Bột sắn dây khuấy nước mát vốn là thức uống giải nhiệt quen thuộc trong nhiều gia đình Việt mỗi dịp hè về. Bên cạnh công dụng thanh nhiệt, nhiều người truyền tai nhau việc uống sắn dây đều đặn có thể giúp ổn định huyết áp và ngừa bệnh tim. Liệu thức uống dân dã này có thực sự mang lại lợi ích cho mạch máu?
Câu trả lời ngắn gọn là củ sắn dây chứa hoạt chất chính tên là puerarin — một hợp chất thuộc nhóm isoflavone (flavonoid tự nhiên) [1]. Trong nhiều mô hình thí nghiệm trên động vật có huyết áp cao, puerarin cho thấy khả năng hỗ trợ giãn mạch, cải thiện chức năng lớp lót thành mạch, giảm viêm và hạn chế tổn thương tim, não do tăng huyết áp [2]. Tuy nhiên, dữ liệu thử nghiệm trực tiếp trên người vẫn còn hạn chế và chưa ghi nhận hiệu quả hạ áp rõ rệt khi uống bổ sung ngắn hạn ở người khỏe mạnh [3].
Gánh nặng tăng huyết áp và vai trò của hoạt chất từ củ sắn dây
Tăng huyết áp là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây ra các bệnh lý tim mạch và mạch máu não, với tỷ lệ mắc tăng mạnh theo tuổi tác [2]. Tình trạng huyết áp cao làm tăng gấp đôi nguy cơ mắc bệnh mạch vành, suy tim sung huyết và đột quỵ thiếu máu cục bộ [2]. Do đó, việc tìm kiếm các hoạt chất sinh học hỗ trợ bảo vệ mạch máu luôn được giới khoa học quan tâm.
Puerarin là hợp chất isoflavone tự nhiên được chiết xuất chủ yếu từ rễ củ sắn dây (tên khoa học Pueraria lobata hay sắn dây hoang dã) [4]. Tại các quốc gia Đông Á, hợp chất này đã được bào chế thành dạng thuốc tiêm, thuốc nhỏ mắt, vi nhũ tương và ứng dụng trong hỗ trợ điều trị các bệnh lý tim mạch hoặc đột quỵ thiếu máu não cấp [5]. Nhiều công trình nghiên cứu đã tập trung giải mã cách hoạt chất này tác động lên thành mạch và cơ tim khi huyết áp tăng cao [6].
Cơ chế giúp mạch máu thư giãn và bảo vệ cơ tim
Để huyết áp giữ ở mức ổn định, lớp tế bào lót bên trong thành mạch (gọi là nội mô mạch máu) cần hoạt động trơn tru để co giãn kịp thời. Một tổng quan khoa học năm 2021 cho biết trên mô hình chuột tăng huyết áp tự phát, puerarin giúp hạ cả huyết áp tâm thu, huyết áp tâm trương lẫn nhịp tim [2]. Hoạt chất này thúc đẩy cơ thể tăng sản xuất oxit nitric (NO), tăng nồng độ cGMP và kích hoạt enzyme tạo oxit nitric ở nội mô (p-eNOS) [2]. Đây là những tín hiệu sinh học giúp thành mạch máu thư giãn và mở rộng lòng mạch [2].
Song song với việc mở rộng mạch máu, puerarin còn làm giảm mật độ thụ thể AT1 của angiotensin II — một chất gây co mạch mạnh trong cơ thể [2]. Nhờ tác động kép vừa thúc đẩy yếu tố giãn mạch vừa kìm hãm yếu tố co mạch, chức năng nội mô mạch máu được cải thiện rõ rệt [2]. Ở những động vật tăng huyết áp do ăn mặn, puerarin cũng giúp phục hồi khả năng giãn mạch thông qua việc ức chế NF-kB, một phân tử điều khiển phản ứng viêm chính trong cơ thể [2].
Không chỉ tác động lên mạch máu ngoại vi, puerarin còn bảo vệ cấu trúc quả tim trước áp lực máu cao kéo dài. Khi huyết áp tăng, cơ tim phải bóp mạnh hơn, lâu dần dẫn đến xơ hóa và dày thành tim (phì đại cơ tim) [6]. Nghiên cứu năm 2021 chỉ ra puerarin làm giảm tín hiệu gây xơ hóa SMAD 3 và tăng tín hiệu chống xơ hóa SMAD 7, từ đó giảm xơ hóa cơ tim [2]. Ở chuột bị tăng huyết áp do thắt động mạch chủ, hoạt chất này giúp giảm chết tế bào cơ tim nhờ tăng tỷ lệ protein bảo vệ Bcl-2 trên protein gây chết tế bào BAX, đồng thời giảm biểu hiện các gen gây phì đại tim là ANP và BNP [2].
Một bài tổng quan năm 2022 cũng khẳng định puerarin ngăn chặn quá trình "tái cấu trúc cơ tim bệnh lý" — quá trình tim bị biến đổi cấu trúc, chức năng và chuyển hóa năng lượng dẫn đến suy tim [6]. Cụ thể, hoạt chất từ sắn dây giúp ức chế sự phát triển quá mức của tế bào cơ tim, ngăn tăng sinh nguyên bào sợi, cải thiện chuyển hóa năng lượng của tim, thúc đẩy tạo mạch máu mới sau nhồi máu và dập tắt phản ứng viêm cũng như căng thẳng oxy hóa [6].
Bằng chứng từ các mô hình tăng huyết áp thực nghiệm
Các nhà khoa học đã kiểm chứng tác dụng của puerarin qua nhiều tình huống tăng huyết áp khác nhau trên động vật. Trong một nghiên cứu năm 2017, các nhà khoa học truyền chất gây co mạch Ang II trong 5 ngày cho chuột, làm huyết áp tâm thu tăng vọt lên 178 ± 5 mmHg so với mức 112 ± 3 mmHg ở nhóm đối chứng [7]. Tình trạng này cũng làm trọng lượng động mạch chủ tăng 30% và trọng lượng tâm thất trái tăng 23%, đồng thời làm tăng vọt các dấu ấn gây oxy hóa và kết dính mạch máu từ 82% đến 145% [7]. Khi được dùng puerarin (dùng trước 10 ngày và dùng kèm Ang II 5 ngày), huyết áp tâm thu giảm xuống mức 160 ± 2 mmHg [7]. Hoạt chất này cũng giúp giảm độ dày thành động mạch chủ, giảm diện tích bề mặt tế bào cơ tim và phục hồi khả năng giãn mạch nhờ chống oxy hóa và tăng p-eNOS [7].
Với tình trạng tăng huyết áp do ăn mặn, một nghiên cứu công bố năm 2024 đã thử nghiệm trên giống chuột nhạy cảm với muối [4]. Chuột uống nước muối nồng độ cao 8% bị tiền tăng huyết áp, tăng nhịp tim và tăng hormone co mạch norepinephrine trong máu [4]. Khi truyền puerarin liên tục trong 6 tuần vào nhân cạnh não thất của vùng dưới đồi (trung khu thần kinh điều hòa huyết áp ở não), huyết áp động mạch trung bình và nhịp tim đều giảm xuống [4]. Cơ chế được xác định là do puerarin ức chế con đường gây viêm và oxy hóa ROS/TLR4/NLRP3 ngay tại vùng não này [4].
Tác dụng bảo vệ của puerarin còn ghi nhận ở tuần hoàn não và phổi. Nghiên cứu năm 2014 trên chuột tăng huyết áp tự phát cho thấy tiêm puerarin trong 14 ngày giúp hạ huyết áp, làm giãn các tiểu động mạch ở màng mềm não và tăng lưu lượng máu tưới não [5]. Hoạt chất này làm giảm độ dày lớp áo giữa của tiểu động mạch và kích thích tạo mới vi mạch sau 24 giờ tiếp xúc trên mô hình tế bào nội mô, giúp cải thiện vi tuần hoàn não [5].
Đối với bệnh tăng áp động mạch phổi, nghiên cứu năm 2022 thử nghiệm trên chuột cống tiêm chất gây tổn thương phổi MCT (uống puerarin liều 10, 30, 100 mg/kg/ngày trong 28 ngày) và chuột nhắt phơi nhiễm thiếu oxy 10% trong 14 ngày (uống puerarin dự phòng 60 mg/kg/ngày trong 7 ngày) [1]. Kết quả cho thấy puerarin làm giảm áp lực tâm thu thất phải, giảm tổn thương phổi, cải thiện lưu lượng máu động mạch phổi và duy trì chức năng thất phải [1]. Đáng chú ý, dạng tinh thể mới của hoạt chất này (Puer-V) còn cho hiệu quả bảo vệ vượt trội hơn dạng thô và hơn cả thuốc đối chứng bosentan trên mô hình chuột [1]. Ngoài ra, trên mô hình tim chuột cô lập bị suy giảm chức năng co bóp do độc tố vi khuẩn LPS (nghiên cứu năm 2017), dịch truyền puerarin nồng độ 0,24 đến 0,48 micromol/L trong 40, 90 và 120 phút giúp phục hồi lực co bóp cơ tim, cải thiện nhịp tim và giảm giải phóng chất gây viêm TNF-alpha cũng như men tim LDH, CK [8].
Thử nghiệm trên người nói gì?
Dù kết quả trên động vật và tế bào rất khả quan, hiệu quả thực tế khi dùng đường uống ở người lại có sự khác biệt cần lưu ý. Các nhà khoa học nhận định số lượng thử nghiệm lâm sàng trên người hiện còn rất ít và thường chưa đủ quy mô để kết luận về khả năng phòng bệnh [3].
Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược và thiết kế bắt chéo công bố năm 2022 đã đánh giá trực tiếp tác dụng của việc uống bổ sung puerarin trên các yếu tố nguy cơ tim mạch [3]. Nghiên cứu tuyển chọn 217 nam giới người Trung Quốc trong độ tuổi từ 18 đến 50, hoàn toàn không có tiền sử bệnh tim mạch [3]. Những người tham gia được chia nhóm ngẫu nhiên uống viên bổ sung puerarin liều 90,2 mg mỗi ngày hoặc uống giả dược, sau đó nghỉ 4 tuần để đào thải hết chất khỏi cơ thể rồi đổi chéo sang nhóm còn lại [3].
Kết quả phân tích cho thấy sau thời gian bổ sung ngắn hạn, chỉ số mỡ máu không có sự khác biệt giữa nhóm dùng puerarin và nhóm dùng giả dược (mức chênh lệch cholesterol xấu LDL chỉ là -0,02 mmol/L) [3]. Đáng chú ý, nghiên cứu không ghi nhận sự khác biệt nào về huyết áp, nồng độ hormone testosterone, chỉ số viêm hs-CRP, thời gian đông máu prothrombin cũng như chức năng gan và thận giữa hai nhóm [3]. Điểm sáng duy nhất là đường huyết lúc đói có mức giảm nhẹ (-0,13 mmol/L) sau khi uống bổ sung puerarin [3].
Hiểu đúng về lợi ích và giới hạn của bột sắn dây
Từ các dữ liệu khoa học trên, có thể thấy sự khác biệt lớn giữa nghiên cứu trong phòng thí nghiệm và việc ăn uống đời thường. Hầu hết các tác dụng hạ huyết áp, giãn mạch não hay giảm dày thành tim ấn tượng đều được thực hiện trên chuột bị gây tăng huyết áp bằng thuốc, phẫu thuật, ăn muối liều cao, hoặc dùng puerarin tinh khiết qua đường tiêm truyền, bơm trực tiếp vào não với liều lượng tính toán chính xác theo trọng lượng cơ thể [7]. Trong khi đó, ở nam giới trẻ và trung niên khỏe mạnh, việc uống viên puerarin liều 90,2 mg/ngày trong ngắn hạn không làm thay đổi huyết áp [3].
Một hiểu lầm phổ biến của nhiều người là đồng nhất việc "uống nước bột sắn dây" với việc "dùng thuốc chứa hoạt chất puerarin". Trong củ sắn dây tươi hoặc bột sắn dây truyền thống, phần lớn trọng lượng là tinh bột, hàm lượng hoạt chất puerarin thấp hơn nhiều so với các chế phẩm chiết xuất cô đặc hay dịch tiêm dùng trong bệnh viện [6]. Do đó, uống bột sắn dây chỉ nên xem là một phần của chế độ dinh dưỡng lành mạnh, hoàn toàn không thể tạo ra tác dụng hạ áp nhanh và mạnh như thuốc điều trị.
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Mặc dù thử nghiệm năm 2022 trên nam giới khỏe mạnh dùng liều 90,2 mg puerarin mỗi ngày cho thấy hoạt chất này không gây ảnh hưởng xấu đến chức năng gan, thận hay thời gian đông máu [3], việc tiêu thụ sắn dây trong đời sống vẫn cần điều độ. Đặc biệt, thử nghiệm lâm sàng nói trên ghi nhận puerarin có khả năng làm giảm nhẹ mức đường huyết lúc đói [3]. Vì vậy, những người có cơ địa dễ hạ đường huyết hoặc người đang dùng thuốc hạ đường huyết cần lưu ý theo dõi phản ứng của cơ thể.
Người đang mắc bệnh tăng huyết áp, suy tim hoặc có bệnh lý mạch máu não tuyệt đối không tự ý ngưng thuốc điều trị của bác sĩ để chuyển sang uống bột sắn dây hay các thực phẩm chức năng chiết xuất từ sắn dây. Nếu đang sử dụng thuốc điều trị bệnh mạn tính và muốn dùng thêm các sản phẩm bổ sung puerarin liều cao, người bệnh cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để tránh tương tác bất lợi. Ngoài ra, bột sắn dây chứa nhiều tinh bột, người cần kiểm soát năng lượng hoặc đường huyết nên tính toán lượng bột sắn dây vào tổng lượng chất bột đường trong ngày.
Cách dùng sắn dây hợp lý cho sức khỏe tim mạch
Để tận dụng giá trị dinh dưỡng của sắn dây một cách an toàn, người dùng nên ưu tiên nấu chín bột sắn dây thay vì pha sống với nước lạnh để đảm bảo vệ sinh an toàn thực phẩm và giúp hệ tiêu hóa hấp thu dễ dàng hơn. Khi chế biến, cần hạn chế tối đa việc cho thêm nhiều đường tinh luyện. Thói quen pha bột sắn dây thật ngọt vô tình làm tăng lượng đường nạp vào cơ thể, không có lợi cho việc kiểm soát cân nặng và sức khỏe tim mạch.
Mỗi tuần chỉ nên dùng sắn dây vài lần với lượng vừa phải như một món ăn nhẹ hoặc thức uống giải khát, kết hợp cùng chế độ ăn giảm muối — bởi ăn mặn chính là tác nhân thúc đẩy viêm mạch máu và tăng huyết áp đã được chứng minh [2]. Người dùng có thể kết hợp bữa ăn giàu rau xanh, trái cây tươi, duy trì vận động thể lực và uống đủ nước mỗi ngày để bảo vệ lớp nội mô mạch máu một cách tự nhiên.
Tóm lại, hoạt chất puerarin từ củ sắn dây có cơ chế sinh học rõ ràng trong việc hỗ trợ giãn mạch, chống viêm và bảo vệ cơ tim trên các mô hình thực nghiệm [2]. Tuy nhiên, hiệu quả hạ áp trên người khi dùng đường uống vẫn cần thêm nhiều nghiên cứu quy mô lớn để khẳng định [3]. Thưởng thức một ly bột sắn dây nấu chín, ít đường là thói quen ẩm thực tốt, nhưng kiểm soát huyết áp bền vững vẫn phải dựa vào lối sống khoa học và tuân thủ phác đồ của bác sĩ.
