Mỗi khi thời tiết thay đổi hoặc cơ thể mệt mỏi, cảm giác ngứa rát, đau buốt vùng họng xuất hiện khiến nhiều người lập tức ghé hiệu thuốc gần nhà tìm mua các loại kẹo hoặc viên ngậm để làm dịu cơn đau. Trong số vô vàn sản phẩm bày bán trên kệ, không ít người chủ động tìm kiếm hoặc được giới thiệu các loại viên ngậm có chứa thành phần kháng sinh tại chỗ với hy vọng “diệt khuẩn nhanh” để chặn đứng cơn đau ngay từ đầu.
Tuy nhiên, câu trả lời từ góc độ y khoa cho thắc mắc này là: Người bệnh hoàn toàn không nên tự ý mua và sử dụng viên ngậm chứa kháng sinh tại chỗ khi vừa mới chớm đau họng. Việc tùy tiện đưa kháng sinh vào cơ thể mà không có chỉ định từ bác sĩ không những không đem lại hiệu quả điều trị mong muốn mà còn kéo theo nhiều hệ lụy nghiêm trọng đối với sức khỏe và cộng đồng.
Đau họng phần lớn do đâu và vì sao kháng sinh không cần thiết?
Nhiều người bệnh vẫn giữ quan niệm sai lầm rằng hễ họng sưng đau là đang bị “nhiễm trùng” do vi khuẩn tấn công và cần dùng kháng sinh để tiêu diệt. Trên thực tế, các bằng chứng khoa học cho thấy phần lớn các đợt viêm họng cấp tính khởi phát không phải do vi khuẩn.
Các dữ liệu y khoa ghi nhận nguyên nhân phổ biến nhất gây đau họng cấp tính là do nhiễm virus, chiếm tới 80% trường hợp ở người trưởng thành [1], [2]. Trong khi đó, các bệnh nhiễm trùng do vi khuẩn ước tính chỉ chiếm từ 5% đến 15% tổng số ca đau họng ở người lớn, trong đó vi khuẩn Streptococcus pyogenes (liên cầu khuẩn tan huyết beta nhóm A) là tác nhân vi khuẩn thường gặp nhất [2].
Do căn nguyên chủ yếu bắt nguồn từ virus, việc điều trị đau họng về bản chất không đòi hỏi phải sử dụng đến thuốc kháng sinh [3]. Ngay cả trong những trường hợp đau họng do vi khuẩn, phần lớn các đợt viêm đường hô hấp này đều có tính chất tự giới hạn và có thể tự thuyên giảm mà không cần can thiệp bằng kháng sinh [1]. Kháng sinh hoàn toàn bất lực trước virus, do đó việc sử dụng hoạt chất này ngay khi mới chớm đau họng là một chỉ định sai lầm.
Bằng chứng nghèo nàn về hiệu quả của viên ngậm kháng sinh tại chỗ
Nhiều người lầm tưởng rằng kháng sinh dùng tại chỗ thông qua viên ngậm sẽ tác động trực tiếp lên niêm mạc họng, mang lại hiệu quả vượt trội so với các biện pháp thông thường. Thế nhưng, cơ sở khoa học phía sau nhận định này lại rất mong manh.
Một tổng quan hệ thống công bố năm 2019 đã xem xét toàn diện các dữ liệu nghiên cứu về việc sử dụng kháng sinh tại chỗ dùng qua đường miệng hoặc mũi (bao gồm các hoạt chất như tyrothricin, bacitracin, gramicidin hoặc neomycin) ở những bệnh nhân bị đau họng [1]. Kết quả phân tích cho thấy các bằng chứng lâm sàng hiện có về nhóm kháng sinh tại chỗ này vô cùng ít ỏi và chủ yếu có chất lượng kém [1].
Chính vì chất lượng bằng chứng nghèo nàn, các nhà nghiên cứu không thể xác lập được lợi ích thực sự, nguy cơ tác hại cũng như mức độ tác động của các loại kháng sinh tại chỗ này đối với sự phát triển của vi khuẩn kháng thuốc [1]. Nghiên cứu đi đến kết luận đặt ra dấu hỏi lớn về việc liệu việc sử dụng kháng sinh tại chỗ để điều trị đau họng có phải là một quyết định hợp lý và đúng đắn hay không [1].
Rủi ro gia tăng vi khuẩn kháng thuốc và loạn khuẩn vi sinh
Tình trạng lạm dụng và sử dụng sai kháng sinh đối với các đợt nhiễm trùng đường hô hấp do virus có khả năng tự khỏi làm gia tăng nghiêm trọng nguy cơ phát triển và lây lan tình trạng kháng kháng sinh trong cộng đồng [1]. Việc tiếp xúc thường xuyên với kháng sinh liều thấp trong các viên ngậm có thể tạo điều kiện cho các chủng vi khuẩn rèn luyện khả năng đề kháng.
Không chỉ gây đe dọa về vấn đề kháng thuốc, việc điều trị kháng sinh không cần thiết còn gây ra những biến đổi tiêu cực đối với hệ vi sinh vật tự nhiên của con người, bao gồm cả hệ vi sinh tại đường ruột và các vị trí khác trên cơ thể [4]. Sự mất cân bằng hệ vi sinh này có thể chuyển hóa thành các rối loạn miễn dịch và làm gia tăng nguy cơ tiến triển thành nhiều bệnh lý mạn tính nguy hiểm [4].
Khoang miệng và vòm họng là nơi cư ngụ của hàng tỷ lợi khuẩn thuộc hệ vi sinh vật thường trú, đóng vai trò như một hàng rào bảo vệ tự nhiên ngăn chặn mầm bệnh xâm nhập. Khi người bệnh tùy tiện ngậm viên kháng sinh, các chất này có thể tiêu diệt bừa bãi cả những vi khuẩn có lợi, gây loạn khuẩn vùng miệng, khiến niêm mạc họng mất đi lớp bảo vệ tự nhiên và dễ bị tổn thương hơn trước các tác nhân gây bệnh từ môi trường bên ngoài.
Giảm đau họng bằng viên ngậm giảm đau và gây tê tại chỗ
Thay vì dùng kháng sinh một cách bất hợp lý, các hướng dẫn y khoa khuyến cáo điều trị triệu chứng đau họng nên dựa vào các loại thuốc gây tê và sát trùng tại chỗ [3]. Hiện nay, nhiều giải pháp ngậm không chứa kháng sinh đã được chứng minh hiệu quả lâm sàng rõ rệt trong việc kiểm soát cơn đau.
Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng tiến hành năm 2010 trên 310 bệnh nhân đau họng cấp do nhiễm trùng đường hô hấp trên đã đánh giá hiệu quả của viên ngậm kết hợp amylmetacresol và 2,4-dichlorobenzyl alcohol (AMC/DCBA) [5], [6]. Các bệnh nhân được phân ngẫu nhiên dùng viên ngậm AMC/DCBA (155 người) hoặc viên ngậm giả dược không chứa hoạt chất (155 người) [5], [6]. Kết quả cho thấy viên ngậm AMC/DCBA giúp giảm đau họng nhanh chóng chỉ sau 5 phút kể từ liều đầu tiên và tác dụng kéo dài suốt 2 giờ [5], [6]. Sự khác biệt có ý nghĩa thống kê so với giả dược được duy trì liên tục ở mọi thời điểm đánh giá trong suốt 3 ngày nghiên cứu, đồng thời giúp giảm khó nuốt và cải thiện chức năng sinh hoạt mà không gây khác biệt về tác dụng phụ [5], [6].
Một lựa chọn giảm đau khác là viên ngậm chứa hoạt chất gây tê tại chỗ ambroxol. Một tài liệu y học dựa trên chứng cứ năm 2008 đã tổng hợp dữ liệu từ 5 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược trên 1.772 bệnh nhân (trong đó 1.713 người đủ điều kiện đánh giá hiệu quả) [7]. Kết quả khẳng định viên ngậm chứa 20 mg ambroxol vượt trội hơn hẳn so với giả dược trong việc giảm cường độ đau họng với hiệu quả khởi phát sớm và kéo dài ít nhất 3 giờ sau một viên ngậm duy nhất [7]. Sự giảm đau này còn đi kèm với mức độ thoái triển vượt trội của tình trạng viêm và đỏ họng, chứng minh đây là giải pháp an toàn và hiệu quả cho người trưởng thành bị đau họng cấp không biến chứng [7].
Tác dụng của các hoạt chất sát trùng và thảo mộc thiên nhiên
Bên cạnh các chất giảm đau, nhiều loại viên ngậm sát trùng tại chỗ cũng được nghiên cứu chứng minh có khả năng ức chế mạnh mẽ các tác nhân gây bệnh vùng hầu họng.
Nghiên cứu trong ống nghiệm công bố năm 2013 đối với viên ngậm chứa chlorhexidine (viên ngậm Drill) cho thấy hoạt tính kháng khuẩn đạt mức tiêu diệt trên 90% các mầm bệnh đường hô hấp trên sau 5 phút tiếp xúc ở nồng độ cao và duy trì hiệu quả sau 3 giờ pha loãng [3]. Đáng chú ý, sản phẩm này còn thể hiện hoạt tính kháng virus khi tiêu diệt 99% (giảm 2 log) virus cúm H1N1 sau 5 phút tiếp xúc ở nồng độ cao [3].
Một nghiên cứu khác vào năm 2020 đánh giá hoạt tính diệt khuẩn của viên ngậm chứa chất sát trùng hexylresorcinol 2,4 mg hòa tan trong 5 mL nước bọt nhân tạo [2]. Kết quả cho thấy hoạt chất này làm giảm hơn 3 log10 lượng vi khuẩn (tương đương tiêu diệt trên 99,9%) sau 1 phút đối với Staphylococcus aureus, Moraxella catarrhalis, Haemophilus influenzae, Fusobacterium necrophorum và sau 5 phút đối với Streptococcus pyogenes [2]. Khoảng thời gian 5 phút này hoàn toàn tương thích với thời gian tan tự nhiên của một viên ngậm trong khoang miệng [2].
Năm 2025, một nghiên cứu đánh giá hoạt tính của viên ngậm chứa octenidine trên 106 chủng vi sinh vật cho thấy ở nồng độ đạt được trong nước bọt, octenidine tiêu diệt hiệu quả mọi mầm bệnh vùng họng miệng trong ống nghiệm nhưng không gây ảnh hưởng bất lợi đến các vi khuẩn có ích ở đường ruột [4]. Tác động của octenidine lên hệ vi sinh vật thường trú vùng miệng chỉ tương đương với biện pháp vệ sinh cơ học thông thường, cho thấy tiềm năng thay thế an toàn cho kháng sinh [4].
Ngoài các chất sát trùng tổng hợp, thảo dược tự nhiên cũng mang lại lợi ích đáng ghi nhận. Một thử nghiệm lâm sàng quan sát năm 2023 thực hiện trên 74 bệnh nhân từ 13 đến 69 tuổi có triệu chứng đau họng cấp dưới 48 giờ đã sử dụng viên ngậm chiết xuất cúc tím (Echinacea purpurea) và xô thơm (Salvia officinalis) [8]. Bệnh nhân dùng 5 viên ngậm mỗi ngày (tương đương 4.000 mg chiết xuất cúc tím và 1.893 mg chiết xuất xô thơm) trong 4 ngày [8]. Kết quả ghi nhận chỉ một viên ngậm duy nhất đã giúp giảm 48% cơn đau họng và giảm 34% các triệu chứng viêm họng amidan [8]. Ở 18 bệnh nhân có xét nghiệm dương tính với virus, tải lượng virus giảm 62% sau khi ngậm một viên đầu tiên và giảm tới 96% sau 4 ngày điều trị mà không ai phải dùng đến kháng sinh [8].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thuốc ngậm trị đau họng
Nhiều người bệnh vẫn giữ thói quen hễ thấy rát cổ họng là tìm mua ngay các loại viên ngậm có chứa kháng sinh vì tin rằng dạng ngậm chỉ tác dụng ngoài bề mặt, không đi vào máu nên tuyệt đối an toàn. Đây là một ngộ nhận tai hại. Kháng sinh tại chỗ dù ít hấp thu toàn thân nhưng vẫn trực tiếp can thiệp và xáo trộn cân bằng sinh học của hệ vi sinh khoang miệng [4], đồng thời tiềm ẩn nguy cơ thúc đẩy tình trạng kháng thuốc trong cộng đồng [1].
Một hiểu lầm khác là cho rằng viên ngậm càng làm cay rát hoặc tê buốt cổ họng thì mới nhanh khỏi bệnh. Thực tế, các loại viên ngậm giảm đau chỉ đóng vai trò hỗ trợ kiểm soát cảm giác khó chịu để người bệnh dễ nuốt và ăn uống hơn, chứ không thể rút ngắn toàn bộ chu trình nhiễm virus tự nhiên của cơ thể.
Việc lạm dụng viên ngậm liên tục không đúng liều lượng chỉ dẫn cũng không giúp bệnh thuyên giảm nhanh hơn. Ngược lại, điều này có thể dẫn đến việc quá liều các chất gây tê hoặc chất sát trùng, gây kích ứng thêm niêm mạc vùng hầu họng đang bị tổn thương.
Ai nên thận trọng và khi nào cần đi khám bác sĩ?
Mặc dù các loại viên ngậm không chứa kháng sinh được coi là an toàn hơn, một số đối tượng vẫn cần thận trọng khi sử dụng. Khi sử dụng viên ngậm chứa hoạt chất gây tê như ambroxol, người bệnh cần lưu ý tác dụng không mong muốn đã được ghi nhận là cảm giác giảm cảm giác (tê bì) ở khoang miệng và lưỡi [7]. Hiện tượng này thường xảy ra nhiều hơn ở những người có mức độ đau ban đầu nhẹ [7].
Trẻ nhỏ dưới 6 tuổi không nên tự ý dùng viên ngậm vì nguy cơ bị hóc, sặc dị vật vào đường thở gây nguy hiểm tính mạng. Phụ nữ mang thai hoặc đang cho con bú cần đọc kỹ tờ hướng dẫn sử dụng và tham khảo ý kiến nhân viên y tế trước khi dùng bất kỳ sản phẩm viên ngậm có chứa hoạt chất hóa dược nào.
Đau họng phần lớn là lành tính nhưng người bệnh không được chủ quan. Bạn cần đến gặp bác sĩ ngay nếu xuất hiện các dấu hiệu cảnh báo nghiêm trọng như: đau họng dữ dội không thuyên giảm sau nhiều ngày, sốt cao liên tục, khó thở, nuốt nghẹn nghiêm trọng đến mức không nuốt được nước bọt, hoặc khi soi thấy họng có mủ trắng. Đây có thể là dấu hiệu của nhiễm khuẩn liên cầu (Streptococcus pyogenes) hoặc các biến chứng đường hô hấp nguy hiểm cần được chẩn đoán và điều trị y tế chính quy [2].
Lời khuyên chăm sóc và áp dụng thực tế tại nhà
Khi mới xuất hiện cảm giác đau rát họng, người bệnh nên bình tĩnh áp dụng các biện pháp chăm sóc tự nhiên và an toàn thay vì vội vã tìm đến kháng sinh. Việc duy trì độ ẩm cho niêm mạc họng bằng cách uống đủ nước ấm, nghỉ ngơi hợp lý và súc miệng bằng nước muối sinh lý ấm nhiều lần trong ngày sẽ giúp rửa trôi dịch nhầy và làm dịu niêm mạc rất tốt.
Nếu cảm giác đau rát khiến bạn gặp khó khăn trong sinh hoạt hoặc ăn uống, hãy ưu tiên lựa chọn các loại viên ngậm không kê đơn chứa thành phần sát trùng nhẹ hoặc thảo mộc đã được chứng minh hiệu quả như cúc tím, xô thơm [8], hexylresorcinol [2], amylmetacresol kết hợp 2,4-dichlorobenzyl alcohol [5], [6]. Hãy đọc kỹ hướng dẫn về khoảng cách giữa các lần ngậm và để viên ngậm tan từ từ trong miệng, tránh nhai hoặc nuốt chửng để hoạt chất phát huy tối đa tác dụng tại chỗ.
Tóm lại, tự ý mua viên ngậm chứa kháng sinh khi mới chớm đau họng là việc làm không cần thiết và tiềm ẩn nhiều rủi ro cho sức khỏe. Hãy lắng nghe cơ thể, kiên nhẫn chăm sóc triệu chứng bằng các giải pháp an toàn và chỉ sử dụng kháng sinh khi có chỉ định rõ ràng từ bác sĩ sau khi đã thăm khám cẩn thận.