Nhiều cha mẹ băn khoăn liệu chế độ ăn giảm muối như DASH có giúp trẻ hình thành thói quen ăn uống lành mạnh sau này hay không. Trẻ nhỏ thường có xu hướng tự nhiên là thích đồ ngọt và mặn đậm đà [1].
Hiện chưa có nghiên cứu trực tiếp đánh giá chế độ ăn DASH nguyên bản trên sự định hình vị giác lâu dài của trẻ em. Bằng chứng khoa học hiện có chủ yếu tập trung vào việc tiếp xúc sớm với muối natri và đường trong giai đoạn ăn dặm hoặc tuổi mầm non [2], [3]. Các nghiên cứu này cho thấy việc hạn chế natri và thực phẩm chế biến sẵn từ sớm có thể giúp hạ ngưỡng ưa thích vị mặn của trẻ [2], [3].
Vị giác của trẻ phát triển như thế nào?
Sở thích vị ngọt và mặn là phản xạ bẩm sinh của con người để tìm kiếm thực phẩm giàu năng lượng [1]. Trẻ dưới 4 tháng tuổi chưa biểu lộ sự yêu thích hay từ chối rõ rệt đối với vị mặn [1].
Từ 4 tháng tuổi trở đi, trẻ bắt đầu nhận biết và thích nước muối hơn nước lọc thường [1]. Càng lớn lên, sở thích vị mặn càng tăng mạnh và thậm chí vượt qua mức ưa thích của người trưởng thành [1]. Mức độ tiếp xúc với nồng độ mặn trong những năm tháng đầu đời sẽ quyết định mức độ ưa chuộng vị mặn khi lớn lên [1], [4]. Ngoài ra, cân nặng khi sinh thấp cũng có mối liên hệ với việc tăng ưa thích vị mặn ở trẻ 2 tháng tuổi và trẻ mầm non [5].
Bằng chứng về việc tiếp xúc sớm với muối
Nghiên cứu theo dõi 61 trẻ sơ sinh cho thấy trẻ tiếp xúc với thức ăn dặm tinh bột có bổ sung natri lúc 6 tháng tuổi sẽ hình thành sở thích rõ rệt với dung dịch mặn [2]. Khi đến 36-48 tháng tuổi, những trẻ này có thói quen liếm muối trực tiếp từ bề mặt thức ăn nhiều hơn nhóm không tiếp xúc [2]. Ngược lại, việc cho ăn dặm bằng trái cây không làm thay đổi sự ưa thích dung dịch muối [2].
Một nghiên cứu theo dõi kéo dài 12 năm tại Brazil ghi nhận lượng natri hấp thụ từ thực phẩm chế biến và siêu chế biến tăng dần theo độ tuổi [6]. Đến năm 12 tuổi, những trẻ tiêu thụ lượng natri ở mức cao từ bách phân vị thứ 75 trở lên hoặc bước vào giai đoạn dậy thì sớm có xu hướng thích nồng độ muối đậm đặc hơn rõ rệt [6].
Giảm vị mặn và đường có lập trình lại sở thích?
Các can thiệp giảm mặn từ từ cho thấy khứu giác và vị giác có thể thích nghi dần theo thời gian [3]. Giảm khoảng 10% lượng muối trong món ăn thường khó được nhận biết bằng vị giác thông thường [1]. Mức cắt giảm muối tới 25% trong bánh mì vẫn giữ được sự chấp nhận của người ăn nếu điều chỉnh phù hợp [1].
Ở người trưởng thành, việc duy trì chế độ ăn ít muối tạo ra sự thay đổi bền vững về cảm nhận vị mặn sau 4 đến 12 tuần [3]. Tuy nhiên, việc thay đổi vị giác ở người lớn khó hơn nhiều so với việc rèn luyện khẩu vị cho trẻ ngay từ giai đoạn bắt đầu ăn dặm [3]. Cung cấp thức ăn ít muối và ít đường trong giai đoạn cai sữa giúp thiết lập ngưỡng tiếp nhận vị ngọt và mặn ở mức thấp hơn cho tương lai [3].
Đối với vị ngọt, một nghiên cứu trên 131 trẻ từ 4 đến 6 tuổi ghi nhận sở thích ngọt tăng lên theo độ tuổi trong khi độ nhạy cảm với vị ngọt lại giảm sút [7]. Vì vậy, việc kiểm soát đường tinh luyện và rèn luyện cảm quan từ mầm non đóng vai trò cần thiết để cân bằng nhận thức vị giác [7], [8].
Hiểu lầm thường gặp đối chiếu bằng chứng
Nhiều người lầm tưởng việc cắt giảm muối đột ngột hoàn toàn là giải pháp tốt nhất cho trẻ nhỏ. Việc giảm muối quá mức và quá nhanh có thể khiến món ăn bị lộ vị đắng và thay đổi cấu trúc, khiến trẻ từ chối ăn [3]. Muối đóng vai trò át vị đắng tự nhiên và hỗ trợ kết cấu thực phẩm [3].
Một hiểu lầm khác là khẩu vị chỉ do bẩm sinh quy định và không thể can thiệp bằng chế độ ăn. Dù phản xạ thích mặn mang tính di truyền, mức độ tiếp nhận và đòi hỏi lượng muối cao lại được định hình rõ rệt qua kinh nghiệm ăn uống thực tế suốt thời thơ ấu [2], [4].
Điều chưa biết
Các trích đoạn nghiên cứu chưa đưa ra dữ liệu thực nghiệm về việc áp dụng nguyên mẫu thực đơn DASH toàn diện cho trẻ nhỏ. Hiện chưa rõ mức cắt giảm natri chính xác là bao nhiêu miligam mỗi ngày để tối ưu hóa vị giác mà không ảnh hưởng tới sự phát triển thể chất của trẻ. Hiệu quả duy trì thói quen vị giác nhạt từ tuổi ăn dặm kéo dài cụ thể bao nhiêu năm khi trẻ bước vào môi trường học đường cũng chưa được làm rõ đầy đủ [6].
Ai nên thận trọng?
Phụ huynh có con trong giai đoạn ăn dặm dưới 1 tuổi cần đặc biệt thận trọng với các loại thức ăn chế biến sẵn chứa nhiều natri [2], [6]. Trẻ nhẹ cân khi sinh cần được theo dõi khẩu phần kỹ lưỡng do nhóm này có xu hướng nhạy cảm và ưa thích vị mặn cao hơn mức bình thường [5]. Trẻ bước vào giai đoạn dậy thì cũng dễ gia tăng sở thích ăn mặn và cần sự giám sát về chế độ dinh dưỡng [6].
Áp dụng thực tế để nuôi dưỡng vị giác cho trẻ
Để giúp trẻ quen với khẩu vị tự nhiên, phụ huynh nên ưu tiên thực phẩm tươi sống, giảm dần các loại thực phẩm siêu chế biến và món ăn đóng gói sẵn [3], [6]. Khi nấu nướng cho gia đình và trẻ nhỏ, hãy nêm nhạt dần dần để vị giác của trẻ có thời gian thích nghi [1], [3].
Đọc kỹ nhãn dinh dưỡng để chọn các sản phẩm thay thế có hàm lượng muối thấp hơn [3]. Trong giai đoạn ăn dặm, hạn chế tối đa việc cho thêm muối hoặc đường tinh luyện vào bột, cháo của trẻ nhằm bảo vệ ngưỡng vị giác tự nhiên [3].



