Nhiều người có thói quen tìm đến các loại thảo mộc tự nhiên để hỗ trợ giấc ngủ, giảm bớt căng thẳng sau những giờ làm việc mệt mỏi. Trong số đó, mã tiên thảo (hay còn gọi là cỏ roi ngựa) là vị thuốc dân gian được nhiều người truyền tai nhau về công dụng làm dịu thần kinh. Tuy nhiên, đối với những bệnh nhân đang phải uống thuốc điều trị cao huyết áp hoặc thuốc an thần hằng ngày, việc dùng thêm thảo dược này lại tiềm ẩn nhiều băn khoăn về tính an toàn.
Người bệnh đang sử dụng thuốc huyết áp hoặc thuốc an thần không nên tự ý dùng mã tiên thảo khi chưa có ý kiến của bác sĩ điều trị. Việc kết hợp này tiềm ẩn nguy cơ tương tác thuốc bất lợi, có thể làm tăng quá mức tác dụng ức chế thần kinh trung ương hoặc làm trầm trọng thêm tác dụng phụ hạ huyết áp tư thế. Dù mã tiên thảo có nguồn gốc thực vật, hoạt tính sinh học mạnh mẽ của nó vẫn có thể can thiệp vào phác đồ điều trị Tây y.
Thảo dược làm dịu thần kinh và nỗi lo tương tác thuốc
Mã tiên thảo từ lâu đã được ghi nhận trong y học cổ truyền ở nhiều khu vực như châu Âu, Tây Á và Bắc Phi với lịch sử sử dụng gần 200 năm cho các chứng bệnh liên quan đến hệ thần kinh [1]. Người xưa thường sắc loại cây này để làm thuốc an thần, giảm đau, hỗ trợ cải thiện tình trạng lo âu và mất ngủ [1], [2]. Trong đời sống hiện nay, xu hướng dùng trà thảo mộc hoặc chiết xuất tự nhiên để thư giãn tinh thần ngày càng trở nên phổ biến [3].
Tuy nhiên, phần lớn người cao tuổi hoặc người chịu áp lực công việc lớn lại là đối tượng thường mắc đồng thời bệnh tăng huyết áp hoặc rối loạn giấc ngủ. Khi đã được kê đơn các thuốc hạ áp hoặc an thần chuyên khoa, việc tùy tiện uống thêm thảo dược có thể gây ra hiện tượng tương tác dược lực học khó lường. Thay vì mang lại sự khỏe khoắn, sự kết hợp thiếu kiểm soát này có thể đẩy cơ thể vào trạng thái mệt mỏi li bì, chóng mặt hoặc tụt huyết áp đột ngột.
Cơ chế tác động của mã tiên thảo lên hệ thần kinh
Những phân tích hóa thực vật hiện đại cho thấy mã tiên thảo rất giàu các hợp chất tự nhiên như iridoid, acid phenolic, phenylpropanoid glycoside, flavonoid và terpenoid [4]. Một số nghiên cứu đã phân lập được 8 hợp chất phenolic chính và 17 loại acid amin trong các chiết xuất khô của loài cây này [4]. Các thành phần này cùng tham gia vào quá trình điều hòa hoạt động của não bộ thông qua các thụ thể hóa học trung gian.
Điểm đáng chú ý nhất là khả năng tác động lên hệ thống dẫn truyền thần kinh GABA, vốn là hệ thống ức chế chính giúp não bộ thư giãn và giảm kích thích [5]. Thành phần verbenin, một loại glycoside iridoid đặc trưng của cây, được đánh giá là có đóng góp quan trọng vào hoạt tính chống co giật và làm dịu thần kinh [5]. Bên cạnh đó, sự hiện diện của hoạt chất safranal trong mã tiên thảo cũng được cho là kích thích các thụ thể GABAA, tương tự cơ chế của một số thuốc hướng thần [5]. Chiết xuất từ phần trên mặt đất của cây còn cho thấy mối liên hệ với các thụ thể benzodiazepin và thụ thể opioid trong cơ thể [1].
Bằng chứng khoa học về tác dụng hướng thần của mã tiên thảo
Nghiên cứu công bố năm 2016 đã tiến hành các thử nghiệm dược lý trên mô hình động vật nhằm đánh giá hoạt tính chống co giật, giải lo âu và an thần của mã tiên thảo [5]. Khi gây co giật nhân tạo bằng hóa chất pentylenetetrazol, dịch chiết thô của cây đã làm chậm đáng kể thời gian khởi phát cơn co giật giật cơ và co giật toàn thể, đồng thời giảm thời gian co giật và tỷ lệ tử vong ở động vật thí nghiệm [5]. Trong các bài kiểm tra hành vi như mê cung chữ thập trên cao và phép thử hộp sáng tối, chiết xuất này giúp động vật tăng thời gian lưu lại ở khu vực mở và khu vực sáng, chứng minh hiệu quả giảm lo âu rõ rệt [5].
Một công trình nghiên cứu khác vào năm 2017 tiếp tục đánh giá dịch chiết cồn phần trên mặt đất của mã tiên thảo trên chuột nhắt trắng với thuốc đối chứng là diazepam [1]. Kết quả ghi nhận chiết xuất thực vật không biểu hiện độc tính cấp, giúp kéo dài thời gian xuất hiện cơn co giật và rút ngắn thời gian co giật do hóa chất gây ra [1]. Trong thử nghiệm sốc điện tối đa, mã tiên thảo làm giảm thời gian duỗi cứng chi sau của chuột theo mức liều sử dụng [1]. Việc tiêm chất đối kháng flumazenil trước khi dùng mã tiên thảo đã làm sáng tỏ cơ chế tăng cường hoạt động của hệ thống GABAergic thông qua thụ thể benzodiazepin [1].
Gần đây hơn, nghiên cứu công bố năm 2025 đã phân tích sâu các dạng bào chế chiết xuất khô của mã tiên thảo bằng các thử nghiệm hành vi thần kinh [4]. Dịch chiết cồn nước ở nồng độ ethanol 70% thể hiện tác dụng giải lo âu và chống trầm cảm mạnh mẽ trên động vật [4]. Đáng chú ý, các chiết xuất biến tính kết hợp cùng acid amin valine và arginine thể hiện hoạt tính an thần rất rõ rệt và đồng nhất qua các bài kiểm tra [4]. Trong thử nghiệm treo đuôi, thời gian bất động của động vật dùng chiết xuất cồn nước thấp hơn 1,22 lần so với nhóm đối chứng và thấp hơn 2,25 lần so với nhóm dùng thuốc đối chứng Sedaphyton [4].
Nguy cơ tương tác bất lợi với thuốc huyết áp và thuốc an thần
Dù các kết quả dược lý trên động vật cho thấy mã tiên thảo có tiềm năng làm dịu thần kinh, việc dùng chung thảo dược này với thuốc điều trị lại mang đến nguy cơ lớn [4]. Khi người bệnh đang uống thuốc an thần như nhóm benzodiazepin, việc bổ sung mã tiên thảo có thể tạo ra tác dụng hiệp đồng cộng gộp [5], [1]. Sự cộng hưởng này khiến hệ thần kinh trung ương bị ức chế quá mức, gây buồn ngủ quá độ, suy giảm phản xạ, mất tập trung và lú lẫn [5], [6].
Đối với người đang dùng thuốc hạ huyết áp, mối nguy hiểm đến từ sự thay đổi huyết động và tác dụng phụ toàn thân [7]. Các tài liệu tổng quan y học chỉ ra rằng nhiều loại thuốc tác động lên tâm thần có thể làm tăng các tác dụng phụ của thuốc hạ huyết áp, bao gồm gây an thần quá mức, rối loạn ngoại tháp và hạ huyết áp thế đứng [7]. Hiện tượng tụt huyết áp tư thế đứng khiến người bệnh dễ choáng váng, tối sầm mặt mày hoặc té ngã khi đứng dậy đột ngột [7]. Một số thuốc hạ áp tác động qua hệ thần kinh trung ương cũng mang đặc tính gây an thần, do đó rất dễ bị tăng cường tác dụng phụ này khi gặp các chất ức chế thần kinh khác [6].
Ngoài ra, tương tác thuốc còn có thể xảy ra trong những hoàn cảnh sinh hoạt đặc thù có liên quan đến rượu bia [6]. Các loại thuốc an thần, thuốc hạ áp trung ương khi dùng cùng đồ uống có cồn sẽ làm tăng mức độ an thần lên mức nguy hiểm [6]. Một nghiên cứu năm 2022 trên tế bào gan chuột còn chỉ ra rằng, dù chiết xuất trà mã tiên thảo bảo vệ gan trước tổn thương do acid béo palmitic hoặc paracetamol, nó lại làm gia tăng độc tính đối với tế bào gan khi có mặt ethanol [3]. Do đó, sự phối hợp giữa thuốc điều trị, rượu và thảo mộc là điều tối kỵ [6], [3].
Giới hạn của các bằng chứng khoa học hiện nay
Độc giả cần lưu ý rằng hầu hết các nghiên cứu hiện tại về tác dụng an thần hay chống co giật của mã tiên thảo mới chỉ dừng lại ở quy mô phòng thí nghiệm và trên mô hình động vật gặm nhấm [5], [1]. Số lượng cá thể thử nghiệm trong các nghiên cứu tiền lâm sàng này thường có giới hạn và điều kiện thí nghiệm được kiểm soát nghiêm ngặt [4]. Các nhà khoa học đã bắt đầu phát triển các dạng gel in 3D để tạo ra dạng thuốc uống mới từ chiết xuất mã tiên thảo, nhưng hiệu quả trên người vẫn chưa được khẳng định hoàn toàn [4].
Các tác giả nghiên cứu đã nhấn mạnh rằng tác động thực tế của các chế phẩm dược học từ mã tiên thảo lên hệ thần kinh trung ương của con người vẫn đòi hỏi phải có thêm các thử nghiệm lâm sàng bài bản [4]. Cơ thể người có sự chuyển hóa thuốc phức tạp hơn nhiều so với động vật, đặc biệt là khi có mặt đồng thời nhiều bệnh lý mạn tính. Vì vậy, người tiêu dùng không nên vội vã suy diễn rằng thảo dược an toàn tuyệt đối hoặc có thể dùng thay thế thuốc chữa bệnh tâm thần và tim mạch [4], [1].
Hiểu lầm phổ biến khi dùng thảo dược trị mất ngủ và huyết áp
Hiểu lầm tai hại nhất là quan niệm "thảo dược tự nhiên thì hoàn toàn vô hại, uống bao nhiêu cũng được". Thực tế, bất kỳ hoạt chất thực vật nào có khả năng tạo ra thay đổi sinh lý trên cơ thể thì đều có khả năng gây độc tính hoặc tương tác bất lợi [4], [3]. Nhiều người tự ý bỏ bớt liều thuốc huyết áp Tây y hoặc thuốc an thần do bác sĩ kê để chuyển sang uống nước sắc mã tiên thảo đậm đặc, dẫn đến huyết áp dao động thất thường hoặc hội chứng cai thuốc nguy hiểm.
Một sai lầm khác là cho rằng uống trà thảo mộc vào bất kỳ lúc nào cũng mang lại lợi ích giải độc cho cơ thể [3]. Nghiên cứu năm 2022 cho thấy các loại trà thảo mộc có tác động phân hóa rất phức tạp; chúng có thể bảo vệ gan trước một số tác nhân nhưng lại làm nặng thêm tổn thương gan trong môi trường có cồn [3]. Việc sử dụng tùy tiện không theo liều lượng chuẩn hóa có thể khiến gan và thận phải chịu thêm gánh nặng chuyển hóa khi đang phải xử lý các loại thuốc điều trị bệnh nền [3].
Ai nên thận trọng và cách tiếp cận an toàn
Nhóm người đầu tiên tuyệt đối phải thận trọng là bệnh nhân đang điều trị tăng huyết áp bằng thuốc tân dược, đặc biệt là các nhóm thuốc tác động lên hệ thần kinh trung ương [7], [6]. Bệnh nhân đang được chỉ định thuốc an thần, thuốc bình thần, thuốc chống trầm cảm hoặc thuốc chống co giật cũng không được tự ý kết hợp mã tiên thảo vào chế độ sinh hoạt [5], [7]. Bên cạnh đó, người có tiền sử huyết áp thấp, người lớn tuổi dễ bị té ngã hoặc người thường xuyên phải lái xe, vận hành máy móc cũng cần tránh xa các dạng chiết xuất đậm đặc từ loại cây này [5], [7].
Nếu bạn chỉ là người có sức khỏe bình thường, thỉnh thoảng muốn dùng một tách trà mã tiên thảo để thư giãn nhẹ nhàng, hãy đảm bảo chỉ sử dụng liều lượng vừa phải từ các nguồn nguyên liệu có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng [3]. Không nên đun sắc quá đặc và không uống trà thảo mộc cùng thời điểm với bữa ăn có rượu bia hoặc ngay sát giờ uống các thuốc điều trị thông thường [6], [3]. Bất kỳ thay đổi nào trong chế độ bổ sung thảo dược hằng ngày cũng cần được trao đổi thẳng thắn với bác sĩ chuyên khoa tim mạch hoặc thần kinh đang theo dõi sức khỏe của bạn.
Mã tiên thảo là một dược liệu giàu tiềm năng sinh học với những tác động rõ nét trên hệ thần kinh đã được khoa học ghi nhận bước đầu qua các thử nghiệm tiền lâm sàng [5], [4]. Tuy nhiên, việc kết hợp thảo dược này với thuốc huyết áp hoặc thuốc an thần tiềm ẩn nhiều nguy cơ tương tác làm gia tăng tác dụng phụ ức chế thần kinh và hạ huyết áp quá mức [7], [6]. Người bệnh hãy luôn chủ động tham khảo ý kiến chuyên môn của nhân viên y tế để bảo vệ an toàn tối đa cho sức khỏe bản thân.
