Nhiều người có thói quen tìm kiếm các loại thảo mộc tự nhiên để đun nước rửa mặt mỗi khi da xuất hiện mụn bọc sưng đỏ. Trong số các nguyên liệu làm dịu da quen thuộc, cúc tâm tư (tên khoa học là Calendula officinalis, hay còn gọi là pot marigold) thường được truyền tai như một phương thuốc giúp làm sạch mụn viêm nhanh chóng.

Tuy nhiên, liệu việc dùng cúc tâm tư rửa mặt có thực sự trị dứt điểm được các nốt mụn trứng cá viêm đỏ hay không? Câu trả lời từ góc nhìn khoa học là cúc tâm tư chỉ có thể hỗ trợ làm dịu phản ứng sưng tấy và giảm viêm bề mặt, chứ không thể thay thế phác đồ điều trị mụn y khoa chuyên sâu.

Bản chất của mụn trứng cá viêm đỏ và vai trò của vi khuẩn

Mụn trứng cá là một bệnh lý da liễu viêm mạn tính phổ biến ở thanh thiếu niên và cả người trưởng thành [1], [2]. Cơ chế sinh bệnh của mụn liên quan đến nhiều yếu tố phối hợp, bao gồm tăng tiết bã nhờn, dày sừng cổ nang lông, sự khu trú của vi khuẩn trong nang lông và phản ứng viêm cục bộ [2].

Sự xuất hiện và tiến triển của mụn trứng cá là kết quả kết hợp giữa tình trạng nhiễm khuẩn và phản ứng viêm của cơ thể trước sự xâm nhập đó [3]. Trong quá trình này, vi khuẩn Propionibacterium acnes (hiện nay thường được gọi là Cutibacterium acnes) cùng vi khuẩn Staphylococcus epidermidis đóng vai trò sinh bệnh học then chốt [4], [3], [2]. Khi vi khuẩn phát triển mạnh trong lỗ chân lông bít tắc, hệ miễn dịch phản ứng tạo thành các tổn thương viêm đỏ như sẩn hoặc mụn mủ [1].

Cúc tâm tư chứa hoạt chất gì và tác động ra sao?

Cúc tâm tư là loài thực vật thuộc họ Cúc (Asteraceae), có nguồn gốc từ Tây Nam Á, Tây Âu, Macaronesia và vùng Địa Trung Hải [5], [6]. Loài hoa này đã được đưa vào sử dụng trong y học truyền thống từ thế kỷ 13, đặc biệt nổi tiếng với đặc tính làm lành vết thương, giảm đau rát và kháng viêm [5], [6].

Hoa của cúc tâm tư chứa nhiều nhóm hợp chất có hoạt tính sinh học cao bao gồm flavonol glycosides, triterpene oligoglycosides, triterpene glycosides dạng oleanane, saponin và sesquiterpene glucoside [5]. Nghiên cứu sâu hơn về thành phần cho thấy dịch chiết hoa chứa các chất chuyển hóa thứ cấp đa dạng như terpenoid, flavonoid, axit phenolic, carotenoid, coumarin, quinone, tinh dầu dễ bay hơi, axit amin và lipid [7].

Chính sự hiện diện của các nhóm chất này mang lại cho cúc tâm tư các đặc tính dược lý đa dạng. Trong điều kiện phòng thí nghiệm, cúc tâm tư thể hiện tác dụng kháng viêm, chống phù nề, chống oxy hóa, kháng virus, bảo vệ gen và điều hòa miễn dịch [5], [7]. Khi bôi tại chỗ, các chế phẩm từ cúc tâm tư giúp làm dịu mô da bị kích ứng, kiểm soát rỉ máu và thúc đẩy quá trình hồi phục tổn thương [5].

Bằng chứng khoa học về khả năng kháng viêm và kháng khuẩn

Nhiều nghiên cứu thực nghiệm đã ghi nhận lợi ích tích cực của Calendula officinalis trên mô hình sinh học:

Một nghiên cứu thực nghiệm công bố năm 2012 đánh giá tác dụng làm lành vết thương và kháng viêm của cúc tâm tư trồng tại Brazil trên mô hình vết thương da ở chuột [6]. Các tác giả đã sử dụng dịch chiết ethanol cùng các phân đoạn dichloromethane và hexane từ hoa để kiểm tra [6]. Kết quả phân tích mô bệnh học, hình thái và hóa mô miễn dịch cho thấy cúc tâm tư kích thích hình thành mạch máu mới, gia tăng tế bào sợi và thể hiện hoạt tính kháng viêm rõ rệt, tác động tích cực lên cả pha viêm lẫn pha tăng sinh của quá trình lành vết thương [6]. Nghiên cứu cũng đồng thời ghi nhận hoạt tính kháng khuẩn của dịch chiết và các phân đoạn này [6].

Một nghiên cứu công bố năm 2021 làm rõ thêm hoạt tính kháng khuẩn của dịch chiết nước từ hoa cúc tâm tư [8]. Ở nồng độ 100 microg/ml, dịch chiết nước thể hiện tác dụng kháng khuẩn đáng kể đối với tất cả các chủng vi khuẩn gây bệnh được thử nghiệm, đặc biệt khi so sánh với kháng sinh cephotan [8]. Trong số đó, vi khuẩn Shigella sonnei nhạy cảm nhất với vùng ức chế đạt 23 mm ở nồng độ 100 microg/ml [8]. Ngược lại, ở nồng độ thấp 25 microg/ml, dịch chiết thể hiện hiệu quả kém đối với các chủng vi khuẩn, trừ S. sonnei [8].

Nghiên cứu năm 2021 cũng chỉ ra dịch chiết hoa cúc tâm tư có hoạt tính ức chế đáng kể đối với E. coli, P. aeruginosa, Enterococcus sp. và Staphylococcus sp. [8]. Đáng chú ý, các glycoside của axit oleanolic trong cúc tâm tư giúp ngăn chặn sự bám dính của vi khuẩn lên bề mặt vật liệu và làm suy giảm màng sinh học vi khuẩn (biofilm) [8].

Tuy nhiên, các dữ liệu trên chỉ ghi nhận phổ kháng khuẩn tổng quát và kháng viêm trong phòng thí nghiệm hoặc trên động vật. Không có bằng chứng nào trong các tài liệu khoa học này chứng minh cúc tâm tư có khả năng tiêu diệt trực tiếp vi khuẩn Cutibacterium acnes trong điều kiện nang lông thực tế.

Hiểu lầm thường gặp: Dùng thảo dược thay thế thuốc trị mụn

Hiểu lầm phổ biến nhất là tin rằng chỉ cần đun nước cúc tâm tư rửa mặt thì các nốt mụn viêm sưng to sẽ tự động biến mất hoàn toàn.

Trong y học dân gian, cúc tâm tư dạng hỗn dịch hoặc cồn thuốc từng được dùng tại chỗ để hỗ trợ trị mụn, giảm viêm và làm dịu mô sưng tấy [5]. Dầu và thuốc mỡ cúc tâm tư cũng là các sản phẩm bôi ngoài da quen thuộc để hỗ trợ vết xước nhẹ, vết bỏng hoặc viêm da [5], [6]. Tuy nhiên, việc rửa mặt bằng nước thảo dược chỉ tiếp xúc ngoài bề mặt biểu bì trong vài phút rồi bị trôi đi. Cách này không cung cấp đủ nồng độ hoạt chất sâu vào bên trong lỗ chân lông để ức chế vi khuẩn.

Các phác đồ trị mụn y khoa thường cần sự kết hợp chặt chẽ giữa benzoyl peroxide bôi ngoài, retinoid tại chỗ hoặc đường uống, cùng các kháng sinh chuyên biệt [2]. Kháng sinh đường uống giúp trị mụn nhờ làm giảm mật độ vi khuẩn P. acnes trong nang lông kết hợp đặc tính kháng viêm [2]. Ngay cả một số hoạt chất trị mụn như metronidazole mang lại hiệu quả chủ yếu dựa trên khả năng kháng viêm chứ không hoàn toàn do ức chế vi khuẩn P. acnes [4]. Do đó, việc phụ thuộc vào nước rửa thảo mộc đơn thuần không thể giải quyết gốc rễ tình trạng dày sừng và bít tắc nang lông.

Ai nên thận trọng khi sử dụng cúc tâm tư?

Các công thức bôi ngoài da chứa cúc tâm tư nhìn chung được đánh giá là an toàn khi sử dụng [7]. Theo đánh giá an toàn của Hội đồng Chuyên gia Đánh giá Thành phần Mỹ phẩm (CIR), các loại dịch chiết và dầu cúc tâm tư không gây độc tính đáng kể ở nồng độ thông thường [7].

Dù vậy, người dùng vẫn cần lưu ý các phản ứng bất lợi tiềm ẩn:

  • Người dễ bị kích ứng mắt: Dịch chiết cúc tâm tư có thể gây kích ứng mắt nhẹ [7]. Do đó, khi dùng nước rửa mặt hoặc các sản phẩm chứa thảo mộc này, cần tránh để dính vào vùng niêm mạc quanh mắt.
  • Người có cơ địa dị ứng: Phần lớn mọi người dung nạp tốt sản phẩm từ cúc tâm tư và không bị dị ứng, nhưng y văn vẫn ghi nhận những trường hợp hiếm gặp bị mẫn cảm hoặc dị ứng da [7]. Do thuộc họ Cúc (Asteraceae), những người từng có tiền sử dị ứng với các loài hoa cùng họ nên thận trọng thử phản ứng trước khi thoa diện rộng.

Hướng dẫn áp dụng thực tế và chăm sóc da an toàn

Nếu muốn tận dụng đặc tính làm dịu của cúc tâm tư trong chu trình chăm sóc da mụn, người dùng nên thực hiện đúng cách để tránh làm trầm trọng thêm tình trạng viêm:

  • Lựa chọn dạng bào chế thích hợp: Thay vì tự hái hoa tươi hoặc phơi khô không đảm bảo vệ sinh để đun nước rửa, nên ưu tiên các sản phẩm dưỡng da dạng gel, kem dưỡng hoặc toner không cồn đã qua kiểm định y tế. Thuốc mỡ bôi ngoài da chứa cúc tâm tư thường được dùng cho vết xước nhẹ, vết bỏng nông hoặc kích ứng da [5].
  • Không chà xát mạnh: Khi rửa mặt hoặc thoa dịch chiết, chỉ dùng đầu ngón tay thao tác nhẹ nhàng. Tránh dùng khăn chà xát mạnh lên các nốt mụn bọc, mụn mủ vì dễ làm vỡ ổ viêm và lây lan vi khuẩn.
  • Thử phản ứng trên diện tích nhỏ: Thoa một lượng nhỏ sản phẩm lên vùng da dưới quai hàm trong 24 giờ để kiểm tra phản ứng dị ứng trước khi dùng cho toàn bộ mặt.
  • Phối hợp khoa học: Chỉ xem cúc tâm tư như một bước hỗ trợ làm dịu da và giảm đỏ. Với các nốt mụn viêm dai dẳng, cần kết hợp các hoạt chất bôi đặc trị hoặc thăm khám bác sĩ da liễu để được chỉ định thuốc phù hợp.

Dùng cúc tâm tư rửa mặt có thể đem lại cảm giác dễ chịu và hỗ trợ làm dịu bề mặt da nhờ đặc tính kháng viêm tự nhiên. Tuy nhiên, thảo dược này không thể tiêu diệt tận gốc vi khuẩn hay thay thế các loại thuốc trị mụn chuyên sâu, do đó người bệnh không nên tự ý bỏ qua chỉ định của bác sĩ chuyên khoa.