Nhiều vận động viên tìm đến chế độ ăn keto với kỳ vọng tối ưu hóa nguồn năng lượng từ mỡ dự trữ để duy trì sức bền thi đấu. Tuy nhiên, việc chuyển đổi từ cơ chế đốt đường sang đốt mỡ đòi hỏi thời gian thích nghi và tiềm ẩn nguy cơ làm suy giảm tốc độ ở những thời điểm quyết định.

Các thử nghiệm lâm sàng trên vận động viên thành tích cao cho thấy cơ thể chỉ mất khoảng 5 đến 6 ngày để tăng mạnh tốc độ đốt mỡ [1]. Dù vậy, sự thích nghi nhanh chóng này lại làm tăng lượng oxy tiêu thụ và làm giảm hiệu suất vận động cường độ cao, ngay cả khi đã nạp lại carbohydrate cấp tốc [1], [2].

Cơ thể mất bao lâu để chuyển hóa chất béo tối đa?

Nhiều người lầm tưởng quá trình thích nghi thể xeton (keto-adaptation) cần vài tháng đến hàng năm để đạt hiệu quả chuyển hóa. Thực tế, nghiên cứu trên các vận động viên đi bộ thể thao hàng đầu thế giới cho thấy chỉ sau 5 đến 6 ngày ăn chế độ ít carbohydrate (<50 g/ngày) và giàu chất béo (80% năng lượng), tốc độ oxy hóa chất béo trong khi tập luyện đã tăng hơn 200%, đạt trung bình khoảng 1,43 g/phút [1].

Tốc độ oxy hóa chất béo sau gần một tuần này tương đương với mức quan sát được ở những người duy trì chế độ ăn từ 3 đến 4 tuần hoặc hơn 12 tháng [1]. Khi theo dõi vận động viên siêu bền duy trì keto trung bình 20 tháng (từ 9 đến 36 tháng), tốc độ oxy hóa chất béo tối đa đạt 1,54 g/phút, cao gấp 2,3 lần so với nhóm ăn giàu carbohydrate [3]. Các thay đổi chuyển hóa này cũng biến mất trong khung thời gian ngắn tương tự khi dừng chế độ ăn [1].

Nghịch lý kinh tế vận động: Tăng đốt mỡ nhưng tốn oxy hơn

Mặc dù tốc độ đốt mỡ tăng cao giúp tiết kiệm glycogen, việc này lại khiến kinh tế vận động (exercise economy) bị suy giảm [1], [2]. Nghiên cứu công bố năm 2020 ghi nhận lượng oxy tiêu hao tăng từ 5% đến 8% ở các tốc độ thi đấu cự ly Olympic [1].

Cụ thể, chi phí oxy khi đi bộ ở tốc độ thi đấu 20 km tăng 7,1% và ở cự ly 50 km tăng 6,2% [2]. Một thử nghiệm lặp lại trước đó cũng cho thấy mức tăng tương đương lần lượt là 7,5% và 6,2% [2]. Để duy trì cùng một tốc độ hoặc công suất, vận động viên thích nghi keto phải hoạt động ở tỷ lệ phần trăm dung tích hiếu khí tối đa cao hơn và nhịp tim cao hơn [2].

Nạp lại carbohydrate trước thi đấu có cứu vãn phong độ?

Chiến lược nạp carbohydrate cấp tốc trong 24 giờ kèm bữa ăn trước cuộc đua (2 g/kg thể trọng) không thể khôi phục hoàn toàn hiệu suất thi đấu [1]. Trong bài khởi động thi đấu, khả năng oxy hóa carbohydrate chỉ phục hồi lần lượt 61% và 78% so với mức ban đầu ở cường độ thi đấu [1].

Tình trạng giảm khả năng oxy hóa đường đã ngăn cản sự phục hồi phong độ ở các bài thi sức bền cường độ cao [1]. Tương tự, một nghiên cứu kéo dài 4 tuần can thiệp giới hạn carbohydrate định kỳ trong tập luyện ở 26 vận động viên nam không ghi nhận sự vượt trội nào về hiệu suất hay thích nghi cơ bắp so với tập luyện thông thường [4].

Thích nghi keto ở các cường độ tập luyện khác nhau

Tác động tiêu cực của keto thể hiện rõ nhất ở cường độ quanh hoặc trên ngưỡng yếm khí, nơi cơ thể phụ thuộc nhiều vào chuyển hóa carbohydrate [2]. Ngược lại, khả năng vận động ở cường độ thấp thường được bảo toàn vì cơ thể vẫn còn dung lượng hiếu khí dự trữ để hấp thụ mức tăng chi phí oxy [2].

Ở nhóm vận động viên siêu bền chạy 180 phút ở mức 64% VO2max, nhóm ăn ít carbohydrate đạt tỷ lệ đóng góp năng lượng từ mỡ lên tới 88%, trong khi mức dự trữ và phục hồi glycogen cơ bắp không khác biệt đáng kể so với nhóm ăn giàu carbohydrate [3]. Đối với các vận động viên xe đạp địa hình, một nghiên cứu năm 2014 ghi nhận chế độ ăn keto trong 1 tháng giúp cải thiện ngưỡng lactate và giảm 50% nồng độ lactate sau 30 phút vận động so với nhóm không ăn keto [5]. Trên mô hình động vật, chuột ăn keto 8 tuần ghi nhận tăng sức bền chạy kiệt sức và giảm 30% trọng lượng [5].

Những điều nghiên cứu hiện tại chưa giải đáp

Các nghiên cứu hiện có chưa đưa ra mốc thời gian chính xác để một vận động viên vừa tối ưu hóa thể xeton vừa lấy lại đầy đủ tính kinh tế vận động ở tốc độ cao [2]. Hầu hết thử nghiệm đối chứng nghiêm ngặt mới chỉ tập trung vào nhóm vận động viên nam ưu tú thuộc các môn đi bộ hoặc chạy bộ [1], [3], [4].

Chưa có dữ liệu rõ ràng về sự thích ứng keto ở vận động viên nữ, các môn thể thao va chạm hoặc các môn đòi hỏi bộc phát sức mạnh ngắt quãng [6], [5]. Ngoài ra, ảnh hưởng lâu dài của việc xen kẽ chu kỳ keto và nạp carbohydrate lên hệ enzym chuyển hóa vẫn chưa được kiểm chứng đầy đủ [6], [4].

Ai nên thận trọng khi áp dụng keto?

Vận động viên thi đấu các cự ly ngắn đến trung bình, hoặc các môn thể thao đòi hỏi bứt tốc ở ngưỡng yếm khí không nên chuyển đổi sang keto sát ngày thi đấu [1], [2]. Tình trạng tăng chi phí oxy có thể khiến thành tích giảm sút đáng kể trong các pha nước rút [2].

Những người có bệnh lý nền về chuyển hóa, tim mạch hoặc đang gặp vấn đề tiêu hóa cần hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi cắt giảm carbohydrate đột ngột. Việc thay đổi khẩu phần sang 80% chất béo trong thời gian ngắn có thể gây xáo trộn thể trạng nếu không có giám sát y tế [1].

Cách tính toán điểm rơi phong độ cho vận động viên

Nếu muốn thử nghiệm chế độ ăn keto, vận động viên nên thực hiện trong giai đoạn chuẩn bị hoặc tiền mùa giải, cách ngày thi đấu quan trọng tối thiểu vài tuần đến vài tháng [1], [3]. Tránh áp dụng các đợt ăn keto kéo dài 5-6 ngày ngay trước giải đấu vì nguy cơ làm cùn mòn khả năng đốt đường [1].

Cần theo dõi sát sao nhịp tim và mức tiêu hao oxy ở từng mốc tốc độ tập luyện [2]. Đối với các môn siêu bền ở cường độ dưới ngưỡng yếm khí, keto có thể là một phương án thử nghiệm, nhưng việc duy trì tính linh hoạt chuyển hóa giữa cả đường và mỡ vẫn là mục tiêu then chốt để giữ vững phong độ [6], [2].