Mỗi khi thời tiết chuyển mùa, các đợt cảm cúm bùng phát khiến nhiều gia đình tìm kiếm những phương pháp tự nhiên để bảo vệ sức khỏe phòng ngủ. Trong số đó, mẹo bổ đôi củ hành tây đặt ở đầu giường hoặc các góc phòng để "hút sạch virus, vi khuẩn" được lan truyền rộng rãi trên mạng xã hội suốt nhiều năm qua.
Tuy nhiên, xét dưới lăng kính y học hiện đại, việc đặt củ hành tây trong phòng ngủ hoàn toàn không có khả năng ngăn ngừa virus cúm hay làm sạch bầu không khí. Đây chỉ là một niềm tin dân gian bắt nguồn từ những quan niệm sai lệch về cơ chế lây bệnh trong lịch sử, không có bất kỳ cơ sở sinh học nào chứng minh củ hành hoạt động như một màng lọc mầm bệnh.
Nguồn gốc mẹo dân gian và lời đồn "nam châm hút virus"
Quan niệm dùng hành tây để ngừa bệnh bắt nguồn từ châu Âu từ nhiều thế kỷ trước, thời điểm con người còn tin vào thuyết "chướng khí" (miasma). Người xưa tin rằng dịch bệnh lây lan qua các luồng không khí độc hại có mùi hôi thối, và những loại củ có mùi cay nồng hăng gắt như hành tây hay tỏi có thể xua tan luồng khí độc này. Đến các đợt dịch cúm lớn trong lịch sử thế giới, câu chuyện về những gia đình đặt củ hành tây trong nhà thoát khỏi dịch bệnh lại tiếp tục được thêu dệt và truyền tụng.
Nhiều người ngày nay vẫn tin rằng hành tây sau khi cắt ra vài ngày chuyển sang màu thâm đen là do nó đã "hút trọn" vi khuẩn và độc tố từ không khí xung quanh. Sự thay đổi màu sắc này thực chất chỉ là hiện tượng oxy hóa tự nhiên của bề mặt thực vật tiếp xúc với oxy, cùng sự phát triển bình thường của các bào tử nấm mốc hoại sinh trong môi trường ẩm. Hiện tượng sinh hóa thông thường của thực phẩm thối rữa bị hiểu lầm thành bằng chứng cho thấy củ hành đã gom hết mầm bệnh trong phòng.
Mùi cay nồng đặc trưng của hành tây đến từ các hợp chất chứa lưu huỳnh hữu cơ được giải phóng khi tế bào thực vật bị phá vỡ. Mùi hương này có thể kích thích niêm mạc mũi, làm cay mắt hoặc tạo cảm giác thông thoáng đường thở tạm thời cho người bị ngạt mũi. Dù vậy, việc tạo cảm giác thông thoáng cục bộ không đồng nghĩa với việc các hoạt chất này tiêu diệt được tác nhân gây bệnh đang trôi nổi trong không gian.
Hành tây có thực sự hút được virus trong không khí?
Về mặt bản chất sinh học, virus không phải là những sinh vật tự di chuyển hay có khả năng bị thu hút bởi mùi hương thực vật. Virus cúm tồn tại dưới dạng những cấu trúc hạt di truyền được bao bọc bởi protein và lipid, cần một tế bào sống của vật chủ để xâm nhập và nhân lên. Củ hành tây đã cắt rời là một mô thực vật đang chết dần, không sở hữu bất kỳ cơ chế vật lý nào để tạo lực hút khí hay giữ lại các vi hạt trong không khí xung quanh.
Các phân tử lưu huỳnh bay hơi từ hành tây khuếch tán thụ động vào phòng với nồng độ cực kỳ loãng, không đủ hoạt tính sinh học để phá hủy vỏ capsid của virus trong không gian lớn. Ngay cả trong phòng thí nghiệm, để bất hoạt mầm bệnh bằng tinh dầu hoặc hợp chất bay hơi, người ta phải sử dụng nồng độ đậm đặc trong buồng kín kiểm soát nghiêm ngặt. Việc một củ hành đặt trên đĩa hút sạch virus trong căn phòng ngủ rộng hàng chục mét khối hoàn toàn là điều bất khả thi về mặt vật lý lẫn vi sinh.
Ngược lại, bề mặt củ hành cắt dở để lâu ngày trong phòng ngủ ẩm ướt còn có thể trở thành môi trường nuôi cấy các loại nấm mốc và vi khuẩn phân hủy. Khi các vi sinh vật này phát triển, chúng giải phóng thêm các bào tử và hợp chất hữu cơ bay hơi vào không khí phòng ngủ. Điều này vô tình làm suy giảm chất lượng không khí trong không gian nghỉ ngơi thay vì bảo vệ sức khỏe như nhiều người lầm tưởng.
Cơ chế lây truyền của virus cúm trong phòng ngủ
Để hiểu vì sao củ hành tây bất lực trước cảm cúm, cần nhìn vào cách thức virus thực sự lây lan trong môi trường trong nhà. Người nhiễm bệnh khi nói chuyện, thở hoặc ho sẽ giải phóng các hạt khí dung và giọt bắn mang vật liệu di truyền của mầm bệnh vào không khí xung quanh [1]. Nghiên cứu mô hình hóa cho thấy RNA của virus cúm phát tán từ các cơn ho được thu nhận ở cả hai kích thước hạt: hạt mịn dưới 5 micromet và hạt thô trên 5 micromet [1]. Dữ liệu từ các nghiên cứu nuôi cấy tế bào xác định tỷ lệ khoảng 300 bản sao RNA virus tương ứng với một hạt virus có khả năng gây nhiễm [1].
Các hạt khí dung mịn có đường kính dưới 5 micromet tồn tại lơ lửng trong không khí thời gian dài và dễ dàng đi sâu vào đường hô hấp dưới của người hít phải [2]. Ở không gian kín như phòng bệnh hay phòng ngủ, khí thở ra của người ốm có thể dần lan tỏa khắp phòng, mang theo các mầm bệnh nguy hiểm [2]. Những vi hạt này chuyển động theo các luồng đối lưu tự nhiên, gió từ quạt, điều hòa hoặc các khe cửa sổ mà không bị tác động bởi bất kỳ loại củ quả nào đặt tĩnh tại.
Bên cạnh kích thước hạt, điều kiện vi khí hậu trong phòng ngủ quyết định trực tiếp đến sự sống còn và khả năng lây truyền của mầm bệnh. Vào mùa đông có độ ẩm thấp, tỷ trọng riêng của các giọt bắn chứa virus trở nên nhẹ hơn, tạo điều kiện thuận lợi cho việc phát tán qua đường không khí [3]. Hơn nữa, trong điều kiện nhiệt độ thấp và độ ẩm thấp, các loại virus đường hô hấp như virus cúm hay virus hợp bào hô hấp duy trì được khả năng sống sót lâu hơn trong môi trường [3].
Khoa học nói gì về các biện pháp làm sạch không khí thực tế
Thay vì trông chờ vào những mẹo truyền miệng thiếu căn cứ, khoa học đã kiểm chứng các giải pháp vật lý và môi trường cụ thể giúp giảm thiểu nguy cơ lây nhiễm trong phòng ngủ. Một nghiên cứu mô phỏng vào mùa cúm từ tháng 12 đến tháng 3 tại Mỹ đã đánh giá hiệu quả giảm nguy cơ lây nhiễm giữa người khỏe mạnh và người bệnh sống chung nhà [4]. Kết quả cho thấy khi một người khỏe mạnh ở một giờ trong phòng ngủ của bệnh nhân cúm, việc dùng máy lọc không khí di động trong phòng giúp giảm nguy cơ nhiễm bệnh trung bình xuống dưới một nửa so với hệ thống lọc thông thường [4]. Nghiên cứu cũng chỉ ra nguy cơ lây nhiễm giảm đi rõ rệt đối với các cấu hình lọc di động và lọc hiệu suất cao gắn trên đường ống so với thông gió tự nhiên mở cửa [4].
Bên cạnh hệ thống lọc màng, các công nghệ khí dung hiện đại cũng được thử nghiệm để xử lý nguồn lây nhiễm trong không khí phòng bệnh. Một nghiên cứu năm 2022 kết hợp công nghệ lọc HEPA và công nghệ giải phóng ion oxy âm - dương không cân bằng nhằm kiểm soát mầm bệnh [2]. Kết quả phân tích chỉ ra sự kết hợp này làm tăng khả năng làm sạch các hạt mịn dưới 5 micromet và các ion giải phóng ra có khả năng bất hoạt một phần virus cúm lơ lửng trong không khí [2].
Ngoài việc lọc không khí, yếu tố nhiệt độ phòng ngủ cũng đóng vai trò bất ngờ đối với khả năng phòng bệnh truyền nhiễm ở trẻ nhỏ. Một nghiên cứu đoàn hệ tiến cứu tại Nhật Bản công bố năm 2021 theo dõi 155 trẻ ngủ trong phòng không sưởi và 156 trẻ ngủ trong phòng có hệ thống sưởi ấm vào mùa đông [3]. Kết quả ghi nhận việc làm ấm phòng ngủ liên quan đến giảm tỷ lệ mắc cảm lạnh từ 3 lần trở lên với tỷ số chênh hiệu chỉnh AOR là 0,35 (khoảng tin cậy 95% CI: 0,19 - 0,65) [3]. Việc sưởi ấm phòng ngủ cũng liên quan đến giảm tỷ lệ sốt kéo dài từ 3 ngày trở lên (AOR 0,38; 95% CI: 0,22 - 0,66), giảm tỷ lệ nhiễm cúm (AOR 0,43; 95% CI: 0,26 - 0,71) và giảm viêm dạ dày ruột (AOR 0,39; 95% CI: 0,21 - 0,72) [3]. Nghiên cứu này cũng ghi nhận việc tiêm vaccine cúm giúp giảm đáng kể nguy cơ nhiễm cúm với AOR là 0,36 (95% CI: 0,22 - 0,59) [3].
Giới hạn của các biện pháp và cảnh báo nguy cơ tiềm ẩn
Mặc dù các thiết bị làm sạch không khí bằng màng lọc có hiệu quả giảm tải lượng vi hạt, việc kiểm soát môi trường trong nhà vẫn có những giới hạn nhất định. Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng mù đôi năm 2020 khảo sát việc sử dụng máy lọc khí trong phòng ngủ đối với bệnh nhân viêm mũi dị ứng phấn hoa [5]. Nghiên cứu ghi nhận lọc khí có hiệu quả khiêm tốn trong việc giảm các tác động tiêu cực của dị ứng phấn hoa, nhưng cỡ mẫu bệnh nhân còn tương đối nhỏ và chưa cho thấy sự khác biệt ở các chỉ số ngoài điểm triệu chứng dị ứng [5]. Do đó, các can thiệp môi trường đơn lẻ cần được xem xét cẩn trọng và không thể thay thế hoàn toàn các phác đồ điều trị chuẩn mực [5].
Đáng chú ý, người tiêu dùng cần hết sức cảnh giác với một số thiết bị làm sạch không khí được quảng cáo có khả năng tiêu diệt mầm bệnh. Một nghiên cứu định lượng năm 2006 kiểm tra khả năng sinh khí ozone của các loại máy lọc không khí ion hóa và ozon phân trong các không gian gia đình, bao gồm cả phòng ngủ ở độ ẩm 40-50% [6]. Kết quả phát hiện trong nhiều trường hợp, nồng độ ozone sinh ra do máy lọc vượt quá xa các tiêu chuẩn an toàn sức khỏe do Cơ quan Bảo vệ Môi trường Mỹ (EPA), Ban Tài nguyên Không khí California (CARB) và OSHA quy định [6]. Ozone là một chất gây ô nhiễm không khí nguy hại, có thể gây kích ứng đường thở, co thắt phế quản và tổn thương mô phổi nếu hít phải kéo dài [6].
Điều này cho thấy việc đưa bất kỳ vật thể lạ hay thiết bị chưa qua kiểm định vào phòng ngủ đều tiềm ẩn những rủi ro sức khỏe. Từ những củ hành tây mục rữa phát tán nấm mốc đến các loại máy ion phát thải ozone độc hại, việc áp dụng các mẹo truyền miệng hoặc quảng cáo phóng đại thiếu kiểm chứng y khoa đều có thể gây phản tác dụng cho hệ hô hấp.
Những hiểu lầm tai hại khi lạm dụng mẹo đặt hành tây
Hiểu lầm lớn nhất của việc dùng hành tây là tạo ra tâm lý an tâm giả tạo cho người bệnh và các thành viên trong gia đình. Nhiều phụ huynh khi thấy con có dấu hiệu sốt, ho, sổ mũi đã vội vã cắt hành tây để quanh giường thay vì đưa trẻ đi khám bác sĩ hoặc cách ly an toàn. Việc tin rằng củ hành đang "hút hết độc" khiến gia đình lơ là các dấu hiệu cảnh báo trở nặng như thở nhanh, co rút lồng ngực hay sốt li bì, dẫn đến chậm trễ thời gian vàng điều trị.
Một sai lầm phổ biến khác là tái chế các củ hành tây đã dùng để đặt phòng ngủ vào mục đích nấu ăn. Củ hành sau khi tiếp xúc với không khí phòng nhiều ngày thường bị khô héo, nhiễm vi khuẩn hoại sinh, bào tử nấm mốc và bụi bẩn trong nhà. Nấu chín những củ hành này không đảm bảo loại bỏ hoàn toàn độc tố do nấm mốc sinh ra, tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc thực phẩm hoặc rối loạn tiêu hóa cho cả nhà.
Nhiều người cũng cho rằng hành tây càng hăng, càng cay nồng thì khả năng diệt khuẩn trong không khí càng mạnh. Thực tế, nồng độ hợp chất lưu huỳnh bốc lên nồng nặc trong phòng kín không hề làm giảm số lượng vi khuẩn hay virus mà chỉ gây cay mắt, rát mũi và kích ứng niêm mạc. Việc giam mình trong căn phòng nồng nặc mùi cay chỉ làm tăng thêm cảm giác ngột ngạt và căng thẳng cho hệ thần kinh của người đang ốm.
Ai nên thận trọng với mùi hành và không khí trong phòng?
Dù hành tây là thực phẩm lành tính trong bữa ăn, mùi hương cay nồng của nó khi khuếch tán trong không gian ngủ kín không phù hợp với tất cả mọi người. Nhóm người đầu tiên cần đặc biệt thận trọng là bệnh nhân hen suyễn và người có cơ địa tăng phản ứng đường thở. Các hợp chất hữu cơ bay hơi chứa lưu huỳnh từ hành tây có thể hoạt động như một chất kích thích đường hô hấp, làm bùng phát cơn co thắt phế quản cấp tính, gây ho rũ rượi hoặc khó thở về đêm.
Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ cũng là đối tượng không nên tiếp xúc với mùi hành tây nồng gắt trong phòng ngủ kéo dài. Niêm mạc mũi, phế quản và kết mạc mắt của trẻ nhỏ rất mỏng manh, dễ bị kích ứng bỏng rát trước các hợp chất cay bốc hơi. Việc trẻ bị cay mắt, khó ngủ, quấy khóc cả đêm do mùi hành sẽ làm suy giảm sức đề kháng và cản trở quá trình phục hồi của cơ thể khi đang mắc bệnh.
Những người có tiền sử viêm da dị ứng hoặc nhạy cảm với các loại tinh dầu thực vật cũng cần lưu ý khi tiếp xúc trực tiếp với nước ép hành tây. Việc thái hành tây liên tục rồi chạm tay lên chăn ga gối đệm có thể gây ngứa ngáy, viêm da tiếp xúc cục bộ. Khi trong phòng có người già suy nhược hoặc người mắc bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính, việc duy trì bầu không khí thoáng đãng, trong lành luôn là ưu tiên hàng đầu, tránh xa mọi mùi hương nhân tạo hay nồng gắt.
Cách phòng ngừa cảm cúm đúng khoa học và áp dụng hành tây hợp lý
Thay vì trông chờ vào phép màu từ củ hành đặt đầu giường, việc phòng ngừa cúm mùa đòi hỏi sự kết hợp đồng bộ các biện pháp vệ sinh và y tế đã được chứng minh hiệu quả. Tiêm phòng vaccine cúm hằng năm là biện pháp chủ động và hiệu quả nhất để giảm thiểu nguy cơ mắc bệnh cũng như giảm số ngày phải nghỉ học, nghỉ làm [3]. Bên cạnh đó, việc rửa tay thường xuyên bằng xà phòng, đeo khẩu trang khi tiếp xúc với người có triệu chứng và giữ ấm không gian phòng ngủ trong mùa lạnh giúp ngăn ngừa rõ rệt các đợt cảm lạnh và sốt kéo dài [3].
Để kiểm soát nguồn lây trong không khí gia đình, việc sử dụng các máy lọc không khí trang bị màng lọc hiệu suất cao đúng chuẩn trong phòng ngủ của người bệnh là giải pháp khả thi giúp giảm nồng độ vi hạt lơ lửng [4]. Khi sử dụng máy lọc khí, cần tìm hiểu kỹ thông số kỹ thuật, tránh các dòng máy ion hóa phát thải khí ozone vượt ngưỡng an toàn [6]. Đồng thời, cần giữ cho phòng ngủ có độ ẩm và nhiệt độ thích hợp, mở cửa thông thoáng vào những thời điểm trời ấm để làm mới luồng khí tự nhiên.
Đối với củ hành tây, cách tốt nhất để khai thác giá trị sức khỏe của loại thảo mộc này là thông qua đường tiêu hóa. Hành tây rất giàu chất xơ, vitamin C và các hợp chất chống oxy hóa nhóm flavonoid, đặc biệt là quercetin. Bổ sung hành tây vào các món ăn chín như xúp, canh gà, cháo giải cảm giúp cung cấp dinh dưỡng, nâng cao sức đề kháng toàn thân và làm ấm cơ thể từ bên trong, thay vì để lãng phí và biến chất ở góc phòng ngủ.
Tóm lại, mẹo đặt củ hành tây trong phòng ngủ để hút virus cảm cúm là một niềm tin dân gian hoàn toàn vô căn cứ về mặt khoa học. Người dân không nên đặt trọn niềm tin vào các biện pháp truyền miệng chưa được kiểm chứng để tránh bỏ lỡ các can thiệp y tế kịp thời. Hãy xây dựng thói quen tiêm vaccine định kỳ, giữ ấm cơ thể, vệ sinh phòng ốc khoa học và duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng để bảo vệ sức khỏe cả gia đình một cách bền vững. Khi có biểu hiện cúm kéo dài hoặc sốt cao không hạ, người bệnh cần đến ngay các cơ sở y tế để được thăm khám và hướng dẫn điều trị đúng cách.