Cảm giác ậm ạch, căng trướng bụng sau bữa ăn no hoặc khi ăn nhiều dầu mỡ là nỗi phiền toái mà rất nhiều người gặp phải trong nhịp sống bận rộn. Thay vì tìm đến các loại thuốc tây ngay lập tức, không ít người lựa chọn các loại rau thơm hoặc gia vị tự nhiên lưu truyền trong dân gian để xoa dịu đường ruột. Trong số đó, cần núi (tên khoa học là Levisticum officinale) nổi lên như một loại rau gia vị kiêm thảo mộc hỗ trợ tiêu hóa được chú ý.

Vậy thực hư công dụng của lá cần núi đối với chứng đầy trướng, ăn không tiêu được khoa học chứng minh đến đâu? Nghiên cứu thực vật học và dược lý cho thấy các bộ phận của cần núi, đặc biệt là lá và rễ, chứa lượng tinh dầu dồi dào có hoạt tính chống co thắt và tống hơi [1]. Tuy nhiên, để sử dụng hiệu quả và an toàn, bạn cần hiểu rõ bản chất của các hợp chất này cũng như giới hạn thực tế của chúng.

Cần núi dưới góc nhìn thực vật học và dân tộc học

Cần núi (Levisticum officinale W. D. Koch), thuộc họ Hoa tán (Umbelliferae), là loài thực vật sống nhiều năm tại các vùng núi cao [1]. Trong tự nhiên, loài cây này được ghi nhận phân bố bản địa tại vùng núi Hezar ở phía đông nam Iran và phía đông Afghanistan [1]. Từ xa xưa, các cộng đồng cư dân bản địa đã sử dụng cần núi như một vị thuốc và loại gia vị quen thuộc trong đời sống thường nhật [1].

Trong y học cổ truyền dân tộc học, cần núi được xếp vào nhóm thảo mộc có tính làm ấm và bồi bổ cho cả hệ thống tiêu hóa lẫn hô hấp [1]. Người dân địa phương từ lâu đã sử dụng cần núi làm phương thuốc chủ lực để hỗ trợ điều trị chứng khó tiêu, cảm giác chán ăn, tích tụ hơi thừa trong bụng và đau quặn ruột [1]. Không chỉ có phần rễ củ hay quả, mà cả lá và thân cây cần núi đều được thu hái để dùng tươi hoặc nấu chín, tạo hương vị thơm ngậy cho các món xà lách, súp và món hầm [1].

Các ghi nhận dân tộc học chỉ ra rằng toàn bộ các bộ phận của cây cần núi, bao gồm rễ, lá và quả, đều thể hiện các đặc tính chống co thắt, thơm cay, tống hơi, kích thích tiêu hóa, toát mồ hôi, lợi tiểu, long đờm nhẹ và trợ lực [1]. Đây chính là nền tảng khởi nguồn để các nhà khoa học hiện đại tiến hành phân tích sâu hơn về các hợp chất sinh học có trong loại cây này [1].

Tinh dầu cần núi tác động thế nào đến hệ tiêu hóa?

Tác dụng hỗ trợ tiêu hóa nổi bật của lá và thân cần núi bắt nguồn chủ yếu từ hàm lượng tinh dầu phong phú. Nghiên cứu thực vật học cho thấy tinh dầu của cây Levisticum officinale đặc trưng bởi một tỷ lệ rất lớn các hợp chất monoterpene, chiếm xấp xỉ 93,8% tổng lượng tinh dầu [1]. Tỷ lệ monoterpene đậm đặc này tạo nên hương thơm thảo mộc rất nồng và mang lại nhiều hoạt tính sinh học giá trị [1].

Khi phân tích chi tiết, các nhà khoa học xác định thành phần chính yếu cấu thành nên tinh dầu cần núi là beta-phellandrene và alpha-terpineol [1]. Về mặt sinh hóa, các hợp chất nhóm terpene này hoạt động như chất tống hơi (carminative) và kích thích tiêu hóa (digestive) [1]. Khi đi vào đường tiêu hóa, tinh dầu giúp thúc đẩy bài tiết dịch vị tự nhiên, hỗ trợ quá trình tiêu hóa thức ăn diễn ra thuận lợi hơn và hạn chế tình trạng ứ trệ dịch vị gây cảm giác đầy bụng [1].

Bên cạnh khả năng kích thích hoạt động tiêu hóa, các hợp chất trong tinh dầu cần núi còn có tác tính chống co thắt cơ trơn tự nhiên [1]. Hiện tượng đầy hơi thường đi kèm với những cơn co thắt hoặc căng tức dọc ống tiêu hóa do khí gas bị mắc kẹt. Tác động làm dịu co thắt của các bộ phận như lá và quả cần núi giúp các cơ trơn đường ruột được thả lỏng, từ đó tạo điều kiện thuận lợi để các bóng khí tích tụ được phân tán và tống xuất ra ngoài một cách êm dịu [1]. Ngoài ra, cần núi còn bộc lộ nhiều hoạt tính sinh học đa dạng khác như tính chất estrogen, khả năng kích hoạt quá trình tự chết của tế bào và kháng trực khuẩn lao [1].

Bằng chứng khoa học về thảo dược giảm co thắt và trướng bụng

Để hiểu rõ hơn cơ chế chống co thắt và cải thiện chức năng dạ dày - ruột của các thảo dược như cần núi, giới khoa học đã tiến hành nhiều thực nghiệm đối chứng trên các mô hình đường ruột. Việc làm dịu co bóp quá mức của cơ trơn ống tiêu hóa thường liên quan mật thiết đến việc phong bế dòng canxi đi vào tế bào cơ. Điển hình như trong nghiên cứu dược lý thực nghiệm về các loài thảo mộc làm dịu co thắt, chiết xuất thảo mộc đã được chứng minh có khả năng ức chế các cơn co thắt do nồng độ kali cao kích thích trên đoạn ruột hồi thỏ cô lập, đồng thời làm dịch chuyển đường cong đáp ứng liều canxi sang bên phải tương tự như thuốc chẹn kênh canxi tiêu chuẩn verapamil [2]. Chiết xuất hoa cúc xu xi (Calendula officinalis) cũng thể hiện hoạt tính làm giãn cơ trơn ruột phụ thuộc vào liều trong khoảng 0,03 đến 3,0 mg/mL trên mẫu ruột hồi thỏ cô lập [2].

Tương tự, các nghiên cứu dược lý về gừng (Zingiber officinale) – một vị thuốc kích thích tiêu hóa kinh điển – đã làm sáng tỏ cơ chế điều hòa vận động ruột [3]. Hoạt tính thúc đẩy nhu động ruột của chiết xuất gừng được xác nhận trên mô hình in vivo thông qua việc tăng cường tốc độ di chuyển của bữa ăn than hoạt trong đường ruột chuột nhắt trắng [3]. Hiệu ứng đẩy tới này có tính chất tương tự chất chủ vận carbachol và bị ngăn chặn khi chuột được tiền xử lý bằng atropine, một chất đối kháng cholinergic tiêu chuẩn [3]. Trên các mô cơ đáy vị cô lập của chuột cống và chuột nhắt, chiết xuất gừng gây co bóp phụ thuộc liều nhạy cảm với atropine, nhưng trên các mô đã dùng atropine, nó lại thể hiện tác dụng làm giãn cơ thông qua việc ức chế các cơn co thắt do serotonin (5-HT) và kali gây ra [3]. Hơn nữa, chiết xuất này còn làm dịch chuyển đường cong đáp ứng nồng độ canxi sang phải, chứng minh tác dụng đối kháng canxi giúp giải thích việc ứng dụng thảo mộc trong các tình trạng ruột tăng hoạt như đau bụng quặn và tiêu chảy [3].

Không dừng lại ở cấp độ ống nghiệm hay mô hình động vật, hiệu quả cải thiện chứng khó tiêu chức năng và trướng bụng của các nhóm thảo dược đã được kiểm chứng qua các thử nghiệm lâm sàng thực tế. Một tổng quan hệ thống năm 2021 về y học cổ truyền Ba Tư trong điều trị khó tiêu chức năng (được chẩn đoán theo tiêu chuẩn Rome IV là sự xuất hiện khó tiêu mà không do nguyên nhân thực thể hay chuyển hóa) đã tổng hợp 34 thử nghiệm lâm sàng trên người [4]. Phân tích ghi nhận 15 đơn thảo mộc và 4 bài thuốc phối hợp cho thấy hiệu quả rõ rệt trong việc cải thiện các triệu chứng khó tiêu chức năng thông qua cơ chế điều hòa nhu động dạ dày - ruột [4].

Bên cạnh đó, một nghiên cứu thử nghiệm có đối chứng giả dược năm 2006 kéo dài 8 tuần trên 32 bệnh nhân mắc hội chứng ruột kích thích đã đánh giá hiệu quả của Carmint – một chế phẩm thảo dược chứa chiết xuất tía tô đất (Melissa officinalis), bạc hà (Mentha spicata) và rau mùi (Coriandrum sativum, cùng họ Hoa tán) có tính chống co thắt và tống hơi [5]. Kết quả phân tích cho thấy mức độ nghiêm trọng và tần suất đau, khó chịu ở bụng tại nhóm dùng thảo dược giảm thấp hơn có ý nghĩa thống kê so với nhóm dùng giả dược (lần lượt với P = 0,016 và P = 0,001) [5]. Đáng chú ý, mức độ nghiêm trọng và tần suất đầy hơi, trướng bụng ở nhóm dùng thảo dược cũng giảm rõ rệt so với giả dược (lần lượt với P = 0,02 và P = 0,002) [5].

Giá trị thực tế và khoảng trống nghiên cứu hiện tại

Từ các tài liệu dân tộc học và sinh hóa học, không thể phủ nhận giá trị của cần núi như một vị thuốc hỗ trợ đường tiêu hóa giàu tiềm năng [1]. Nhờ chứa hàm lượng monoterpene lên tới 93,8% cùng các thành phần nổi bật như beta-phellandrene và alpha-terpineol, lá và rễ cần núi có cơ sở khoa học tự nhiên để xoa dịu cảm giác tức bụng, trợ lực cho dạ dày và giảm tình trạng co thắt đường ruột [1]. Việc sử dụng thảo dược họ Hoa tán này trong ẩm thực vừa giúp kích thích cảm giác ngon miệng, vừa tạo điều kiện tống xuất khí tích tụ trong ống tiêu hóa [1].

Tuy nhiên, người tiêu dùng cũng cần nhìn nhận khách quan về khoảng trống dữ liệu hiện có. Phần lớn các ghi nhận y học trực tiếp về cây cần núi (Levisticum officinale) hiện dừng lại ở các nghiên cứu dân tộc học, hóa thực vật và phân tích thành phần tinh dầu [1]. Chưa có nhiều thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên mù đôi quy mô lớn tiến hành độc lập trên lá cần núi đơn lẻ để đưa ra con số định lượng chính xác về tỷ lệ giảm triệu chứng ở người bệnh khó tiêu mạn tính.

Các bằng chứng lâm sàng về việc giảm trướng bụng, giảm đau quặn hiện chủ yếu được thực hiện trên các chế phẩm phối hợp nhiều loại thảo dược hoặc trên các cây thuốc họ hàng [4], [5]. Chẳng hạn, các nghiên cứu lâm sàng đã chứng minh bài thuốc phối hợp nhiều vị như Carmint giúp giảm đáng kể tần suất đầy hơi sau 8 tuần thử nghiệm [5], hay chiết xuất rễ cam thảo giàu flavonoid giúp giảm điểm số triệu chứng khó tiêu có ý nghĩa thống kê (p < 0,05) và cải thiện chất lượng sống [6]. Do đó, lá cần núi nên được nhìn nhận đúng mực là một liệu pháp hỗ trợ nhẹ nhàng qua chế độ ăn, chứ không thể đánh đồng với thuốc đặc trị chuyên sâu.

Những ngộ nhận phổ biến khi dùng rau cần núi trị khó tiêu

Một ngộ nhận rất phổ biến là nhiều người tin rằng lá cần núi có thể "chữa dứt điểm" hoặc "chữa khỏi hoàn toàn" mọi chứng đau bụng và đầy hơi. Trên thực tế, triệu chứng khó tiêu có thể bắt nguồn từ rất nhiều nguyên nhân phức tạp, bao gồm suy giảm khả năng điều tiết của dạ dày, tăng nhạy cảm nội tạng với sự căng trướng dạ dày, hoặc các bệnh lý thực thể nghiêm trọng [4]. Cần núi với bản chất là thảo mộc ấm kích thích tiêu hóa và làm dịu co thắt chỉ có vai trò làm giảm bớt cảm giác tức bụng tạm thời chứ không loại bỏ được nguyên nhân bệnh lý gốc rễ [1].

Một sai lầm khác là quan niệm "thảo dược tự nhiên thì dùng bao nhiêu cũng an toàn". Một số người khi bị đầy trướng bụng kéo dài đã tự ý đun sắc nước lá hoặc rễ cần núi thật đặc và uống liên tục trong nhiều ngày. Việc hấp thụ một lượng quá lớn tinh dầu cô đặc chứa nồng độ monoterpene cao có thể gây kích ứng niêm mạc dạ dày nhạy cảm hoặc tạo áp lực chuyển hóa lên gan và thận [1].

Ngoài ra, không ít người lầm tưởng việc uống nước lá cần núi có thể thay thế hoàn toàn cho phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa. Cần nhấn mạnh rằng đối với những trường hợp khó tiêu do vi khuẩn Helicobacter pylori, viêm loét dạ dày tá tràng tiến triển hay các bệnh lý đại tràng thực thể, việc trì hoãn điều trị y tế chính quy để tự chữa bằng các loại rau vườn có thể khiến bệnh tình diễn tiến nặng hơn [6], [4].

Ai nên thận trọng khi sử dụng cần núi?

Mặc dù là loại rau gia vị an toàn trong chế biến món ăn thông thường, một số đối tượng nhất định cần đặc biệt thận trọng khi có ý định sử dụng cần núi với mục đích bồi bổ sức khỏe:

  • Phụ nữ đang mang thai: Nghiên cứu dân tộc dược học ghi nhận cây cần núi có chứa hoạt tính estrogen tự nhiên và đặc tính làm ấm, kích thích [1]. Việc sử dụng lượng lớn các bộ phận của cây cần núi hoặc tinh dầu cô đặc có thể gây co bóp tử cung, tiềm ẩn nguy cơ đối với thai kỳ.
  • Người mắc bệnh thận hoặc đang dùng thuốc lợi tiểu: Cần núi có đặc tính lợi tiểu tự nhiên đã được ghi nhận trong y học truyền thống [1]. Do đó, những bệnh nhân có tiền sử suy thận, viêm cầu thận hoặc đang điều trị bằng các thuốc điều hòa nước tiểu cần tham khảo ý kiến bác sĩ để tránh làm rối loạn điện giải.
  • Người chuẩn bị phẫu thuật hoặc có bệnh lý nền phức tạp: Vì các hợp chất sinh học trong tinh dầu thực vật có thể tương tác với quá trình đông máu hoặc chuyển hóa thuốc tại gan, người chuẩn bị can thiệp ngoại khoa nên ngừng dùng các bài thuốc thảo mộc đậm đặc từ cần núi.
  • Người có tiền sử dị ứng với các cây họ Hoa tán: Những người từng bị dị ứng với các loại rau thơm cùng họ Umbelliferae như cần tây, thì là, ngò rí hoặc mùi tây (Petroselinum crispum) cần cẩn thận nguy cơ phản ứng chéo khi tiếp xúc với cần núi [1], [7].

Cách dùng cần núi an toàn và khoa học trong bữa ăn

Để tận dụng tối đa lợi ích hỗ trợ tiêu hóa từ lá cần núi mà vẫn đảm bảo tính an toàn cho sức khỏe, bạn nên đưa loại thảo mộc này vào chế độ ăn uống thường nhật theo cách chế biến tự nhiên của người bản địa [1].

  1. Bổ sung dưới dạng gia vị ẩm thực: Lá và thân cây cần núi có thể dùng tươi hoặc nấu chín như một loại rau thơm gia vị thơm ngon cho các món salad rau củ, canh rau thịt, súp dinh dưỡng và các món hầm nhiều đạm [1]. Mùi thơm nồng đặc trưng cùng vị ấm của lá giúp khử bớt mùi ngấy của thịt mỡ, đồng thời kích thích các thụ thể vị giác và tuyến tiêu hóa hoạt động nhịp nhàng trước khi thức ăn vào dạ dày [1].
  2. Hãm trà thảo mộc nhẹ nhàng: Bạn có thể dùng một nắm nhỏ lá cần núi tươi đã rửa sạch hoặc lá phơi khô hãm với nước sôi trong khoảng 5 đến 10 phút. Uống một tách trà thảo mộc ấm sau bữa ăn khoảng 30 phút là cách làm dịu cảm giác nặng bụng, kích thích tống hơi tích tụ ra ngoài một cách êm ái [1].
  3. Kết hợp lối sống lành mạnh: Để kiểm soát triệt để chứng đầy hơi khó tiêu, việc dùng rau thơm chỉ đóng vai trò hỗ trợ phụ trợ. Bạn cần duy trì thói quen ăn chậm, nhai kỹ, tránh nuốt vội khiến không khí lọt vào dạ dày, hạn chế các món chiên xào nhiều dầu mỡ, đồ uống có gas và dành thời gian vận động nhẹ nhàng sau khi dùng bữa.

Lá cần núi là một loại rau gia vị giàu giá trị truyền thống, sở hữu nguồn tinh dầu dồi dào với các hoạt chất monoterpene hỗ trợ tống hơi và làm dịu cơn co thắt đường ruột [1]. Tuy vậy, người dùng chỉ nên xem cần núi như một giải pháp hỗ trợ ẩm thực lành tính cho chứng đầy hơi thông thường thoáng qua. Khi tình trạng khó tiêu kéo dài triền miên kèm các dấu hiệu cảnh báo bất thường, việc thăm khám và nhận tư vấn chuyên môn từ bác sĩ luôn là ưu tiên hàng đầu.