Nhiều người điều trị trầm cảm thường tìm kiếm viên uống thảo dược kiểm soát cân nặng và truyền tai nhau chiết xuất quả bứa (Garcinia cambogia). Thói quen tự ý dùng thực phẩm chức năng cùng thuốc kê đơn tiềm ẩn nhiều rủi ro sức khỏe nghiêm trọng nhưng ít được chú ý.
Người đang uống thuốc chống trầm cảm nhóm ức chế tái hấp thu serotonin có chọn lọc (SSRI) cần tránh dùng Garcinia cambogia. Hoạt chất trong quả bứa cũng ức chế tái hấp thu serotonin [1], khi cộng gộp cùng thuốc SSRI sẽ làm tăng hoạt tính serotonin quá mức và dẫn đến hội chứng serotonin đe dọa tính mạng [2].
Cơ chế gây hội chứng serotonin khi dùng chung
Garcinia cambogia là loại quả vùng Đông Nam Á, phổ biến trong các chế phẩm kiểm soát cân nặng [1]. Thành phần hoạt chất chính trong quả này là axit hydroxycitric (HCA) [1]. Nghiên cứu năm 2019 cho thấy HCA có đặc tính tăng cường hệ serotonin và muscarinic thông qua cơ chế ức chế tái hấp thu serotonin có chọn lọc và ức chế men acetylcholinesterase [1].
Trong khi đó, nhóm thuốc SSRI được xem là chuẩn mực quốc tế trong điều trị trầm cảm và nhiều bệnh lý đi kèm [3], [4]. Các thuốc này hoạt động bằng cách ức chế tái hấp thu chất dẫn truyền thần kinh serotonin (5-hydroxytryptamine; 5-HT) tại hệ thần kinh trung ương [2], [3].
Hội chứng serotonin là biến chứng có khả năng đe dọa tính mạng, thường xảy ra nhất khi dùng đồng thời hai hoặc nhiều hoạt chất cùng làm tăng hoạt tính serotonin tại hệ thần kinh trung ương [2]. Cơ chế bệnh sinh chính là sự kích thích quá mức hệ thống serotonin [5]. Bên cạnh tác động dược lực học cộng gộp gây hội chứng serotonin, thuốc SSRI còn gây tương tác dược động học phổ biến thông qua việc ức chế hệ thống men gan cytochrome P450 (CYP) gồm CYP1A2, CYP2C9/10, CYP2C19, CYP2D6 và CYP3A3/4 [3]. Tiềm năng ức chế men CYP khác nhau tùy loại SSRI, làm thay đổi nồng độ hoạt chất dùng kèm và tăng khả năng xảy ra tương tác dược lực học [2], [4].
Nhận diện các triệu chứng cảnh báo
Hội chứng serotonin đặc trưng bởi tam chứng gồm thay đổi trạng thái tâm thần, rối loạn chức năng hệ thần kinh tự chủ và bất thường thần kinh cơ [5]. Về nhận thức và hành vi, người bệnh có thể mất phương hướng, lú lẫn, kích động hoặc bồn chồn không yên [2].
Các biểu hiện rối loạn thần kinh tự chủ bao gồm sốt,. run rẩy, vã mồ hôi và tiêu chảy [2]. Trên hệ thần kinh cơ, người bệnh có thể gặp tình trạng mất điều hòa vận động (đi đứng loạng choạng), tăng phản xạ gân xương và giật cơ [2].
Điểm khác biệt giữa hội chứng serotonin và các tác dụng phụ thông thường khi dùng đơn độc thuốc ức chế tái hấp thu serotonin nằm ở sự xuất hiện đồng loạt của nhóm triệu chứng, mức độ nặng và thời gian kéo dài [2]. Hội chứng này thường bị bỏ sót do biểu hiện lâm sàng đa dạng, không đặc hiệu, hoặc dễ bị chẩn đoán nhầm với hội chứng ác tính do thuốc an thần [2], [5].
Bằng chứng khoa học nói gì về Garcinia cambogia và tương tác thuốc?
Một bài tổng quan công bố năm 2021 đánh giá rủi ro khi dùng Garcinia làm thực phẩm bổ sung giảm cân [6]. Dựa trên các nghiên cứu độc chất học ở cả động vật và người, dữ liệu định lượng và định tính trước đó gợi ý mức tiêu thụ HCA lên đến 2800 mg/ngày là an toàn cho người, với ngưỡng không quan sát thấy tác dụng bất lợi (NOAEL) được thiết lập ở mức 2800 mg/ngày [6]. Trong các nghiên cứu phân tích hiệu quả giảm cân ở liều dưới 2800 mg/ngày, không ghi nhận tác dụng phụ nghiêm trọng nào, chỉ có các phản ứng nhẹ như chuột rút chân, ợ nóng, tiêu chảy, đầy hơi, tăng cảm giác thèm ăn, đau đầu, phát ban, chảy máu kinh nguyệt và suy nhược chung [6].
Tuy nhiên, bài tổng quan năm 2021 cũng chỉ ra nhiều báo cáo ghi nhận biểu hiện ngộ độc gồm nhiễm độc gan, viêm tụy cấp, ngộ độc serotonin và loạn thần sau khi tiêu thụ sản phẩm chứa Garcinia dưới dạng chiết xuất đơn chất hoặc phối hợp [6]. Trong 21 ca biến cố được mô tả, có 16 ca xảy ra sau khi uống các chế phẩm chứa thêm thành phần khác ngoài Garcinia [6]. Điển hình là dòng sản phẩm Hydroxycut có 14 sản phẩm khác nhau trên thị trường, trong đó 8 sản phẩm chứa Garcinia cambogia và đều là chế phẩm đa thảo dược chứa tới 20 chất khác nhau [6]. Năm 2009, Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) đã ban hành cảnh báo và thu hồi các sản phẩm Hydroxycut dựa trên 23 ca tổn thương gan, bao gồm 1 ca tử vong và 1 ca phải ghép gan [6]. Giới hạn của bằng chứng này là khi độc tính xảy ra do dùng viên uống đa thành phần, các nhà khoa học không thể xác định chắc chắn Garcinia là tác nhân trực tiếp gây ra tác dụng phụ [6].
Về tác động tâm thần kinh, một báo cáo ca bệnh năm 2019 mô tả một phụ nữ trẻ không có tiền sử rối loạn lưỡng cực nhưng khởi phát hưng cảm và loạn thần khoảng 1 tuần sau khi bắt đầu dùng Garcinia cambogia cùng một thực phẩm bổ sung thanh lọc cơ thể [1]. Bệnh nhân nhập viện với tâm trạng hưng phấn quá mức, kích động tâm thần vận động, nói năng lộn xộn và dồn dập, tư duy phi tán, hoang tưởng tự cao và ảo thanh [1]. Sau khi ngừng Garcinia cambogia và điều trị bằng lithium cùng quetiapine, khí sắc bệnh nhân ổn định nhanh chóng và được xuất viện sau 8 ngày [1]. Báo cáo này cũng tổng hợp 7 ca bệnh công bố trước đó liên quan giữa việc dùng Garcinia cambogia với tình trạng hưng cảm nhẹ, hưng cảm hoặc loạn thần, với thời gian khởi phát triệu chứng từ 1 đến 8 tuần sau khi bắt đầu uống [1]. Ở một số trường hợp, triệu chứng tâm thần tự hết khi ngừng Garcinia cambogia mà không cần dùng thuốc điều trị dài hạn [1].
Đối với nhóm thuốc SSRI, các nghiên cứu tổng quan năm 1996, 1997 và 2001 khẳng định SSRI liên quan đến nhiều tương tác thuốc có hậu quả lâm sàng nghiêm trọng, dẫn đến quá liều thuốc dùng kèm hoặc gây hội chứng serotonin [7], [3], [5]. Tương tác liên quan đến tất cả các thuốc trong nhóm SSRI nhưng đặc biệt là fluoxetine — hoạt chất được nghiên cứu kỹ nhất trong họ thuốc này [7]. Các tác nhân gây tương tác đáng ngại với SSRI gồm thuốc ức chế monoamine oxidase (MAOI), thuốc chống trầm cảm ba vòng, moclobemide, tryptophan, selegiline, clozapine, lithium và methadone [7], [3].
Một tổng quan năm 2018 rà soát dữ liệu từ năm 1806 đến ngày 4/2/2017 về tương tác giữa SSRI và thuốc ức chế MAO-B (selegiline, rasagiline) ở bệnh nhân Parkinson thông qua 8 nghiên cứu [8]. Nghiên cứu đoàn hệ hồi cứu lớn nhất trên 1504 bệnh nhân Parkinson không ghi nhận ca hội chứng serotonin nào khi dùng đồng thời rasagiline và SSRI [8]. Một khảo sát khác trên 63 nhà nghiên cứu xác định 11 ca nghi ngờ hội chứng serotonin trong số 4568 bệnh nhân điều trị kết hợp selegiline và thuốc chống trầm cảm (bao gồm SSRI), cùng 17 báo cáo ca bệnh khởi phát hội chứng này khi phối hợp SSRI với selegiline hoặc rasagiline [8]. Sau khi ngừng hoặc giảm liều một hay cả hai thuốc, triệu chứng giảm dần ở hầu hết các ca và không có ca nào tử vong [8].
Lợi ích và giới hạn của các bằng chứng hiện tại
Các dữ liệu hiện có giúp làm rõ cơ chế HCA ức chế tái hấp thu serotonin [1] cũng như cơ chế gây hội chứng serotonin của thuốc SSRI [2], [5]. Ngưỡng an toàn NOAEL 2800 mg/ngày của HCA trong các nghiên cứu độc chất học cũng đã được thiết lập cho người bình thường [6].
Dù vậy, bằng chứng về độc tính của Garcinia cambogia vẫn có giới hạn nhất định. Phần lớn các ca biến cố nghiêm trọng (16 trên 21 ca) xảy ra khi người dùng uống sản phẩm trộn lẫn tới 20 thành phần khác nhau, khiến việc quy kết nguyên nhân độc lập cho Garcinia cambogia gặp khó khăn [6]. Ngoài ra, dữ liệu về biến chứng tâm thần và ngộ độc serotonin liên quan Garcinia cambogia chủ yếu dừng ở mức báo cáo ca lâm sàng đơn lẻ [6], [1].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng viên uống giảm cân
Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng thảo dược tự nhiên hoàn toàn vô hại và không ảnh hưởng đến thuốc điều trị bệnh tâm thần. Thực tế, hoạt chất HCA trong quả bứa tác động trực tiếp lên hệ thần kinh thông qua việc ức chế tái hấp thu serotonin tương tự cơ chế của thuốc chống trầm cảm [1].
Hiểu lầm thứ hai là nghĩ rằng chỉ cần ngưng thuốc chống trầm cảm một vài ngày là có thể uống thực phẩm chức năng an toàn. Nghiên cứu năm 2001 và 1997 chỉ rõ do thời gian bán thải dài (đặc biệt là fluoxetine), nguy cơ tương tác thuốc vẫn tồn tại kéo dài nhiều ngày hoặc thậm chí nhiều tuần sau khi đã ngừng uống SSRI [7], [2]. Khoảng thời gian đào thải thuốc kéo dài của fluoxetine đòi hỏi sự thận trọng đặc biệt khi chuyển đổi hoặc dùng thêm hoạt chất khác [2].
Ai nên thận trọng?
Người đang sử dụng thuốc chống trầm cảm nhóm SSRI, hoặc vừa ngưng thuốc SSRI (nhất là fluoxetine) trong vòng vài ngày đến vài tuần tuyệt đối không tự ý dùng các sản phẩm chứa Garcinia cambogia [7], [2]. Bệnh nhân đang dùng các thuốc hướng thần khác như thuốc chống trầm cảm ba vòng, thuốc ức chế MAO, lithium, clozapine, methadone hoặc tryptophan cũng cần tránh phối hợp thêm các chế phẩm tác động lên hệ serotonin [7], [3].
Những người đang dùng thuốc chống đông máu đường uống, thuốc chống co giật (carbamazepine, phenytoin) hoặc thuốc lợi tiểu cùng với SSRI cần đặc biệt lưu ý, vì SSRI làm tăng nguy cơ quá liều các thuốc này hoặc làm tăng nguy cơ hạ natri máu khi đi kèm thuốc lợi tiểu [7]. Người có bệnh lý gan hoặc tiền sử rối loạn tâm thần cũng cần tránh các viên uống giảm cân đa thành phần chứa Garcinia cambogia do nguy cơ nhiễm độc gan và khởi phát hưng cảm, loạn thần [6], [1].
Nguyên tắc an toàn trong đời sống thực tế
Để phòng ngừa và giảm tỷ lệ biến chứng cũng như tử vong do hội chứng serotonin, nguyên tắc quan trọng nhất là sử dụng thuốc thận trọng và nhận biết sớm dấu hiệu bất thường [2]. Khi đi khám bệnh hoặc nhập viện, người bệnh cần thông báo đầy đủ toàn bộ các loại thực phẩm chức năng, thảo dược đang sử dụng cho bác sĩ điều trị [1].
Tuyệt đối không tự ý mua các viên uống giảm cân, thanh lọc cơ thể truyền miệng khi đang trong phác đồ điều trị trầm cảm [6], [1]. Để kiểm soát cân nặng an toàn, người bệnh nên duy trì chế độ ăn uống cân bằng, uống đủ nước và vận động thể lực phù hợp theo tư vấn của nhân viên y tế.
Nếu xuất hiện các triệu chứng nghi ngờ hội chứng serotonin như sốt, vã mồ hôi, tiêu chảy, kích động, lú lẫn, giật cơ sau khi dùng chung thảo dược và thuốc, người bệnh cần đến cơ sở y tế ngay lập tức [2]. Đa số bệnh nhân hồi phục hoàn toàn khi được chẩn đoán kịp thời, ngừng tác nhân gây tương tác và chăm sóc hỗ trợ, hoặc dùng thêm thuốc đối kháng serotonin (như cyproheptadine, methysergide, propranolol) theo chỉ định của bác sĩ [2], [5].
Thảo dược giảm cân chứa Garcinia cambogia không phải là lựa chọn vô hại cho người đang điều trị tâm lý, tâm thần. Hiểu rõ cơ chế tương tác giữa hoạt chất HCA và thuốc chống trầm cảm giúp người bệnh chủ động bảo vệ sức khỏe của mình. Hãy luôn tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi đưa bất kỳ viên uống bổ sung nào vào cơ thể.
