Ngậm kẹo bạc hà liên tục khi đau họng: Lợi hay hại?

Thói quen ngậm kẹo liên tục khi cổ họng khó chịu

Khi thời tiết giao mùa hoặc lúc bắt đầu có triệu chứng ngứa ngáy, đau rát vùng họng, phản xạ tự nhiên của rất nhiều người là tìm đến những viên kẹo ngậm bạc hà. Vị cay the cùng cảm giác mát lạnh tức thì lan tỏa trong khoang miệng thường mang lại sự dễ chịu rất nhanh, giúp người bệnh cảm thấy dễ thở hơn và bớt đau rát tạm thời. Từ đó, không ít người hình thành thói quen ngậm liên tục hết viên này đến viên khác trong suốt cả ngày, thậm chí xem kẹo ngậm như một giải pháp thay thế hoàn toàn việc điều trị y tế.

Tuy nhiên, thói quen ngậm kẹo liên tục mà không kiểm soát liệu có thực sự an toàn và giúp cổ họng nhanh hồi phục? Câu trả lời ngắn gọn là việc lạm dụng này tiềm ẩn nhiều nguy cơ gây hại hơn là có lợi. Cảm giác the mát mà bạc hà mang lại chủ yếu là tác động làm tê và đánh lừa cảm giác của thần kinh, chứ không giải quyết được căn nguyên gây viêm. Thậm chí, việc tiếp xúc quá mức với các hợp chất the mát có thể làm tăng cảm giác khô rát, gây kích ứng niêm mạc họng khi hiệu ứng làm dịu ban đầu qua đi.

Cảm giác dịu mát tức thì đến từ đâu?

Thành phần chủ đạo tạo nên hương vị đặc trưng và cảm giác sảng khoái trong các loại kẹo bạc hà là menthol. Hoạt chất này tác động trực tiếp lên hệ thống cảm giác của cơ thể thông qua các cơ chế sinh học đặc thù. Khi ngậm viên kẹo chứa menthol hoặc hít hơi bạc hà, cảm giác mát lạnh được kích hoạt tại khoang miệng, cổ họng và đường hô hấp ^[1].

Cơ chế tạo ra cảm giác này bắt nguồn từ việc menthol tác động lên thụ thể cảm nhận nhiệt lạnh TRPM8 (Transient Receptor Potential Melastatin 8) hiện diện trên các tế bào thần kinh cảm giác ^[1]. Sự tương tác này gửi tín hiệu lên não bộ, mô phỏng cảm giác mát lạnh dù nhiệt độ thực tế của mô không hề suy giảm. Bên cạnh cảm giác mát, hoạt tính của menthol trên thụ thể TRPM8 còn tạo ra các đặc tính giảm kích ứng và giảm đau tại đường hô hấp ^[1]. Trong các thí nghiệm trên động vật, tình trạng suy giảm hô hấp do khói thuốc lá gây ra ở chuột đã được đảo ngược khi cho tiếp xúc với menthol dạng khí dung ^[1].

Ngoài ra, menthol còn sở hữu đặc tính gây tê nhẹ và giảm ho ^[1]. Sự phối hợp của các tác động này giúp làm dịu phản xạ ho và giảm bớt khó chịu tức thì ở niêm mạc họng. Tuy nhiên, điều cốt lõi cần hiểu rõ là cơ chế này hoàn toàn mang tính chất cảm giác thần kinh, tạo sự che phủ tạm thời thay vì loại bỏ tác nhân gây viêm.

Bằng chứng khoa học về hiệu quả giảm đau họng của kẹo ngậm

Hiệu quả làm dịu của các viên ngậm chứa menthol và tinh dầu tự nhiên đã được ghi nhận trong một số thử nghiệm lâm sàng có kiểm soát. Năm 2022, một nghiên cứu ngẫu nhiên mù đôi được thực hiện tại Khoa Gây mê, Viện Khoa học Y tế Himalayan (Ấn Độ) trên 250 bệnh nhân trải qua phẫu thuật có đặt mặt nạ thanh quản (LMA) ^[2]. Đau họng là biến chứng phổ biến sau phẫu thuật với tỷ lệ xuất hiện khi dùng mặt nạ thanh quản dao động từ 5,8% đến 34% ^[2].

Trong thử nghiệm này, các bệnh nhân thuộc phân loại ASA I và II được chia ngẫu nhiên thành hai nhóm bằng kỹ thuật phong bì niêm phong ^[2]. Nhóm can thiệp gồm 125 bệnh nhân được ngậm viên ngậm chứa 100 mg chiết xuất nghệ kết hợp cùng 6,4 mg tinh dầu bạch đàn và 6,3 mg tinh dầu menthol vào thời điểm 30 phút trước phẫu thuật ^[2]. Nhóm đối chứng gồm 125 bệnh nhân sử dụng viên ngậm nghệ thông thường chỉ chứa 100 mg chiết xuất nghệ có hương cam ^[2].

Kết quả đánh giá tại phòng hồi tỉnh ở các mốc thời gian 30 phút, 6 giờ, 12 giờ và 24 giờ sau khi tháo mặt nạ thanh quản cho thấy viên ngậm chứa nghệ kết hợp tinh dầu bạch đàn và menthol làm giảm đáng kể tỷ lệ đau họng sau mổ ở mọi thời điểm so với viên ngậm nghệ hương cam thông thường với ý nghĩa thống kê rõ rệt ^[2]. Nghiên cứu đi đến kết luận rằng việc dùng viên ngậm chứa menthol và tinh dầu bạch đàn trước mổ giúp phòng ngừa đau họng hậu phẫu hiệu quả ^[2].

Bên cạnh đó, các nghiên cứu khác về viên ngậm họng không kê đơn chứa hoạt chất khử khuẩn cũng ghi nhận tác dụng giảm đau nhanh chóng. Một nghiên cứu đa trung tâm, ngẫu nhiên, mù đôi vào năm 2011 trên 225 bệnh nhân trưởng thành bị đau họng cấp do nhiễm trùng đường hô hấp trên đã so sánh hai dạng viên ngậm amylmetacresol/2,4-dichlorobenzyl alcohol (AMC/DCBA) ấm (77 người) và mát (74 người) với viên ngậm giả dược không chứa thuốc (74 người) ^[3].

Kết quả cho thấy cả hai dạng viên ngậm đều mang lại hiệu quả giảm đau họng, cải thiện tình trạng khó nuốt và tạo cảm giác tê họng chỉ từ 1 đến 5 phút sau khi dùng, kéo dài tới 2 giờ ^[3]. Lợi ích cảm giác ấm hoặc mát xuất hiện nhanh chóng, trong đó cảm giác mát lạnh kéo dài rất lâu sau khi viên ngậm đã tan hết ^[3].

Tương tự, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng năm 2010 trên 310 bệnh nhân đau họng cấp cũng ghi nhận viên ngậm AMC/DCBA giúp giảm đau họng từ phút thứ 5, duy trì hiệu quả suốt 2 giờ và khác biệt có ý nghĩa thống kê so với giả dược trong suốt 3 ngày nghiên cứu ^[4], ^[5]. Tác dụng làm dịu và giảm khó khăn khi nuốt tiếp tục kéo dài ngay cả khi viên ngậm đã hòa tan hoàn toàn trong khoang miệng ^[4], ^[5].

Mặt trái khi lạm dụng: Menthol chỉ "đánh lừa" cảm giác chứ không chữa lành

Mặc dù mang lại cảm giác dễ chịu nhanh chóng, việc lạm dụng kẹo ngậm bạc hà liên tục lại tiềm ẩn nhiều nguy cơ đối với sức khỏe niêm mạc. Một điểm cốt lõi được các nhà khoa học nhấn mạnh là dữ liệu nghiên cứu không hề cho thấy menthol có khả năng ngăn ngừa hay chữa lành tổn thương ở đường hô hấp, mà thực chất hoạt chất này chỉ che giấu cảm giác kích ứng mà cơ thể đang trải qua ^[1].

Khi cảm giác đau và ngứa rát bị ức chế tạm thời nhờ hiệu ứng gây tê và làm mát, người bệnh dễ lầm tưởng rằng tình trạng viêm đã thuyên giảm ^[1]. Thực tế, quá trình viêm nhiễm do virus, vi khuẩn hoặc tổn thương biểu mô vẫn đang diễn ra bên dưới bề mặt niêm mạc. Việc ngậm liên tục nhằm duy trì trạng thái tê mát vô tình khiến người bệnh chủ quan, tiếp tục nói nhiều, nuốt phải các tác nhân gây hại hoặc trì hoãn việc điều trị thích hợp.

Hơn nữa, tác động cảm giác của menthol có xu hướng kéo dài trong khoang miệng. Một nghiên cứu thử nghiệm vị giác năm 2013 chỉ ra rằng tác dụng của menthol trong viên ngậm vẫn còn được ghi nhận tới 30 phút sau khi sử dụng ^[6]. Khi một người liên tục đưa menthol nồng độ cao vào khoang miệng mà không có khoảng nghỉ, các thụ thể thần kinh liên tục bị kích thích.

Khi hiệu ứng the mát và giảm kích ứng ban đầu của menthol hết tác dụng, sự che giấu biến mất có thể khiến cảm giác khô, rát và kích ứng ở niêm mạc lộ rõ hơn, thậm chí có cảm giác khó chịu gia tăng ^[1]. Nếu viên ngậm chứa nhiều đường tinh luyện, nồng độ đường cao còn làm tăng tính ưu trương tại chỗ, hút nước từ niêm mạc họng và tạo điều kiện cho vi khuẩn sinh sôi, khiến cổ họng càng trở nên khô khan và rát buốt.

Các nghiên cứu về những lựa chọn giảm đau họng khác

Không chỉ có các chế phẩm chứa menthol đơn thuần, y học hiện đại đã đánh giá nhiều công thức viên ngậm khác nhau để hỗ trợ giảm đau họng cục bộ. Một nghiên cứu đa trung tâm, ngẫu nhiên, mù đôi năm 2012 trên 190 bệnh nhân bị đau họng cấp do nhiễm trùng đường hô hấp trên đã so sánh hiệu quả giữa viên ngậm chứa AMC/DCBA kết hợp lidocaine, viên ngậm hexylresorcinol và giả dược ^[7].

Kết quả cho thấy viên ngậm hexylresorcinol vượt trội hơn giả dược ở cả chỉ tiêu đánh giá chính lẫn phụ liên quan đến giảm đau họng, làm dịu cổ họng và giảm khó nuốt ^[7]. Trong khi đó, viên ngậm AMC/DCBA kết hợp lidocaine cũng vượt trội hơn giả dược ở các chỉ tiêu phụ tại nhiều thời điểm ^[7]. Khởi phát tác dụng của cả hai dạng viên ngậm đều rất nhanh, từ 1 đến 10 phút với dạng chứa lidocaine và 1 đến 5 phút với dạng hexylresorcinol ^[7]. Cảm giác tê xuất hiện từ 1 phút sau khi ngậm và đạt đỉnh ở phút thứ 15 đối với viên ngậm chứa lidocaine, trong khi nhóm hexylresorcinol xuất hiện cảm giác tê từ 5 phút và đạt đỉnh ở phút thứ 10 ^[7].

Ngoài nguyên nhân nhiễm trùng, đau họng còn có thể xuất phát từ việc sử dụng giọng nói quá mức. Một nghiên cứu thí điểm không can thiệp năm 2022 được thực hiện trên 25 giáo viên trưởng thành mắc chứng đau họng không do nhiễm trùng ^[8]. Đối tượng nghiên cứu được hướng dẫn sử dụng viên ngậm chứa lysozyme 6 lần mỗi ngày trong thời gian 5 ngày ^[8]. Kết quả cho thấy viên ngậm lysozyme giúp cải thiện rõ rệt các triệu chứng đau rát họng, có độ dung nạp tốt, không ghi nhận tác dụng phụ và có tới 92% bệnh nhân khẳng định sẽ tiếp tục sử dụng phương pháp này nếu gặp lại vấn đề tương tự ^[8].

Những bằng chứng này cho thấy có nhiều lựa chọn viên ngậm khác nhau tùy thuộc vào nguyên nhân gây đau họng, và việc giảm đau họng hiệu quả đòi hỏi sự cân nhắc cẩn thận về thành phần hoạt chất thay vì chỉ dựa vào kẹo the bạc hà thông thường.

Ai nên thận trọng khi sử dụng kẹo ngậm?

Mặc dù kẹo ngậm hay viên ngậm thường được xem là sản phẩm lành tính, một số nhóm đối tượng cần đặc biệt lưu ý trước khi sử dụng:

Thứ nhất là trẻ nhỏ. Trẻ em có phản xạ nuốt và niêm mạc họng nhạy cảm hơn người lớn rất nhiều. Một nghiên cứu về viên ngậm trên trẻ em khỏe mạnh năm 2013 lưu ý rằng cảm nhận hương vị và phản ứng của trẻ có thể bị ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố, đồng thời kết quả trên trẻ khỏe mạnh chưa chắc đã phản ánh hoàn toàn cảm nhận của trẻ đang bị đau họng cấp do cảm lạnh ^[6]. Ngoài ra, viên kẹo cứng dạng ngậm tiềm ẩn nguy cơ gây hóc dị vật đường thở nguy hiểm ở trẻ nhỏ nếu trẻ vô tình nuốt trọn hoặc nô đùa trong khi ngậm.

Thứ hai là người mắc bệnh đái tháo đường hoặc người đang ăn kiêng kiểm soát đường huyết. Đa phần các loại kẹo bạc hà phổ thông trên thị trường đều chứa một lượng đường đáng kể. Việc ngậm liên tục cả chục viên mỗi ngày có thể khiến lượng đường trong máu tăng vọt ngoài tầm kiểm soát.

Thứ ba là người có vấn đề về dạ dày hoặc trào ngược dạ dày thực quản. Tinh dầu bạc hà và menthol có thể làm giãn cơ thắt thực quản dưới, khiến dịch vị acid từ dạ dày dễ dàng trào ngược lên thực quản và cổ họng, từ đó làm trầm trọng thêm tình trạng viêm rát họng vốn có.

Cuối cùng, những người đang sử dụng thuốc điều trị bệnh mạn tính hoặc có tiền sử dị ứng với tinh dầu, hương liệu cần tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc dược sĩ trước khi dùng các chế phẩm viên ngậm có chứa dược tính.

Cách áp dụng thực tế để làm dịu họng an toàn

Để việc sử dụng kẹo ngậm hay viên ngậm đạt được lợi ích giảm đau mà không gây hại cho cổ họng, người dùng nên tuân thủ các nguyên tắc sau:

• Giãn cách thời gian hợp lý: Do tác dụng làm dịu và làm tê của các hoạt chất ngậm thường có thể duy trì trong khoảng 2 giờ ^[3], ^[4], ^[5], tuyệt đối không nên ngậm liên tục viên này ngay sau viên khác. Khoảng cách an toàn giữa các lần ngậm thông thường nên từ 2 đến 3 giờ, hoặc tuân thủ đúng liều lượng hướng dẫn trên bao bì sản phẩm (chẳng hạn liều dùng lysozyme 6 lần mỗi ngày trong các nghiên cứu lâm sàng ^[8]).
• Ưu tiên sản phẩm không đường: Nếu cần làm dịu họng thường xuyên, hãy lựa chọn các dòng viên ngậm không đường (sugar-free) để bảo vệ men răng và tránh làm tăng đường huyết.
• Để kẹo tan tự nhiên: Khi ngậm, nên để viên kẹo tan từ từ ở một bên má hoặc dưới lưỡi, tránh nhai nát hoặc nuốt chửng để hoạt chất được phóng thích đều đặn lên bề mặt niêm mạc.
• Kết hợp các biện pháp hỗ trợ tự nhiên: Uống nhiều nước ấm để giữ ẩm liên tục cho niêm mạc họng, súc họng bằng nước muối sinh lý ấm nhiều lần trong ngày nhằm làm sạch chất nhầy và giảm tải lượng vi sinh vật bám dính.
• Theo dõi triệu chứng: Kẹo ngậm chỉ có tác dụng hỗ trợ cải thiện triệu chứng khó chịu tạm thời ^[1], ^[3]. Nếu tình trạng đau họng kéo dài trên 3 ngày, kèm theo sốt cao, khó nuốt nghiêm trọng hoặc khạc đờm đặc lẫn máu, người bệnh cần đến ngay cơ sở y tế để được thăm khám và điều trị đúng nguyên nhân.

Lời khuyên giúp bảo vệ cổ họng bền vững

Kẹo ngậm bạc hà có thể là giải pháp "cứu cánh" tiện lợi mang lại sự sảng khoái và giảm bớt cơn đau rát họng trong thời gian ngắn nhờ tác động lên thụ thể lạnh TRPM8 ^[1]. Tuy nhiên, việc xem kẹo ngậm như một loại thuốc trị bách bệnh và lạm dụng liên tục trong ngày là một sai lầm phổ biến, có thể che giấu tổn thương thực tế và khiến niêm mạc họng thêm kích ứng ^[1]. Hãy sử dụng kẹo ngậm một cách thông minh, có chừng mực, kết hợp lối sống lành mạnh và luôn tìm kiếm sự tư vấn y khoa khi triệu chứng không thuyên giảm.