Mỗi khi thời tiết chuyển mùa, cảm giác khô khốc, ngứa ngáy và đau rát cổ họng lại xuất hiện, gây khó chịu trong từng ngụm nước bọt hay mỗi lần cất tiếng nói. Trước phản xạ tìm kiếm một giải pháp tự nhiên và an toàn ngay trong gian bếp, hũ gừng tươi ngâm mật ong luôn là lựa chọn hàng đầu của nhiều gia đình Việt Nam. Tuy nhiên, không ít người băn khoăn: liệu dùng bao nhiêu thì vừa đủ để làm dịu họng mà không gây nóng trong hay kích ứng niêm mạc?
Để làm dịu cảm giác khó chịu ở họng một cách an toàn, bạn chỉ nên dùng khoảng 1 đến 2 thìa cà phê nước cốt gừng ngâm mật ong (tương đương 5 đến 10 ml) pha cùng nước ấm mỗi lần, uống từ 2 đến 3 lần mỗi ngày. Cần hiểu rằng các hoạt chất quý trong gừng mang lại tác động sinh học rõ rệt, nhưng chúng không thể thay thế phác đồ điều trị y khoa khi họng có dấu hiệu nhiễm trùng nặng.
Vì sao gừng có thể xoa dịu đường thở và cổ họng?
Cảm giác đau rát và khó thở thường xuất phát từ phản ứng viêm cục bộ, đi kèm sự co thắt của các cơ trơn bao quanh phế quản và đường hô hấp. Củ gừng chứa hệ thống hoạt chất tự nhiên phong phú, nổi bật nhất là gingerol cùng các dẫn xuất như shogaol, zingerone và tinh dầu [1]. Các thành phần này đã được ghi nhận về khả năng chống oxy hóa, kháng khuẩn và đặc biệt là kháng viêm mạnh mẽ tại đường hô hấp [1].
Ở cấp độ tế bào, phản ứng co thắt cơ trơn đường thở phụ thuộc rất lớn vào sự dịch chuyển của các ion canxi nội bào [2]. Khi nồng độ canxi tăng vọt, các sợi cơ sẽ siết chặt lại, khiến đường thở bị thu hẹp và tạo cảm giác nghẹt ứ [3]. Các hợp chất sinh học trong gừng có khả năng điều hòa dòng canxi này, phong tỏa bớt các kênh canxi trên màng tế bào, từ đó giúp cơ trơn thư giãn nhanh chóng [4].
Bên cạnh canxi, men phosphodiesterase 4D (PDE4D) cũng là đích đến then chốt trong kiểm soát đường thở [5]. Hoạt chất từ gừng có tác dụng ức chế loại men này, giúp gia tăng nồng độ chất truyền tin thứ hai, ngăn ngừa tình trạng tái co thắt cơ trơn [6]. Nhờ sự kết hợp giữa ức chế co thắt cơ học và làm chậm phản ứng viêm, cảm giác sưng đau hay kích ứng ở vùng hầu họng dần được xoa dịu [5].
Bằng chứng từ các nghiên cứu về giãn cơ đường thở
Tác dụng làm giãn đường hô hấp của gừng đã được các nhà khoa học làm rõ qua nhiều mô hình thực nghiệm nghiêm ngặt. Trong một nghiên cứu công bố năm 2008, các nhà khoa học đã tiến hành thử nghiệm dịch chiết cồn - nước 70% từ củ gừng trên các lát cắt mô phổi chuột [3]. Kết quả soi dưới kính hiển vi đồng tiêu chỉ ra rằng khi mô phổi bị kích thích co thắt bởi chất dẫn truyền acetylcholine ở nồng độ 10 micromol/L, việc dùng dịch chiết gừng với liều 0,3 đến 1,0 mg/mL trước 30 phút đã làm giảm đáng kể mức độ co thắt đường dẫn khí và triệt tiêu các đợt tăng vọt ion canxi nội bào [3]. Hiệu quả này tương đương với verapamil - một hoạt chất chẹn kênh canxi tiêu chuẩn [3].
Bước sang năm 2013, một nghiên cứu chi tiết đã tách chiết và kiểm tra riêng lẻ từng thành phần hoạt tính của gừng trên khí quản cô lập của người và chuột lang [2]. Nghiên cứu phát hiện [7]-gingerol, [3]-gingerol và [7]-shogaol ở nồng độ 100 đến 300 muM đều gây giãn nở nhanh chóng cơ trơn khí quản đã bị co thắt từ trước, trong khi -gingerol lại không thể hiện tác dụng này [2]. Đáng chú ý, khi cho chuột thí nghiệm hít khí dung [3]-gingerol ở nồng độ 100 muM trước 15 phút, sức cản đường thở đã giảm rõ rệt so với nhóm chứng [2].
Đến năm 2014, một công trình nghiên cứu sâu hơn về tế bào cơ trơn người đã chứng minh 6-gingerol, 8-gingerol và 6-shogaol ở nồng độ 100 muM có khả năng tăng cường tác dụng giãn cơ của thuốc giãn phế quản isoproterenol [7]. Sự hiệp đồng này diễn ra nhờ cơ chế ức chế men PDE4D, ức chế enzyme phospholipase C beta và làm giảm quá trình phosphoryl hóa các chuỗi protein co cơ bên trong tế bào [7].
Tác động kháng viêm sâu và giảm phản xạ ho
Không chỉ làm giãn cơ tức thời, các hoạt chất từ gừng còn can thiệp sâu vào chuỗi phản ứng miễn dịch gây viêm đường hô hấp. Một công bố tổng quan năm 2019 cho thấy ngoài gingerol và shogaol, các hợp chất bay hơi trong tinh dầu gừng như citral hay eucalyptol cũng tham gia ức chế co thắt khí quản [5]. Đặc biệt, chuỗi polysaccharide chiết xuất bằng nước nóng từ củ gừng đã được chứng minh có thể làm giảm số lần ho do tác nhân kích ứng acid citric gây ra trên động vật thí nghiệm [5]. Trên bệnh nhân mắc hội chứng suy hô hấp cấp (ARDS), chế độ dinh dưỡng qua đường ruột giàu thành phần gừng đã hỗ trợ cải thiện quá trình trao đổi khí và rút ngắn thời gian thở máy [5].
Năm 2020, một nghiên cứu thực nghiệm trên mô hình chuột bị hen suyễn do dị nguyên mạt bụi nhà cho thấy việc sử dụng dịch chiết gừng toàn phần hoặc hoạt chất 6-shogaol đã làm giảm tình trạng viêm phổi và hạ thấp tính phản ứng quá mức của đường thở [8]. Ở cấp độ tế bào miễn dịch, 6-shogaol làm tăng nồng độ cAMP trong tế bào lympho CD4, từ đó hạn chế tín hiệu gây viêm qua con đường NF-kappaB và ức chế sản sinh các cytokine tiền viêm [8].
Tiếp tục hướng đi này, một nghiên cứu năm 2021 xác nhận rằng dù các chất như 6-shogaol bị chuyển hóa mạnh sau khi đi vào cơ thể, các chất chuyển hóa tự nhiên của nó trong cơ thể người vẫn giữ nguyên hoạt tính sinh học [6]. Chúng tiếp tục ngăn chặn sự gia tăng canxi nội bào và giúp duy trì trạng thái giãn nở cơ trơn ở cả đường thở trên của người lẫn đường thở dưới của chuột [6]. Đồng thời, các phân tích tổng hợp năm 2021 cũng chỉ ra gừng có thể làm giảm sự xâm nhập của tế bào viêm vào dịch rửa phế quản, ức chế nồng độ các chất trung gian như IL-4 và IL-5 [1].
Lợi ích thật và giới hạn của các bằng chứng khoa học
Nhìn vào các dữ liệu khoa học nêu trên, chúng ta thấy rõ tiềm năng bảo vệ hệ hô hấp của các thành phần trong củ gừng, đặc biệt là hoạt chất gingerol và shogaol [5]. Chúng vừa mang lại tác dụng giãn cơ đường thở nhanh chóng, vừa hỗ trợ ngăn chặn chuỗi viêm nhiễm kéo dài [8]. Điều này giải thích rất xác đáng lý do vì sao ngụm trà gừng mật ong nóng thường mang lại cảm giác dễ chịu, ấm họng và bớt ngứa rát ngay sau khi uống.
Tuy nhiên, người tiêu dùng cần nhìn nhận giới hạn thực tế của các tài liệu nghiên cứu hiện có. Phần lớn các thí nghiệm đều sử dụng hoạt chất tinh khiết như [7]-gingerol hay [3]-gingerol ở nồng độ xác định trực tiếp trên mô nuôi cấy hoặc động vật [2]. Một số thử nghiệm sử dụng đường hít khí dung hay dịch chiết cồn đậm đặc, vốn khác biệt hoàn toàn với việc uống dịch gừng tươi ngâm mật ong qua đường tiêu hóa [2], [3]. Do đó, các kết quả trong phòng thí nghiệm không đồng nghĩa với việc uống nước gừng ngâm mật ong sẽ chữa dứt điểm được các bệnh lý viêm nhiễm đường thở.
Những hiểu lầm phổ biến khi dùng gừng mật ong
Một sai lầm rất thường gặp là quan niệm "thảo dược tự nhiên nên dùng càng nhiều càng tốt". Nhiều người khi thấy cổ họng đau rát đã pha nước gừng thật đặc, uống liên tục nhiều cốc lớn trong ngày hoặc ngậm gừng sống liên tục. Việc hấp thu quá mức dịch gừng cay nồng có thể gây bỏng rát trực tiếp niêm mạc miệng, kích thích dạ dày co bóp quá mức và dẫn đến ợ nóng, cồn cào ruột gan.
Hiểu lầm thứ hai là coi gừng ngâm mật ong như một loại kháng sinh tự nhiên có thể thay thế thuốc đặc trị. Nếu cơn rát họng đi kèm các biểu hiện như sốt cao, có giả mạc trắng ở amidan hoặc khó nuốt dữ dội, nguyên nhân có thể do vi khuẩn hoặc đợt nhiễm trùng cấp tính. Trong những trường hợp này, việc chỉ trông cậy vào gừng ngâm mật ong mà trì hoãn thăm khám y tế có thể khiến tình trạng viêm lan rộng và dẫn tới nhiều biến chứng nghiêm trọng.
Những ai nên thận trọng khi sử dụng?
Dù gừng và mật ong là thực phẩm quen thuộc, một số đối tượng nhất định cần hết sức cẩn trọng trước khi đưa hỗn hợp này vào thực đơn hàng ngày. Nhóm đầu tiên là người đang gặp các vấn đề về dạ dày như viêm loét trợt niêm mạc hoặc trào ngược dạ dày thực quản. Tính cay nóng của gingerol có thể làm tăng phản xạ tiết axit, khiến triệu chứng nóng rát sau xương ức trở nên nặng nề hơn.
Nhóm thứ hai là người đang sử dụng các loại thuốc điều trị bệnh mạn tính, đặc biệt là thuốc chống đông máu hoặc thuốc điều trị tăng huyết áp. Hoạt chất trong gừng có thể tương tác với quá trình lưu thông máu hoặc làm thay đổi hiệu quả của thuốc theo toa, do đó những người có bệnh nền cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng đều đặn.
Đặc biệt, mật ong tuyệt đối không được sử dụng cho trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ dưới 1 tuổi do nguy cơ nhiễm độc bào tử vi khuẩn clostridium botulinum từ mật ong tự nhiên. Ngoài ra, người mắc bệnh đái tháo đường cũng cần cân nhắc hàm lượng carbohydrate có trong mật ong để tránh gây tăng đường huyết đột ngột ngoài ý muốn.
Hướng dẫn sử dụng an toàn và hiệu quả tại nhà
Để đạt được hiệu quả làm dịu họng tối ưu mà vẫn đảm bảo tính an toàn cho sức khỏe, bạn nên áp dụng liều lượng và cách chế biến hợp lý. Hỗn hợp gừng ngâm mật ong chuẩn nên được chuẩn bị từ củ gừng tươi rửa sạch, thái lát mỏng hoặc giã dập nhẹ, ngâm ngập trong hũ mật ong nguyên chất khoảng một vài tuần cho tới khi gừng tiết bớt tinh chất cay nồng và hòa quyện vào mật.
Về liều lượng, mỗi lần sử dụng bạn chỉ cần múc 1 đến 2 thìa cà phê hỗn hợp nước cốt gừng mật ong (khoảng 5 đến 10 ml), có thể kèm theo 1 đến 2 lát gừng mỏng mềm. Hòa tan phần này vào khoảng 150 đến 200 ml nước ấm ở nhiệt độ khoảng 40 đến 50 độ C. Nước quá nóng có thể phá hủy một số enzyme quý của mật ong, trong khi nước lạnh lại dễ gây kích ứng họng đang viêm.
Thời điểm thích hợp nhất để thưởng thức là vào buổi sáng sau khi thức dậy hoặc sau bữa ăn khoảng 30 phút, nhấp từng ngụm chậm rãi để dung dịch ấm bao phủ và thẩm thấu nhẹ nhàng qua niêm mạc hầu họng. Bạn cũng có thể uống thêm một cốc nhỏ vào đầu buổi tối trước khi đi ngủ nếu cổ họng thường xuyên bị khô và kích ứng về đêm, nhưng không nên uống quá muộn sát giờ nằm ngủ.
Tóm lại, gừng tươi ngâm mật ong là một bài thuốc dân gian lành tính, mang nhiều cơ sở sinh học thuyết phục về khả năng giãn nở đường thở và ức chế phản ứng viêm [5], [8]. Hãy xem ly nước gừng ấm như một biện pháp hỗ trợ dịu nhẹ, kết hợp cùng chế độ nghỉ ngơi, giữ ấm cơ thể và lắng nghe tiếng nói từ chính sức khỏe của bản thân.