Quả acai (acai berry) được nhiều người tiêu dùng và giới tập luyện thể thao săn đón như một loại "siêu thực phẩm" giàu chất chống oxy hóa. Tại các thành phố lớn, các bát sinh tố acai (acai bowl) phối trộn cùng các loại hoa quả tươi, hạt dinh dưỡng trở thành món ăn sáng và tráng miệng thịnh hành. Tuy nhiên, không ít người gặp phải tình trạng ngứa miệng, nổi mẩn đỏ, thậm chí khó thở ngay sau khi sử dụng loại quả này.

Liệu một người chưa từng ăn acai bao giờ có thể bị dị ứng nặng ngay trong lần đầu thưởng thức? Câu trả lời là hoàn toàn có thể xảy ra, đặc biệt ở những người đã có sẵn cơ địa dị ứng phấn hoa thực vật hoặc dị ứng các loại mủ cao su và trái cây nhiệt đới thông qua cơ chế mẫn cảm chéo.

Hội chứng dị ứng chéo phấn hoa - thực phẩm là gì?

Phản ứng dị ứng cấp tính với thực phẩm thường qua trung gian kháng thể IgE [1]. Khi một người có cơ địa dị ứng tiếp xúc với dị nguyên ban đầu (chẳng hạn như phấn hoa trong không khí), hệ miễn dịch sản sinh ra lượng lớn kháng thể IgE đặc hiệu. Khi ăn phải một loại quả có chứa protein mang cấu trúc tương đồng, kháng thể IgE này sẽ nhận nhầm protein trong thực phẩm là kẻ thù, từ đó kích hoạt các phản ứng dị ứng tức thì. Hiện tượng này được gọi là phản ứng chéo qua trung gian IgE [2].

Các ví dụ điển hình về phản ứng chéo giữa phấn hoa và thực phẩm đã được ghi nhận rộng rãi, chẳng hạn như hội chứng dị ứng táo - phấn hoa bạch dương (birch pollen) hoặc dị ứng giữa phấn hoa và các loại trái cây nói chung [2]. Bên cạnh đó, y văn cũng xác nhận nhiều dạng phản ứng chéo khác như giữa lông chó và mèo, thịt gia cầm và thịt, cá và thịt gà, phấn hoa bạch dương và sồi, mủ cao su (latex) và độc tố côn trùng cánh màng, hay thậm chí giữa mủ cao su và ký sinh trùng Schistosoma [2].

Cơ chế sinh học phân tử giải thích hiện tượng này nằm ở sự tương đồng về chuỗi axit amin bậc một và cấu trúc không gian bậc ba của các phân tử protein [3]. Những protein thực vật có độ tương đồng cấu trúc cao sẽ biểu hiện các vị trí gắn kháng thể (epitope) giống hệt hoặc gần giống nhau đối với IgE [3]. Do đó, hệ miễn dịch của người đã mẫn cảm trước đó không thể phân biệt được đâu là dị nguyên hô hấp vô hại và đâu là protein trong quả tươi, dẫn tới kích hoạt phản ứng viêm [3].

Nhóm quả mọng và nguy cơ phản ứng chéo tiềm ẩn

Acai là loại quả mọng nhỏ, có nguồn gốc từ vùng đầm lầy Amazon. Nhiều người thường lầm tưởng rằng các loại quả mọng tự nhiên chứa nhiều chất chống oxy hóa thì hoàn toàn lành tính và không thể gây dị ứng. Tuy nhiên, nghiên cứu chỉ ra rằng các protein gây dị ứng chính của các loại quả hạch và quả pome cũng xuất hiện những protein tương đồng ở các loại quả nhỏ (small fruits) [3].

Cụ thể, các protein có tiềm năng gây dị ứng cho những người đã bị mẫn cảm trước đó cũng được tìm thấy trong dâu tây, mâm xôi và việt quất – những loại quả vốn rất giàu các yếu tố sinh học có lợi [3]. Do acai cũng thuộc nhóm quả nhỏ giàu sắc tố tương tự các loại quả mọng này, những người có tiền sử dị ứng với dâu tây, mâm xôi hoặc việt quất cần hết sức thận trọng trước nguy cơ phản ứng chéo tương tự khi dùng acai [3].

Thực tế, phản ứng dị ứng trái cây qua trung gian IgE đang trở thành một nguy cơ sức khỏe gia tăng đối với cả trẻ em lẫn người trưởng thành [3]. Phạm vi biểu hiện của dị ứng thực phẩm rất rộng, từ các triệu chứng mạn tính cho đến các vấn đề cấp tính và thậm chí là sốc phản vệ nguy hiểm tính mạng [3].

Bằng chứng khoa học về tính chất phức tạp của mẫn cảm chéo

Mẫn cảm chéo không chỉ giới hạn giữa phấn hoa và thịt quả, mà còn mở rộng sang nhiều họ thực vật và nguồn protein khác nhau. Một nghiên cứu công bố năm 2007 đã báo cáo trường hợp bệnh nhân dị ứng đậu phộng bị sốc phản vệ khi tiếp xúc với xà phòng chiết xuất từ chanh [4]. Khi phân tích chiết xuất hạt của các loại quả có múi (cam, chanh, quýt) và đậu phộng bằng phương pháp điện di gel, các nhà khoa học đã chứng minh sự tồn tại của nhiều protein phản ứng với IgE [4]. Đáng chú ý, phản ứng chéo IgE hoàn toàn đã được ghi nhận giữa các loại hạt chiết xuất từ cam, chanh và quýt, đồng thời phản ứng chéo một phần cũng được xác lập giữa đậu phộng và hạt cam, lý giải cho tình trạng đồng mẫn cảm nguy hiểm này [4].

Tính chất đa mẫn cảm cũng được quan sát rõ ở các loại trái cây nhiệt đới. Trong một báo cáo năm 2018 về ca bệnh sốc phản vệ sau khi ăn xoài, bệnh nhân nữ xuất hiện các triệu chứng qua trung gian IgE với một protein có trọng lượng phân tử thấp trong xoài tươi, đồng thời cũng gặp triệu chứng tương tự khi ăn quả thuộc họ Đào lộn hột (Anacardiaceae) như quả điều [5]. Khi chẩn đoán trong ống nghiệm, bệnh nhân này còn có nồng độ IgE đặc hiệu tăng cao với hàng loạt thực phẩm khác như cần tây, ớt, cà rốt, chuối, đào, táo và tôm [5]. Các chuyên gia nhận định kết quả này phản ánh tình trạng phản ứng chéo với dị nguyên phấn hoa (như hội chứng dị ứng miệng) và hiện tượng đồng mẫn cảm ở những người vốn đã dị ứng phấn hoa [5].

Tuy nhiên, nguy cơ phản ứng chéo giữa các loài thực vật không phải lúc nào cũng giống nhau. Một nghiên cứu năm 2017 tiến hành thử nghiệm kích thích đường miệng trên 29 trẻ em dị ứng hạt điều bằng hạt dẻ cười và quả xoài cho thấy: không có đứa trẻ nào biểu hiện quá mẫn với xoài, chứng minh nguy cơ phản ứng chéo giữa hạt điều và xoài ở nhóm đối tượng này là tương đối thấp [5]. Ngược lại, những phản ứng dị ứng muộn cũng có thể xuất hiện, điển hình như ca bệnh trẻ 8 tháng tuổi được báo cáo năm 2015 bị nôn ói, suy nhược, giảm trương lực cơ chi và tím tái ngoại vi sau nhiều giờ ăn xoài do mắc hội chứng viêm ruột do protein xoài gây ra [5].

Mối liên hệ nguy hiểm giữa dị ứng mủ cao su và trái cây

Bên cạnh mẫn cảm chéo từ phấn hoa, những người có cơ địa dị ứng với mủ cao su tự nhiên (latex) là nhóm đối tượng có nguy cơ rất cao bị dị ứng chéo với các loại quả tươi – một tình trạng y khoa được định danh là hội chứng mủ cao su - trái cây (latex-fruit syndrome) [6], [7].

Năm 2000, một nghiên cứu lâm sàng đã ghi nhận 4 trường hợp là nữ điều dưỡng có tiền sử bệnh dị ứng atopi, bị dị ứng mủ cao su và sau đó xuất hiện sốc phản vệ khi ăn hạt dẻ [6]. Điểm chung là cả 4 bệnh nhân đều có phản ứng dương tính khi test lẩy da (skin prick test) với hạt dẻ, dù chỉ có 2 trường hợp phát hiện được IgE đặc hiệu trong huyết thanh bằng phương pháp AlaSTAT [6]. Các nhà nghiên cứu phát hiện hevein là một trong những dị nguyên toàn phần (panallergen) phổ biến chung giữa mủ cao su và các loại quả liên quan; nồng độ IgE đặc hiệu kháng hevein ở 4 bệnh nhân này cao hơn có ý nghĩa thống kê so với 12 người đối chứng khỏe mạnh (p < 0,05) [6]. Nghiên cứu theo dõi suốt hơn 2 năm cho thấy hiệu số kháng thể IgE tiếp tục tăng ở người không thể kiêng ăn hạt dẻ và tiếp xúc mủ cao su, trong khi lại giảm rõ rệt ở người tránh tiếp xúc thành công [6].

Mối liên hệ chéo này cũng được xác nhận với nhiều loại nông sản khác. Một báo cáo năm 2007 đã phân tích ca sốc phản vệ do củ sắn (khoai mì) ở một bệnh nhân mắc đồng thời bệnh dị ứng phấn hoa, dị ứng mủ cao su và hội chứng mủ cao su - trái cây [7]. Kết quả phân tích điện di và miễn dịch huỳnh quang cho thấy sắn có 5 dải protein gắn kết với IgE (kích thước 89,75; 46,28; 26,68; 21,38 và 19,49 kDa) [7]. Đáng chú ý, các dải gắn kết IgE này của sắn đã bị ức chế hoàn toàn 100% khi ủ trước huyết thanh người bệnh với chiết xuất mủ cao su, và tỷ lệ ức chế ELISA giữa cao su và sắn đạt 23%, khẳng định sắn là một thực phẩm có phản ứng chéo lâm sàng ở bệnh nhân dị ứng mủ cao su [7].

Đối với chuối, một nghiên cứu tại Thái Lan trên 6 bệnh nhân dị ứng ghi nhận tất cả các bệnh nhân đều từng trải qua nhiều đợt sốc phản vệ [8]. Hiện tượng phản ứng chéo giữa các loài chuối, quả kiwi và quả bơ đã được ghi nhận ở toàn bộ các bệnh nhân này [8]. Điều này cho thấy mạng lưới phản ứng chéo giữa phấn hoa thực vật, mủ cao su và các loại trái cây nhiệt đới là vô cùng phức tạp, khiến việc tiêu thụ các loại quả lạ như acai luôn tiềm ẩn mối nguy khó lường cho những người có cơ địa mẫn cảm [8], [7].

Nguy cơ sốc phản vệ và cách phân biệt dị ứng thật

Triệu chứng quá mẫn tức thì với thực phẩm có thể dao động rất lớn, từ cảm giác ngứa nhẹ khoang miệng (hội chứng dị ứng miệng) cho đến sốc phản vệ đe dọa trực tiếp đến tính mạng [1]. Tại các khu vực có dịch tễ dị ứng phấn hoa bạch dương lưu hành, các phản ứng dị ứng nhẹ với trái cây tươi và các loại hạt thường do phản ứng chéo giữa phấn hoa và thực vật gây ra [1].

Một điểm đáng lưu ý là các triệu chứng nhẹ do phản ứng chéo phấn hoa thường không tiến triển thành các triệu chứng nặng hơn, khác biệt hẳn so với dị ứng thực phẩm "thực sự" (true food allergy) [1]. Tuy nhiên, việc phân biệt hai trạng thái này trên lâm sàng là một nhiệm vụ rất khó khăn và tinh tế, bởi lẽ nhiều phản ứng dị ứng nghiêm trọng đe dọa tính mạng ban đầu cũng chỉ khởi phát bằng các triệu chứng ngứa miệng rất nhẹ [1].

Hơn nữa, các xét nghiệm dị ứng thông thường hiện nay như xét nghiệm lẩy da (skin prick test) hay xét nghiệm máu tìm kháng thể IgE toàn phần với thực phẩm thường phân biệt rất kém giữa phản ứng chéo và dị ứng thật [1]. Trong trường hợp dị ứng chuối, xét nghiệm lẩy da trực tiếp bằng quả tươi (prick-to-prick) cho độ nhạy cao nhất đạt 100% (khoảng tin cậy 95%: 54,07% - 100%), vượt trội hơn hẳn so với việc dùng dịch chiết chuối thương mại (độ nhạy 83,33%) hay xét nghiệm định lượng IgE đặc hiệu trong huyết thanh (độ nhạy chỉ đạt 50%) [8]. Để phân định chính xác giữa phản ứng chéo do phấn hoa và dị ứng thực sự có nguy cơ gây sốc phản vệ, y học hiện đại cần ứng dụng chẩn đoán phân giải thành phần (Component resolved diagnostics - CRD) và xét nghiệm độ nhạy ngưỡng basophil (CD-sens) [1].

Về mặt điều trị, hiện chưa có phác đồ điều trị dị ứng thực phẩm nào được chấp nhận rộng rãi dựa trên bằng chứng tuyệt đối, tuy nhiên liệu pháp miễn dịch đường miệng (oral immunotherapy) đang mở ra hướng đi triển vọng nhất [1]. Trên mô hình chuột bị mẫn cảm với phấn hoa bạch dương xuất hiện sốc phản vệ với táo, việc giảm mẫn cảm với phấn hoa bạch dương cũng đồng thời giúp bảo vệ chuột khỏi nguy cơ sốc phản vệ khi ăn táo [2]. Hiện tượng tương tự cũng đã được ghi nhận ở các bệnh nhân dị ứng, khi việc tạo dung nạp miễn dịch với một dị nguyên cũng làm giảm phản ứng với các dị nguyên chéo khác [2].

Những hiểu lầm phổ biến khi ăn quả acai

Nhiều người tiêu dùng hiện nay vẫn duy trì một số quan niệm sai lầm khi sử dụng acai và các sản phẩm từ quả mọng:

  • Quan niệm "Thực phẩm organic/tự nhiên thì không gây dị ứng": Cơ chế dị ứng là sự tương tác giữa hệ miễn dịch cá nhân và các chuỗi protein đặc thù. Dù quả acai được trồng hữu cơ hoàn toàn, protein của chúng vẫn có thể mang cấu trúc tương đồng với phấn hoa và kích hoạt giải phóng histamin [3].
  • Chỉ cần xét nghiệm máu âm tính là an toàn tuyệt đối: Các xét nghiệm tìm IgE đặc hiệu trong máu có thể cho kết quả âm tính giả đối với một số dị nguyên thực vật hoặc không phân biệt được bản chất phản ứng [1], [6]. Đã có trường hợp bệnh nhân bị sốc phản vệ dù nồng độ IgE đo bằng phương pháp AlaSTAT không tăng [6].
  • Cứ bị dị ứng phấn hoa là sẽ bị sốc phản vệ khi ăn acai: Không phải mọi trường hợp mẫn cảm chéo đều chuyển thành sốc phản vệ; nhiều trường hợp phản ứng chéo phấn hoa chỉ dừng lại ở mức độ ngứa rát họng nhẹ và không tiến triển thêm [1].

Ai nên thận trọng tuyệt đối khi sử dụng acai?

Dựa trên các nghiên cứu khoa học về phản ứng chéo IgE và dị ứng trái cây, những nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt cẩn trọng trước khi đưa acai vào thực đơn hàng ngày:

  • Người có tiền sử dị ứng phấn hoa (pollinosis): Đặc biệt là người dị ứng phấn hoa bạch dương hoặc cỏ dại, dễ gặp hội chứng dị ứng miệng khi ăn các loại quả tươi [2], [1], [7].
  • Người mắc hội chứng mủ cao su - trái cây: Những người từng bị nổi mề đay, ngứa tay khi đeo găng tay cao su y tế hoặc từng dị ứng với chuối, bơ, hạt dẻ, kiwi, củ sắn cần tham vấn bác sĩ trước khi ăn acai [6], [8], [7].
  • Người từng dị ứng với các loại quả mọng khác: Dù giàu chất chống oxy hóa, các loại quả như dâu tây, mâm xôi, việt quất đều chứa các protein dị nguyên tương đồng có thể phản ứng chéo [3].
  • Người có cơ địa đa mẫn cảm thực phẩm: Những bệnh nhân từng bị nổi mề đay cấp hoặc sốc phản vệ không rõ nguyên nhân với các loại hạt, quả nhiệt đới [4], [5].

Gợi ý áp dụng an toàn trong đời sống

Nếu bạn thuộc nhóm người có cơ địa dị ứng hoặc lần đầu tiên muốn thử nghiệm quả acai, hãy tuân thủ các nguyên tắc thận trọng sau:

  1. Thử nghiệm với lượng rất nhỏ: Trong lần đầu tiên sử dụng, chỉ nên nếm thử một lượng cực nhỏ (khoảng 1/4 thìa cà phê) và chờ đợi trong vòng 30 - 60 phút để quan sát các phản ứng của cơ thể như ngứa môi, rát lưỡi, nghẹn họng hay nổi mề đay.
  2. Lưu ý yếu tố nhiệt độ chế biến: Một thử nghiệm kích thích thực phẩm đường miệng trên bệnh nhân dị ứng chuối cho thấy người này có thể dung nạp được chuối đã qua xử lý nhiệt mà không gặp phản ứng [8]. Do đó, các sản phẩm qua chế biến nhiệt sâu có thể giảm bớt tính kháng nguyên so với dạng bột đông khô hay quả tươi nghiền sống, tuy nhiên điều này cần được kiểm chứng thận trọng trên từng cá nhân.
  3. Không tự ý phối trộn nhiều dị nguyên: Khi mới bắt đầu ăn acai bowl, tránh kết hợp cùng lúc với nhiều thực phẩm dễ gây dị ứng chéo khác như kiwi, bơ, xoài, chuối hoặc các loại hạt dinh dưỡng như hạt điều, đậu phộng [4], [5], [8].
  4. Luôn mang theo thuốc cấp cứu nếu có cơ địa dị ứng nặng: Những người từng có tiền sử sốc phản vệ với bất kỳ loại thực phẩm nào cần chuẩn bị sẵn bút tiêm epinephrine tự động và đến ngay cơ sở y tế gần nhất nếu xuất hiện các dấu hiệu tức ngực, khó thở, chóng mặt sau khi ăn.

Quả acai là một nguồn bổ sung dinh dưỡng giá trị, nhưng không có bất kỳ loại thực phẩm nào là an toàn tuyệt đối cho tất cả mọi người. Việc hiểu rõ cơ địa bản thân, nhận diện nguy cơ mẫn cảm chéo với phấn hoa và mủ cao su sẽ giúp bạn chủ động bảo vệ sức khỏe, tránh được những biến chứng dị ứng nguy hiểm. Khi có bất kỳ nghi ngờ nào về tiền sử dị ứng, hãy tìm đến bác sĩ chuyên khoa dị ứng - miễn dịch lâm sàng để được thực hiện các chẩn đoán chuyên sâu trước khi thay đổi chế độ ăn uống.