Nhiều người khi cắt giảm đường cát thường tìm đến đường la hán quả như một giải pháp thay thế tự nhiên và lành mạnh. Vị ngọt đậm nhưng hầu như không chứa calo khiến loại quả này trở thành lựa chọn quen thuộc trong các thực đơn ăn kiêng và kiểm soát cân nặng. Tuy nhiên, không ít người vẫn băn khoăn liệu vị ngọt này có gây xáo trộn đường ruột hay tác động tiêu cực đến hệ vi sinh đường tiêu hóa hay không.
Câu trả lời từ các bằng chứng khoa học cho thấy đường la hán quả không những an toàn mà còn có tiềm năng hoạt động như một prebiotic, tức là nguồn dưỡng chất giúp nuôi dưỡng và thúc đẩy các lợi khuẩn đường ruột phát triển [1]. Dù vậy, phần lớn các dữ liệu hiện nay vẫn đang dừng lại ở các thử nghiệm tiền lâm sàng trong ống nghiệm và động vật, đòi hỏi người dùng cần hiểu đúng bản chất để sử dụng hợp lý [1], [2].
Đường la hán quả và câu hỏi về hệ tiêu hóa
Quả la hán có tên khoa học là Siraitia grosvenorii, thuộc họ Bầu bí (Cucurbitaceae), là loại cây dây leo có nguồn gốc từ vùng phía nam Trung Quốc [1]. Từ lâu đời, quả la hán phơi khô đã được người dân sử dụng rộng rãi để nấu nước uống giải khát hàng ngày cũng như làm vị thuốc trong y học cổ truyền [1]. Ngày nay, chiết xuất từ loại quả này đã được ứng dụng phổ biến trong ngành công nghiệp chế biến thực phẩm tại nhiều quốc gia như Trung Quốc, Nhật Bản và Mỹ [1].
Mối quan tâm lớn nhất của người tiêu dùng hiện đại đối với các chất tạo ngọt là phản ứng của hệ tiêu hóa khi tiếp nhận chúng. Hệ vi sinh vật đường ruột đóng vai trò vô cùng thiết yếu trong việc điều hòa chuyển hóa năng lượng và duy trì chức năng miễn dịch của cơ thể [3]. Chế độ ăn uống nhiều năng lượng có thể làm mất cân bằng hệ sinh thái vi sinh vật này và thúc đẩy sự xuất hiện của các rối loạn chuyển hóa [3]. Do đó, việc tìm kiếm những chất tạo ngọt không làm tổn hại đường ruột mà còn hỗ trợ hệ vi sinh là mục tiêu nghiên cứu được đặc biệt quan tâm [2].
Mogroside V: Hoạt chất tạo ngọt đặc biệt trong la hán quả
Độ ngọt đặc trưng của quả la hán không đến từ các loại đường thông thường như glucose hay fructose mà chủ yếu bắt nguồn từ nhóm hợp chất glycoside triterpene [1]. Trong đó, hoạt chất quan trọng và dồi dào nhất là mogroside V [1]. Về mặt cấu trúc hóa học, mogroside V được tạo thành bởi phân tử mogrol liên kết với năm gốc glucopyranoside [1].
Nhờ cấu trúc hóa học độc đáo này, mogroside V có độ ngọt cao gấp khoảng 300 lần so với đường mía (sucrose) thông thường nhưng lại cung cấp mức năng lượng rất thấp [1]. Ngoài mogroside, quả la hán còn chứa các thành phần chức năng khác như flavonoid và các dẫn xuất triterpenoid khác [1]. Ở các thí nghiệm tiền lâm sàng, mogroside V đã thể hiện khả năng giảm đường huyết trong tế bào HepG2 và hạ lipid máu trên mô hình chuột mắc bệnh tiểu đường [1]. Hoạt chất này cũng cho thấy hoạt tính chống oxy hóa trong ống nghiệm và ức chế khối u da trên chuột thí nghiệm [1].
Tác động prebiotic: Thúc đẩy lợi khuẩn và ức chế hại khuẩn
Prebiotic được định nghĩa là thành phần thực phẩm không bị tiêu hóa bởi các men tiêu hóa thông thường của cơ thể, mang lại lợi ích cho sức khỏe vật chủ thông qua việc điều hòa hệ vi sinh vật đường ruột [4]. Chúng đóng vai trò như cơ chất lên men, kích thích sự tăng sinh và hoạt động của các chủng vi khuẩn có lợi [5]. Các prebiotic tự nhiên thường được sử dụng nhằm mục tiêu tăng cường có chọn lọc sự phát triển của vi khuẩn bản địa sẵn có trong ruột [6].
Nghiên cứu in vitro công bố năm 2021 đã kiểm tra tác động của mogroside V đối với hệ vi sinh đường ruột người trong hệ thống ủ 24 giờ [1]. Kết quả cho thấy mogroside V làm thay đổi cấu trúc đa dạng của vi sinh vật đường ruột theo hướng tích cực [1]. Cụ thể, môi trường nuôi cấy có mogroside V đã làm giàu đáng kể các chi vi khuẩn có lợi gồm Bacteroides, Lactobacillus, Prevotella, Megasphaera và Olsenella [1].
Đồng thời, sự hiện diện của mogroside V còn ức chế sự phát triển của một số nhóm vi khuẩn tiềm ẩn nguy cơ gây hại như Clostridium XlVa, Dorea và Desulfovibrio [1]. Khi đi qua hệ tiêu hóa, vi sinh vật đường ruột sẽ phân giải mogroside V thành các mogroside thứ cấp như mogroside II, mogroside I và mogrol [1]. Sự chuyển hóa này chứng minh vi khuẩn đường ruột có thể sử dụng mogroside V làm nguồn cơ chất chuyển hóa, khẳng định tiềm năng prebiotic của hoạt chất này [1].
Sản sinh axit béo chuỗi ngắn và chất chống oxy hóa
Một trong những cơ chế quan trọng nhất giúp prebiotic đem lại lợi ích sức khỏe là thúc đẩy sản sinh các axit béo chuỗi ngắn (SCFA), tiêu biểu là acetate, propionate và butyrate [4]. Các axit béo này đóng vai trò chất chuyển hóa có hoạt tính cao, tham gia trực tiếp vào việc nuôi dưỡng tế bào biểu mô ruột và cải thiện chuyển hóa năng lượng [4]. Việc bổ sung prebiotic đã được ghi nhận có liên quan đến việc giảm tích tụ mỡ lạc chỗ như trong bệnh thoái hóa mỡ gan [4].
Trong nghiên cứu năm 2021, quá trình vi khuẩn đường ruột lên men mogroside V trong 24 giờ đã làm gia tăng đáng kể việc tổng hợp các axit béo chuỗi ngắn acetate, propionate và butyrate [1]. Các axit béo này giúp củng cố hàng rào biểu mô ruột và giảm viêm [4]. Bên cạnh đó, việc điều hòa hệ vi sinh đường ruột và cải thiện tính thấm thành ruột đã được chứng minh giúp giảm nội độc tố chuyển hóa và giảm tình trạng kháng insulin [5].
Ngoài việc tạo ra các axit béo chuỗi ngắn, quá trình lên men phân giải mogroside V của vi khuẩn đường ruột còn mang lại một lợi ích khác. Phân tích dịch nuôi cấy sau ủ ghi nhận khả năng chống oxy hóa của các chất chuyển hóa thứ cấp gia tăng đáng kể [1]. Điều này cho thấy hệ vi sinh đường ruột không chỉ biến đổi mogroside V để hấp thu mà còn giải phóng các phân tử có đặc tính bảo vệ tế bào khỏi tác hại của stress oxy hóa [1].
Nghiên cứu khoa học nói gì về liều lượng và giới hạn thực tế?
Mặc dù các kết quả trong phòng thí nghiệm rất triển vọng, bức tranh khoa học về tác động của la hán quả trên hệ vi sinh người vẫn còn những khoảng trống lớn [2]. Các nghiên cứu về chiết xuất quả la hán đã chứng minh nhiều hoạt tính sinh học như chống oxy hóa, bảo vệ gan, hạ đường huyết, điều hòa miễn dịch và chống viêm, nhưng những đặc tính này bắt buộc phải được xác nhận thêm qua các thử nghiệm lâm sàng trên người [2].
Thực tế, dữ liệu về ảnh hưởng của mogroside đối với hệ vi sinh người hiện còn rất hạn chế [2]. Một số thử nghiệm in vitro trước đó đối với hỗn hợp các mogroside (chủ yếu là mogroside V) không ghi nhận sự thay đổi đáng kể nào trên quần thể vi sinh vật so với nhóm đối chứng âm, dù các thử nghiệm này không báo cáo rõ liều lượng sử dụng [2]. Tương tự, nghiên cứu của tác giả Ban và cộng sự khi bổ sung mogroside vào sữa chua cho chuột ăn với nồng độ từ 5 đến 30 mg/mL cũng không làm thay đổi đáng kể số lượng vi khuẩn Bifidobacteria và Lactobacilli so với nhóm ăn sữa chua thông thường [2].
Ngoài ra, một hạn chế chung của việc điều hòa hệ vi sinh bằng prebiotic là sự khác biệt rất lớn giữa các cá thể [6]. Mỗi người sở hữu một cấu trúc hệ vi sinh vật đường ruột riêng biệt, khiến mức độ phản ứng với cùng một chất có thể dao động mạnh và khó tái lập đồng đều trên diện rộng [6]. Bên cạnh đó, prebiotic có thời gian lưu chuyển tương đối nhanh trong ống tiêu hóa, khiến sự phát triển của các chủng vi khuẩn được kích thích chỉ mang tính chất tạm thời nếu không được bổ sung đều đặn [6].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng đường la hán quả
Hiểu lầm phổ biến nhất là xem đường la hán quả như một phương thuốc chữa bệnh tiểu đường hoặc rối loạn tiêu hóa. Quả la hán hay hoạt chất mogroside V chỉ đóng vai trò chất tạo ngọt thay thế và là một prebiotic tiềm năng hỗ trợ môi trường ruột chứ không thể thay thế phác đồ điều trị y khoa [1], [2]. Việc tự ý ngưng thuốc điều trị để chuyển sang dùng quả la hán là sai lầm nguy hiểm.
Một hiểu lầm khác là cho rằng đường la hán quả hoàn toàn giống với các loại chất xơ prebiotic thông thường như inulin hay fructooligosaccharide (FOS). Trên thực tế, inulin và FOS là các prebiotic kinh điển đã được nghiên cứu sâu rộng qua nhiều thử nghiệm lâm sàng, trong khi mogroside V bản chất là glycoside triterpene và bằng chứng tác động lên hệ vi sinh người mới chỉ bước đầu được khám phá trong mô hình ống nghiệm [1], [4], [2].
Nhiều người cũng nghĩ rằng có thể tiêu thụ đường la hán quả bao nhiêu tùy thích vì không chứa năng lượng. Mặc dù mogroside được đánh giá là an toàn về mặt dược lý, việc lạm dụng quá mức bất kỳ chất tạo ngọt nào cũng có thể gây rối loạn vị giác hoặc dẫn đến mất cân bằng trong khẩu phần ăn hàng ngày [2].
Ai nên thận trọng khi sử dụng la hán quả?
Quả la hán và hoạt chất mogroside được công nhận là an toàn trong chế biến thực phẩm và tiêu dùng hàng ngày [1], [2]. Tuy nhiên, một số nhóm đối tượng vẫn cần thận trọng khi đưa loại thực phẩm này vào chế độ ăn uống thường xuyên.
Những người có tiền sử dị ứng với các loại cây thuộc họ Bầu bí (Cucurbitaceae) như dưa chuột, dưa hấu, bí ngô nên theo dõi kỹ phản ứng cơ thể khi dùng la hán quả lần đầu [1]. Người có hệ tiêu hóa quá nhạy cảm hoặc đang trong giai đoạn bùng phát viêm ruột cấp tính cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng các sản phẩm bổ sung prebiotic hoặc chất tạo ngọt mới, nhằm tránh gây thêm áp lực cho đường tiêu hóa.
Người mắc bệnh tiểu đường hoặc đang dùng thuốc hạ đường huyết cần lưu ý rằng dù la hán quả có tiềm năng hỗ trợ chuyển hóa, việc phối hợp cùng lúc nhiều sản phẩm hỗ trợ vẫn cần có sự giám sát của bác sĩ điều trị để tránh nguy cơ hạ đường huyết quá mức hoặc tương tác bất lợi [1]. Phụ nữ mang thai và người có bệnh lý mạn tính phức tạp nên thảo luận với chuyên gia y tế trước khi dùng các chế phẩm chiết xuất la hán quả dạng cô đặc.
Hướng dẫn sử dụng la hán quả an toàn và hiệu quả
Để tận dụng hương vị tự nhiên và các tiềm năng prebiotic của la hán quả trong đời sống thường ngày, người tiêu dùng nên ưu tiên các phương pháp chế biến truyền thống và chọn sản phẩm rõ nguồn gốc.
Cách đơn giản nhất là dùng quả la hán khô để nấu nước uống giải khát [1]. Bạn có thể rửa sạch một quả la hán, bẻ đôi hoặc tách nhỏ rồi hãm với 1,5 đến 2 lít nước sôi trong khoảng 15-20 phút. Vị ngọt thanh của mogroside V tan nhanh trong nước, tạo thành thức uống thơm mát tự nhiên mà không cần thêm đường cát [1]. Loại nước này có thể uống trong ngày, dùng ấm hoặc ướp lạnh.
Nếu dùng bột chiết xuất đường la hán quả để nấu ăn hoặc pha cà phê, hãy chú ý đọc kỹ nhãn thành phần. Do mogroside V ngọt gấp khoảng 300 lần đường mía, các sản phẩm thương mại thường phối trộn mogroside với các chất mang khác [1]. Bạn chỉ cần một lượng rất nhỏ để đạt được độ ngọt mong muốn. Khi kết hợp la hán quả trong thực đơn ăn kiêng, hãy nhớ kết hợp cùng chế độ ăn giàu chất xơ từ rau củ để cung cấp nguồn cơ chất đa dạng nhất cho hệ vi sinh đường ruột phát triển khỏe mạnh.
Đường la hán quả là một lựa chọn tạo ngọt tự nhiên hấp dẫn với tiềm năng prebiotic đáng chú ý thông qua việc nuôi dưỡng lợi khuẩn và kích thích sản sinh axit béo chuỗi ngắn [1]. Dù vậy, người tiêu dùng nên giữ cái nhìn cân bằng, xem đây là một phần hỗ trợ trong lối sống lành mạnh chứ không phải thần dược thay thế chế độ dinh dưỡng cân đối.
