Nhiều người e ngại chế độ ăn DASH (Dietary Approaches to Stop Hypertension) vì cho rằng chế độ này đòi hỏi chi phí đắt đỏ hơn bữa ăn thông thường. Mối bận tâm về giá cả thực phẩm tươi sống thường là rào cản lớn khi bắt đầu một chế độ ăn lành mạnh.
Khẳng định chế độ ăn DASH rất tốn kém là chưa hoàn toàn chính xác. Bằng chứng quan sát dịch tễ cho thấy người tuân thủ DASH thường có mức chi tiêu thực phẩm cao hơn [1], [2]. Tuy nhiên, các can thiệp thực tế cho thấy tự chuẩn bị bữa ăn DASH có thể tương đương hoặc thậm chí tiết kiệm hơn chế độ ăn thông thường nhờ cắt giảm thịt đỏ và hạn chế ăn ngoài [3], [4].
Chế độ ăn DASH đắt hơn do đâu?
Nghiên cứu phân tích thành phần bữa ăn chỉ ra rằng chi phí của chế độ DASH chủ yếu tăng lên do lượng rau và trái cây tươi [5]. Tại Anh, phân tích trên hơn 24.000 người trưởng thành thuộc nghiên cứu EPIC-Norfolk ghi nhận nhóm tuân thủ DASH cao nhất có chi phí ăn uống trung bình cao hơn 18% (khoảng 0,67 USD mỗi ngày) so với nhóm tuân thủ thấp nhất [5].
Ngược lại, việc giảm tiêu thụ thịt đỏ và thịt chế biến sẵn giúp người tham gia tiết kiệm chi phí [5]. Các nhóm thực phẩm khác như hạt, đậu đỗ, ngũ cốc nguyên hạt và sữa ít béo tạo ra rất ít hoặc không có sự chênh lệch đáng kể về mặt chi phí [5]. Như vậy, ngân sách bữa ăn tăng lên hay giữ nguyên phụ thuộc phần lớn vào sự cân bằng giữa lượng rau quả bổ sung và lượng thịt cắt giảm.
Bằng chứng quan sát: Rào cản kinh tế đối với DASH
Dữ liệu quan sát quy mô lớn cho thấy khả năng tài chính ảnh hưởng rõ rệt đến mức độ tuân thủ DASH. Một nghiên cứu trên 9.274 người trưởng thành tại Cambridgeshire (Anh) chỉ ra rằng những người có khả năng tiếp cận kinh tế thấp nhất với siêu thị có tỷ lệ tuân thủ DASH thấp hơn 41% so với nhóm có điều kiện tốt nhất (OR = 0,59; khoảng tin cậy 95%: 0,52 - 0,68) [1].
Tại Hoa Kỳ, một phân tích năm 2025 dựa trên khung Chương trình Kế hoạch Thực phẩm Tiết kiệm (TFP) đánh giá tính khả thi của DASH đối với người nhận trợ cấp dinh dưỡng SNAP [6]. Kết quả cho thấy chi phí của chế độ ăn DASH thường vượt quá mức trợ cấp tối đa hàng ngày cho các đối tượng tiêu thụ trên 2.100 calo [6]. Định mức trợ cấp cơ bản thường dựa vào ngũ cốc tinh chế, rau nhiều tinh bột, thịt đỏ và đường bổ sung, khiến việc chuyển đổi sang thực phẩm tươi sống trở nên quá tải với ngân sách trợ cấp [6].
Thử nghiệm can thiệp: Tự nấu DASH có thể giảm chi phí
Trái ngược với dữ liệu quan sát, việc thực hành chế độ ăn DASH trong thực tế can thiệp cho kết quả chi phí khả quan hơn. Một thử nghiệm chéo có đối chứng trên bệnh nhân đái tháo đường típ 2 sử dụng insulin tại Mỹ đã so sánh chi phí thực phẩm tiêu thụ thực tế [4]. Kết quả cho thấy chi phí ăn uống theo DASH là 12,74 USD/ngày, thấp hơn so với mức tiêu thụ bữa ăn nền trước đó là 15,72 USD/ngày [4]. Khi chuẩn hóa về mức năng lượng 1.800 calo/ngày, chế độ DASH có giá 14,92 USD/ngày, vẫn thấp hơn mức bữa ăn thông thường là 15,69 USD/ngày [4].
Nghiên cứu trên 289 người trẻ từ 18 đến 24 tuổi tại Tirana (Albania) cũng cho thấy mức độ tuân thủ DASH không phụ thuộc vào chi phí thực phẩm (IRR: 0,97 - 1,00; P > 0,05) [3]. Rào cản lớn nhất đối với việc tuân thủ chế độ ăn là thói quen ăn bên ngoài gia đình, làm giảm đáng kể điểm tuân thủ DASH (IRR: 0,79; P = 0,003) [3].
Tại Boston (Mỹ), khảo sát năm 2008 cho thấy chi phí ăn theo DASH ở cộng đồng có điều kiện kinh tế thấp thực tế rẻ hơn cộng đồng thu nhập cao (30,73 USD so với 40,20 USD mỗi tuần; P = 0,0413), trong khi độ sẵn có của các mặt hàng DASH không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê (46,5% so với 75%; P = 0,2896) [7].
Rào cản thực tế ngoài giá tiền
Chi phí tiền mặt không phải là trở ngại duy nhất khi tiếp cận chế độ DASH. Việc thực hành DASH đòi hỏi thời gian chuẩn bị và nấu nướng nhiều hơn các chế độ ăn sử dụng thực phẩm đóng gói sẵn [8].
DASH không phải là sản phẩm đóng gói thương mại có thể giao tận nơi, mà đòi hỏi cá nhân hóa theo tiền sử bệnh và thói quen ăn uống [8]. Sự phát triển của các cửa hàng tiện lợi và chuỗi thức ăn nhanh tạo thêm rào cản môi trường sống, khiến người tiêu dùng dễ chọn các món ăn chế biến sẵn giàu natri và năng lượng hơn là tự chế biến bữa ăn DASH [8].
Ai nên thận trọng về bài toán ngân sách?
Người có thu nhập thấp hoặc phụ thuộc hoàn toàn vào các chương trình hỗ trợ dinh dưỡng cơ bản cần tính toán kỹ lưỡng khi muốn áp dụng DASH [6]. Chế độ ăn này đòi hỏi tỷ trọng lớn thực phẩm tươi, vốn có thể đẩy mức chi tiêu vượt mức trợ cấp thực phẩm thông thường nếu không có kế hoạch chi tiêu chi tiết [6].
Những người có thói quen ăn ngoài thường xuyên cũng cần lưu ý vì việc tìm kiếm các món ăn đạt chuẩn DASH tại nhà hàng hoặc chuỗi thức ăn nhanh thường khó khăn và tốn kém hơn [3]. Việc chuyển sang tự nấu nướng tại nhà là yếu tố then chốt để duy trì ngân sách ổn định [3].
Điều nghiên cứu chưa làm rõ
Các nghiên cứu hiện có chưa đánh giá chi tiết sự chênh lệch chi phí giữa việc dùng nông sản, đậu đỗ địa phương so với các loại nguyên liệu ngoại nhập. Hầu hết các bộ dữ liệu giá cả đều thu thập tại các nước phát triển như Anh, Mỹ và Albania dựa trên rổ thực phẩm siêu thị phương Tây [7], [1], [3], [2].
Nghiên cứu can thiệp cho thấy DASH rẻ hơn chế độ ăn nền mới chỉ được thực hiện trên cỡ mẫu nhỏ (12 người hoàn thành) và trong thời gian ngắn 7 ngày cho mỗi giai đoạn với đồ ăn được cấp sẵn [4]. Chưa có thử nghiệm can thiệp dài hạn theo dõi hành vi tự đi chợ và tự quản lý ngân sách của người tham gia trong nhiều tháng hoặc nhiều năm [4].
Cách tối ưu ngân sách khi theo đuổi DASH
Để kiểm soát chi tiêu, việc tận dụng nhóm đậu đỗ và các loại ngũ cốc nguyên hạt là giải pháp tốt vì nhóm này ít làm biến động chi phí bữa ăn [5]. Cắt giảm khẩu phần thịt đỏ và thịt chế biến sẵn sẽ bù đắp trực tiếp cho khoản chi phí tăng thêm từ rau xanh và hoa quả [5].
Nấu ăn tại nhà thay vì dùng bữa ngoài hàng quán là yếu tố then chốt giúp tăng mức tuân thủ chế độ ăn mà không làm phát sinh chi phí thừa thãi [3]. Lựa chọn các điểm mua thực phẩm có giá thành hợp lý trong khu vực sinh sống cũng giúp duy trì chế độ ăn lâu dài mà không bị áp lực tài chính [7], [1].
Chế độ ăn DASH có thể tốn kém nếu người tiêu dùng phụ thuộc vào các chuỗi cung ứng đắt đỏ và ăn ngoài thường xuyên. Khi tự nấu ăn và cân đối giảm thịt đỏ để bù cho rau củ quả, chi phí thực tế hoàn toàn có thể kiểm soát được. Người có bệnh lý nền cần tham khảo chuyên gia dinh dưỡng để xây dựng thực đơn phù hợp với điều kiện kinh tế cá nhân.


