp chất gây tương tác làm tăng rủi ro xuất huyết là vấn đề rất phổ biến trong thực tế điều trị. Một nghiên cứu hồi cứu năm 2002 thực hiện trên 704 bệnh nhân từ 65 tuổi trở lên mắc rung nhĩ xuất viện từ các bệnh viện ở Kansas đã ghi nhận thực trạng đáng lo ngại này [3]. Trong số 256 bệnh nhân được kê đơn warfarin khi xuất viện, có tới 138 người (chiếm 54%) được chỉ định thêm ít nhất một loại thuốc khác có nguy cơ làm tăng biến cố chảy máu [3].
Cụ thể hơn, 106 bệnh nhân (chiếm 41%) ra viện với tổng cộng 150 đơn thuốc có khả năng tương tác với warfarin để làm tăng chỉ số INR, trong đó kháng sinh chiếm tới 67% số đơn này [3]. Bên cạnh đó, có 53 bệnh nhân (chiếm 21%) nhận 56 đơn thuốc có tác dụng ức chế trực tiếp quá trình cầm máu, chủ yếu là thuốc chống kết tập tiểu cầu với 61% đơn là aspirin [3]. Nghiên cứu cũng nhận thấy bệnh nhân mắc bệnh động mạch vành có khả năng được kê đơn kết hợp warfarin với thuốc chống kết tập tiểu cầu cao gấp 2,80 lần so với nhóm khác (p = 0,04), và có tới 20% bệnh nhân được kê từ hai loại thuốc tương tác trở lên [3].
Nguy cơ tổn thương đường tiêu hóa do tương tác thuốc cũng được khẳng định trong một nghiên cứu bệnh chứng năm 2007 tại Vương quốc Anh trên cơ sở dữ liệu thực hành đa khoa từ năm 2000 đến 2005 [4]. Khảo sát trên 4.028 ca xuất huyết tiêu hóa lần đầu và 40.171 đối chứng cho thấy việc phối hợp thuốc chống đông hoặc chống kết tập tiểu cầu làm tăng vọt nguy cơ chảy máu [4]. Việc kê đơn đồng thời aspirin với warfarin làm tăng tỷ lệ xuất huyết tiêu hóa lên mức rất cao với tỷ số tỷ lệ hiệu chỉnh (RR) là 6,48 (khoảng tin cậy 95%: 4,25 - 9,87) so với khi dùng đơn độc [4]. Tương tự, dùng thuốc kháng viêm không steroid (NSAID) kết hợp với warfarin cũng đẩy nguy cơ xuất huyết tiêu hóa lên mức RR = 4,60 (khoảng tin cậy 95%: 2,77 - 7,64) [4].
Một tổng quan hệ thống và phân tích gộp quy mô lớn công bố năm 2021 đã tổng hợp dữ liệu từ 72 nghiên cứu trên 3.735.775 bệnh nhân nhằm đánh giá các tương tác thuốc lâm sàng quan trọng với warfarin [5]. Kết quả cho thấy nguy cơ chảy máu có ý nghĩa lâm sàng tăng rõ rệt khi phối hợp thêm thuốc chống kết tập tiểu cầu (OR = 1,74; khoảng tin cậy 95%: 1,56 - 1,94), kháng sinh (OR = 1,63), thuốc kháng viêm NSAID bao gồm cả nhóm ức chế COX-2 (OR = 1,83), thuốc chống trầm cảm SSRI (OR = 1,62) hay thuốc lợi tiểu quai (OR = 1,92) [5]. Ngược lại, việc dùng thuốc ức chế bơm proton (PPI) lại cho thấy tác dụng bảo vệ niêm mạc, làm giảm nguy cơ xuất huyết tiêu hóa liên quan đến warfarin với OR = 0,69 [5].
Tác động thực tế của biến chứng chảy máu
Biến chứng chảy máu khi sử dụng các liệu pháp tác động lên hệ thống cầm máu không chỉ là lý thuyết mà là rủi ro hiện hữu hàng ngày. Một nghiên cứu thuần tập năm 2005 theo dõi 21.443 bệnh nhân cao tuổi sống sót sau nhồi máu cơ tim giai đoạn 1996 - 2000 đã ghi nhận có 1.428 bệnh nhân (tương đương 7%) phải tái nhập viện vì các biến cố xuất huyết [6]. So với nhóm dùng aspirin đơn độc có tỷ lệ chảy máu là 0,03 biến cố trên mỗi bệnh nhân - năm, tỷ lệ này ở nhóm kết hợp aspirin với warfarin tăng lên 0,08 trên mỗi bệnh nhân - năm, tương ứng với tỷ số chênh hiệu chỉnh là 1,92 (khoảng tin cậy 95%: 1,28 - 2,87) [6].
Dữ liệu báo cáo biến cố bất lợi của Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) từ năm 2004 đến 2009 dựa trên 1.644.220 báo cáo cũng làm nổi bật mức độ nguy hiểm của các thuốc chống huyết khối [7]. Phân tích hơn 22 triệu cặp biến cố - thuốc đã xác định được 736 tác dụng phụ liên quan đến warfarin, trong đó có đến 147 biến cố là biến chứng chảy máu, bao gồm xuất huyết và khối tụ máu [7]. Các thuốc chống kết tập tiểu cầu như aspirin và clopidogrel cũng liên quan mật thiết đến các biến chứng xuất huyết tiêu hóa như đi ngoài phân đen hay đại tiện ra máu đỏ [7].
Nguy cơ xuất huyết nội sọ và xuất huyết toàn thân ở người cao tuổi khi dùng thuốc chống đông là mối bận tâm rất lớn. Một phân tích gộp năm 2017 tổng hợp 7 thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng (4.550 bệnh nhân) và 4 nghiên cứu thuần tập (38.649 bệnh nhân) từ 65 tuổi trở lên cho thấy nguy cơ xuất huyết nặng giữa thuốc chống kết tập tiểu cầu và thuốc chống đông đường uống như warfarin là tương đương nhau (RR = 1,01 trong các thử nghiệm ngẫu nhiên) [8]. Tuy nhiên, tỷ lệ chảy máu ở mọi mức độ nghiêm trọng (RR = 0,70) và nguy cơ xuất huyết nội sọ (RR = 0,46) ở nhóm dùng thuốc chống đông warfarin đều cao hơn rõ rệt so với thuốc chống kết tập tiểu cầu [8].
Lợi ích tiềm năng và khoảng trống bằng chứng của việt quất đen
Các thảo dược tự nhiên như tỏi, quế, hoa nhài, bạch tật lê, nho và việt quất đen (Vaccinium myrtillus) được y học cổ truyền ghi nhận về tiềm năng hỗ trợ điều hòa huyết áp [1]. Những nghiên cứu hiện đại cũng đang dần làm sáng tỏ cơ chế mà chiết xuất từ các loài cây này tác động để cải thiện cả huyết áp tâm thu lẫn huyết áp tâm trương [1]. Tuy vậy, hiệu quả tiềm năng của thảo dược phụ thuộc rất nhiều vào liều lượng sử dụng, cách thức tiêu thụ, dạng chiết xuất, thói quen cá nhân và các biến số địa lý, dịch tễ khác [1].
Mặc dù mang lại tiềm năng sinh học nhất định, giới hạn lớn nhất hiện nay là các chỉ định cụ thể và liều lượng an toàn của việt quất đen vẫn cần phải được kiểm chứng qua các thử nghiệm lâm sàng trong tương lai [1]. Cho đến nay, các dữ liệu về tương tác dược lực học và dược động học giữa chiết xuất việt quất đen liều cao với các loại thuốc kháng đông còn chưa đầy đủ [1]. Vì vậy, việc người tiêu dùng tự ý dùng các viên uống bổ sung chứa hoạt chất đậm đặc khi đang trong liệu trình điều trị chống đông máu luôn tiềm ẩn rủi ro khó lường đối với chức năng gan và chỉ số đông máu [1].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược cùng thuốc tây
Hiểu lầm phổ biến nhất của người dân là quan niệm "thực phẩm chức năng chiết xuất tự nhiên thì hoàn toàn vô hại, uống thêm chỉ bổ chứ không hại". Nghiên cứu khoa học đã chứng minh các loài thực vật dù an toàn khi ăn uống thông thường, nhưng khi được bào chế thành dạng chiết xuất đậm đặc thì lại hoàn toàn có khả năng tương tác với thuốc chuyển hóa qua gan, gây ức chế enzym và dẫn đến các biến cố y khoa nghiêm trọng [1].
Một sai lầm khác là cho rằng chỉ khi dùng đồng thời hai loại thuốc tây kê đơn thì mới đáng lo ngại về nguy cơ xuất huyết. Thực tế cho thấy, việc bổ sung thêm các hoạt chất từ thảo mộc làm thay đổi chỉ số INR trong máu cũng nguy hiểm không kém việc tự ý uống thêm thuốc kháng sinh, thuốc giảm đau hay thuốc chống kết tập tiểu cầu [1, 2, 4]. Nếu chỉ số INR dao động bất thường mà không được theo dõi chặt chẽ, người bệnh có thể bị xuất huyết tiêu hóa hoặc xuất huyết nội sọ bất cứ lúc nào [5, 8].
Ai nên đặc biệt thận trọng?
Nhóm đối tượng đầu tiên cần tuyệt đối thận trọng là những bệnh nhân đang được điều trị bằng warfarin hoặc các thuốc chống huyết khối để phòng ngừa biến cố tim mạch, rung nhĩ, huyết khối tĩnh mạch hay can thiệp tim mạch [2, 5]. Đây là nhóm bệnh nhân có chỉ số đông máu phụ thuộc chặt chẽ vào chuyển hóa của cơ thể và rất nhạy cảm với các tương tác ngoại lai [2].
Người cao tuổi từ 65 tuổi trở lên cũng là nhóm có nguy cơ rất cao bị các biến chứng chảy máu [2, 6, 8]. Ở độ tuổi này, chức năng gan thận suy giảm làm biến đổi khả năng thải trừ hoạt chất, đồng thời họ thường phải sử dụng nhiều loại thuốc phối hợp điều trị cùng lúc [2, 4]. Ngoài ra, những bệnh nhân có tiền sử viêm loét dạ dày, từng bị xuất huyết tiêu hóa hoặc có bệnh lý động mạch vành cũng cần cảnh giác cao độ trước bất kỳ chế phẩm bổ sung nào [2, 3].
Gợi ý áp dụng thực tế an toàn
Đối với việc ăn uống hàng ngày, nếu bạn chỉ ăn một lượng nhỏ quả việt quất đen tươi hoặc dùng như một loại trái cây tráng miệng trong chế độ ăn uống cân bằng, mức độ rủi ro thường rất thấp vì nồng độ hoạt chất không quá cao [1]. Bạn hoàn toàn có thể thưởng thức đa dạng các loại quả tươi theo mùa, uống đủ nước và duy trì lối sống lành mạnh mà không cần quá lo lắng.
Tuy nhiên, đối với các loại thực phẩm chức năng, viên nang, viên nén hoặc siro chứa chiết xuất việt quất đen liều cao, bạn tuyệt đối không được tự ý mua về sử dụng. Nếu muốn dùng bất kỳ chế phẩm bổ sung nào, hãy đem sản phẩm hoặc chụp lại bảng thành phần và liều lượng để tham khảo ý kiến trực tiếp từ bác sĩ chuyên khoa tim mạch đang điều trị cho bạn. Khi nhận thấy các dấu hiệu bất thường như bầm tím dưới da không rõ nguyên nhân, chảy máu chân răng kéo dài, đi ngoài phân đen hoặc phân có máu, bạn cần ngừng ngay sản phẩm bổ trợ và đến cơ sở y tế để kiểm tra chỉ số đông máu kịp thời [2, 7].
Tóm lại, dù việt quất đen là loại thảo mộc có nhiều giá trị dinh dưỡng và tiềm năng sức khỏe, nhưng sự an toàn trong điều trị y khoa luôn phải được đặt lên hàng đầu [1]. Người bệnh đang dùng thuốc chống đông máu warfarin không nên đánh đổi sự ổn định của chỉ số đông máu bằng việc tự ý bổ sung các sản phẩm chiết xuất thảo mộc liều cao khi chưa có hướng dẫn chuyên môn [1, 5]. Sự cẩn trọng và trao đổi minh bạch với bác sĩ điều trị chính là chìa khóa tốt nhất để bạn vừa bảo vệ trái tim, vừa phòng tránh được những biến chứng xuất huyết đáng tiếc [2, 5].
