Nhiều người đang trong chế độ giảm cân hoặc tập luyện thể hình thường xem dầu ăn dạng xịt là cứu cánh hoàn hảo cho các món chiên áp chảo mà không lo tăng cân. Hình ảnh dòng chữ "0 calo" hay "không chứa chất béo" được in nổi bật ngay mặt trước chai dầu khiến không ít người tin rằng họ có thể thoải mái xịt bao nhiêu tùy thích. Thói quen sử dụng thoải mái này đang âm thầm làm tăng lượng năng lượng nạp vào cơ thể mà người dùng không hề hay biết.

Câu trả lời dứt khoát từ góc độ khoa học là: dầu ăn dạng xịt không hề có mức 0 calo như lời quảng cáo. Bản chất bên trong chai xịt vẫn là dầu ăn nguyên chất, chứa lượng chất béo và năng lượng tương đương với dầu ăn đóng chai thông thường. Con số 0 calo thực chất chỉ là một hệ quả pháp lý xuất phát từ quy định làm tròn số trên nhãn dinh dưỡng khi tính trên một khẩu phần cực kỳ nhỏ.

Kẽ hở từ quy định làm tròn khẩu phần siêu nhỏ

Về mặt hóa sinh học, dầu ăn là chất béo nguyên chất, và mỗi gam chất béo cung cấp khoảng 9 calo năng lượng cho cơ thể. Do đó, không có loại dầu thực vật tự nhiên nào có thể triệt tiêu hoàn toàn năng lượng vốn có của nó. Bí mật của nhãn "0 calo" nằm ở quy định ghi nhãn thực phẩm tại một số quốc gia, tiêu biểu là Cơ quan Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ.

Theo các quy chuẩn này, nếu một khẩu phần ăn chứa dưới 0,5 gam chất béo hoặc dưới 5 calo, nhà sản xuất được phép làm tròn con số đó về mức 0 trên bảng thành phần dinh dưỡng. Để đạt được tiêu chuẩn này, các hãng sản xuất dầu ăn dạng xịt đã định nghĩa một "khẩu phần" chuẩn là một lần xịt kéo dài chỉ 0,25 giây [1]. Trong một phần tư giây ngắn ngủi đó, lượng dầu phun ra chỉ đạt khoảng 0,2 đến 0,3 gam chất béo, tương đương khoảng 2 calo. Nhờ cơ chế làm tròn hợp pháp xuống 0, chai dầu nghiễm nhiên được quảng cáo là sản phẩm không calo và không chất béo [1].

Bằng chứng thực tế: Người tiêu dùng xịt bao nhiêu dầu?

Khoảng cách giữa định nghĩa khẩu phần trên nhãn và hành vi nấu nướng thực tế ngoài đời là một lỗ hổng rất lớn. Một nghiên cứu công bố năm 2024 đã tiến hành khảo sát và đo lường trong phòng thí nghiệm về thói quen sử dụng dầu xịt của người tiêu dùng [1]. Khảo sát trên 1.041 người trưởng thành tại Mỹ (độ tuổi trung bình 33 ± 16,7 tuổi) cho thấy người tham gia tự báo cáo thời gian xịt dầu trung bình lên tới 1,9 ± 0,9 giây cho mỗi lần dùng [1]. Con số này gấp gần 8 lần so với mức khẩu phần 0,25 giây in trên nhãn sản phẩm [1].

Cũng trong nghiên cứu này, các nhà khoa học đã tiến hành thử nghiệm thực tế trong phòng thí nghiệm với 30 người trưởng thành (độ tuổi trung bình 29,7 ± 11,0 tuổi) khi họ xịt dầu lên 7 dụng cụ nấu nướng khác nhau [1]. Kết quả cho thấy thời gian xịt dầu dao động từ 1,0 ± 0,5 giây đối với loại chảo nhỏ nhất cho đến 2,5 ± 1,3 giây đối với khay nướng bánh lớn nhất [1]. Đáng chú ý, 100% các lần xịt thử nghiệm (210 trên tổng số 210 lần) đều vượt quá mức khẩu phần 0,25 giây được quy định trên nhãn chai tại Mỹ [1].

Khi xịt từ 1 đến 2,5 giây, lượng dầu thực tế bám trên chảo có thể cung cấp từ 10 đến gần 30 calo cho mỗi lần nấu nướng [1]. Các nhà nghiên cứu đề xuất rằng khẩu phần quy chuẩn của dầu xịt nên được tăng lên mức 1 giây để phản ánh đúng thực tế tiêu dùng và tương đồng với mức 0,5 đến 1,0 giây tại một số quốc gia phát triển khác [1]. Nếu mức khẩu phần được điều chỉnh lên 1 giây, các nhà sản xuất sẽ không còn được phép quảng cáo dầu xịt là sản phẩm không calo hay không chất béo nữa [1].

Thao túng khẩu phần để tạo "hào quang sức khỏe"

Việc thu nhỏ khẩu phần để làm đẹp bảng dinh dưỡng không phải là câu chuyện cá biệt của riêng dầu xịt. Một nghiên cứu vào năm 2017 phân tích dữ liệu từ 10.487 sản phẩm thực phẩm đóng gói tại Canada đã chỉ ra xu hướng đáng lo ngại của các nhà sản xuất [2]. Nghiên cứu phát hiện 35% sản phẩm có kích thước khẩu phần ghi trên nhãn nhỏ hơn so với mức tham chiếu quy định [2]. Trong số 50 nhóm sản phẩm phụ được phân tích, có tới 62% nhóm ghi nhận mối tương quan nghịch giữa kích thước khẩu phần và mật độ calo, đồng nghĩa với việc sản phẩm có mật độ calo càng cao thì nhà sản xuất càng có xu hướng chia nhỏ khẩu phần trên nhãn [2].

Tại các nhà hàng, kích thước khẩu phần cũng là yếu tố chi phối mạnh mẽ nhất đến tổng lượng năng lượng. Phân tích trên 4.178 món ăn từ 85 chuỗi nhà hàng thức ăn nhanh và nhà hàng phục vụ tại bàn ở Canada năm 2012 cho thấy kích thước khẩu phần có mối tương quan rất mạnh với lượng calo (hệ số r = 0,62), cao hơn nhiều so với mật độ calo (hệ số r = 0,29) [3]. Những món ăn chứa hàm lượng calo cao hơn đều có kích thước khẩu phần lớn hơn rõ rệt [3].

Cách thức trình bày này tác động trực tiếp đến quyết định mua sắm của người dùng. Khảo sát năm 2024 chỉ ra rằng có từ 42,3% đến 43,1% người tiêu dùng có nhiều khả năng chọn mua sản phẩm hơn nếu chúng được dán nhãn là không calo hoặc không chất béo [1]. Khung thông tin hướng đến sức khỏe giúp giảm bớt cảm giác tội lỗi khi tiêu thụ calo, từ đó thúc đẩy ý định mua hàng mạnh mẽ hơn ở những người quan tâm đến chế độ ăn kiêng [4].

Rào cản nhận thức của người tiêu dùng về nhãn dinh dưỡng

Đa số người mua sắm không thể tự tính toán được lượng năng lượng thực tế mà họ nạp vào khi nhãn sản phẩm bị chia nhỏ. Một nghiên cứu năm 2012 trên 687 người trưởng thành đã kiểm tra khả năng hiểu nhãn calo của người tiêu dùng [5]. Kết quả cho thấy chỉ có 11,8% những người xem nhãn hiển thị calo theo khẩu phần xác định đúng tổng lượng calo của chai nước ngọt, trong khi tỷ lệ này lên tới 91,8% ở nhóm người được xem nhãn ghi rõ tổng calo trên toàn bộ bao bì [5].

Hiện tượng này cũng được ghi nhận rõ nét trong môi trường chăm sóc y tế lâm sàng. Một nghiên cứu năm 2004 tiến hành phỏng vấn 90 bệnh nhân từ 18 đến 65 tuổi tại một trung tâm y học gia đình [6]. Dù 90% bệnh nhân đọc đúng lượng calo trên mỗi khẩu phần đơn lẻ, chỉ có 37% nhận ra gói đồ ăn nhẹ mẫu chứa nhiều khẩu phần [6]. Sự nhầm lẫn giữa calo theo khẩu phần và calo trên toàn bộ gói đồ ăn có mối liên hệ với trình độ học vấn thấp hơn và tình trạng mắc bệnh tim mạch ở các bệnh nhân tham gia khảo sát [6].

Nghiên cứu trên 2.008 thanh thiếu niên và người trẻ tại Canada năm 2016 cũng xác nhận rằng việc cung cấp thông tin calo tính theo toàn bộ bao bì hoặc nhãn dạng cột đôi giúp tăng đáng kể tỷ lệ ước tính chính xác năng lượng so với việc chỉ ghi nhãn theo từng khẩu phần nhỏ lẻ [7]. Có tới 61,9% người tham gia khảo sát ưu tiên định dạng nhãn có thể hiện rõ số lượng khẩu phần trong mỗi gói [7]. Một nghiên cứu năm 2016 khác gồm 3 thử nghiệm đã chỉ ra rằng khi người tiêu dùng nhìn thấy nhãn hiển thị kích thước khẩu phần lớn hơn phản ánh đúng thực tế, họ đánh giá sản phẩm ít lành mạnh hơn và thực tế đã ăn ít kẹo hơn so với nhóm nhìn thấy nhãn có khẩu phần nhỏ [8].

Hiểu lầm thường gặp về dầu ăn dạng xịt

Hiểu lầm phổ biến nhất là xem dầu xịt như một loại chất lỏng "vô hại" có thể dùng thay thế nước lọc để chống dính chảo. Nhiều người đang giảm cân thường bấm giữ vòi xịt liên tục 3 đến 5 giây, lặp lại nhiều lần trong quá trình nấu vì nghĩ rằng "xịt bao nhiêu cũng là 0 calo". Trên thực tế, mỗi giây xịt dầu cung cấp khoảng 10 calo và hơn 1 gam chất béo [1]. Nếu bấm xịt vài lần trong một bữa ăn, lượng calo bổ sung có thể nhanh chóng chạm mốc 50 đến 100 calo mà không được tính vào nhật ký ăn uống hàng ngày.

Một hiểu lầm khác là dầu ăn dạng xịt có thành phần dinh dưỡng cao cấp hoặc lành mạnh hơn dầu ăn đóng trong chai thủy tinh truyền thống. Về bản chất hóa học, thành phần chính của dầu xịt vẫn là dầu hạt cải, dầu ô liu, dầu đậu nành hoặc dầu bơ. Điểm khác biệt duy nhất là dầu được đóng trong bình chịu áp lực cùng với các chất đẩy khí nén để tạo lực phun sương. Do đó, chúng vẫn chịu sự biến tính do nhiệt và vẫn cung cấp năng lượng đầy đủ như dầu ăn thông thường.

Ai nên đặc biệt thận trọng khi sử dụng?

Người đang theo đuổi chế độ ăn kiêng nghiêm ngặt để giảm cân hoặc người đang kiểm soát năng lượng nạp vào cần hết sức lưu ý. Việc bỏ qua lượng calo từ dầu xịt có thể làm chậm tiến độ giảm cân hoặc gây ra hiện tượng chững cân kéo dài mà bản thân không tìm ra nguyên nhân.

Bệnh nhân mắc các bệnh lý rối loạn chuyển hóa như đái tháo đường, gan nhiễm mỡ, hoặc người có tiền sử bệnh tim mạch cũng cần cẩn trọng khi đọc nhãn dinh dưỡng [6]. Việc nhầm lẫn giữa thông tin một khẩu phần nhỏ và lượng chất béo thực tế hấp thu vào cơ thể có thể làm sai lệch quá trình kiểm soát chất béo trong chế độ ăn hàng ngày. Đối với các bệnh nhân có bệnh nền hoặc đang sử dụng thuốc điều trị, việc điều chỉnh lượng chất béo luôn cần có sự tư vấn chuyên môn từ bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng.

Hướng dẫn sử dụng dầu ăn dạng xịt đúng cách và tiết kiệm calo

Dầu ăn dạng xịt không phải là sản phẩm có hại, thậm chí chúng rất hữu ích để kiểm soát lượng chất béo trong nấu nướng nếu được dùng đúng cách. Vòi xịt giúp phân tán dầu thành lớp màng sương mỏng, che phủ bề mặt chảo tốt hơn nhiều so với việc rót dầu trực tiếp từ chai lớn.

Để khai thác tối đa lợi ích của sản phẩm mà không bị bẫy calo, người tiêu dùng nên áp dụng các nguyên tắc sau:

  • Thao tác xịt dứt khoát: Chỉ bấm vòi xịt thật nhanh trong khoảng nửa giây đến 1 giây cho một lần tráng chảo, không giữ vòi xịt kéo dài [1].
  • Kết hợp dụng cụ hỗ trợ: Xịt một lượng ngắn vào lòng chảo rồi dùng chổi quét silicon chuyên dụng để dàn đều lớp dầu ra toàn bộ bề mặt. Cách làm này vừa giúp chống dính tốt, vừa hạn chế tối đa lượng dầu sử dụng.
  • Tự tính toán năng lượng: Khi ghi nhận nhật ký dinh dưỡng, hãy ước tính mỗi lần xịt ngắn khoảng 1 giây tương đương nạp vào 10 calo và 1 gam chất béo thay vì ghi nhận con số 0 [1].
  • Tận dụng chảo chống dính chất lượng cao: Sử dụng chảo chống dính tốt sẽ giúp giảm thiểu nhu cầu bôi trơn bề mặt, giúp bạn nấu nướng dễ dàng ngay cả khi chỉ dùng một lượng dầu xịt tối thiểu.

Dầu ăn dạng xịt là một công cụ hỗ trợ tiện lợi trong nhà bếp hiện đại, nhưng hoàn toàn không phải là thực phẩm không chứa calo. Hiểu đúng quy định ghi nhãn và nhận diện bản chất của con số 0 sẽ giúp bạn đưa ra lựa chọn ăn uống sáng suốt, kiểm soát cân nặng bền vững và bảo vệ sức khỏe cho cả gia đình.