Cơn sốt kính lọc ánh sáng xanh và lời hứa hẹn giảm mỏi mắt
Trước sự bùng nổ của công nghệ, việc dành từ 8 đến 10 tiếng mỗi ngày dán mắt vào máy tính, điện thoại đã trở thành thói quen khó bỏ của dân văn phòng và học sinh, sinh viên. Tình trạng mắt khô rát, nhìn mờ, nhức đầu sau nhiều giờ làm việc khiến nhiều người tìm kiếm giải pháp cứu cánh. Nắm bắt tâm lý này, các loại kính lọc ánh sáng xanh (blue-blocking lenses) liên tục được quảng cáo rầm rộ như một "tấm khiên kỳ diệu" bảo vệ thị lực và ngăn ngừa mỏi mắt tức thì [1].
Tuy nhiên, liệu chiếc kính này có thực sự thần kỳ như lời đồn? Các nghiên cứu khoa học lâm sàng chất lượng cao gần đây cho thấy câu trả lời hoàn toàn trái ngược với kỳ vọng của đa số người tiêu dùng [2], [3]. Việc hiểu rõ bản chất quang học và bằng chứng y khoa thực tế sẽ giúp chúng ta tránh tốn kém tiền bạc vào những sản phẩm chưa được chứng minh hiệu quả [4], [5].
Cơ chế quang học: Mắt kính ngăn chặn ánh sáng xanh như thế nào?
Để hiểu cách thức hoạt động, cần biết rằng các tròng kính tiêu chuẩn hiện nay trên thị trường thường chỉ tích hợp khả năng chống tia cực tím với bước sóng lên đến 380 nm [1]. Trong khi đó, tròng kính lọc ánh sáng xanh được thiết kế đặc biệt nhằm làm suy giảm hoặc chặn một phần bức xạ ánh sáng khả kiến có bước sóng ngắn [1], [6].
Các nhà sản xuất thường bổ sung hợp chất mang màu vàng (chromophore) vào vật liệu tròng kính để giảm bớt hoặc triệt tiêu sự truyền qua của ánh sáng xanh [1], [6]. Ngoài ra, công nghệ phủ lớp váng mỏng ở cả mặt trước và mặt sau tròng kính có thể làm suy giảm chọn lọc dải quang phổ ánh sáng xanh - tím trong khoảng bước sóng nguy hại từ 415 nm đến 455 nm [1]. Trong khi dải bước sóng này bị chặn lại, tròng kính vẫn cho phép các dải bước sóng ánh sáng khả kiến khác truyền qua bình thường [1]. Bên cạnh kính gọng thông thường, các giải pháp lọc ánh sáng xanh còn bao gồm kính áp tròng, tấm dán màn hình máy tính, phần mềm điều chỉnh ánh sáng và cả thủy tinh thể nhân tạo dành cho bệnh nhân phẫu thuật đục thủy tinh thể [1].
Bằng chứng lâm sàng: Kính có làm dịu mắt khi nhìn màn hình?
Mặc dù lý thuyết quang học có vẻ rất thuyết phục, các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng lại chỉ ra điều hoàn toàn khác. Một thử nghiệm lâm sàng mù đôi, ngẫu nhiên có đối chứng công bố năm 2021 đã đánh giá hiệu quả của kính lọc ánh sáng xanh trên 120 người có triệu chứng mỏi mắt khi sử dụng máy tính [2]. Những người tham gia được chia ngẫu nhiên để đeo kính lọc ánh sáng xanh thật hoặc kính trong suốt đóng vai trò giả dược, đồng thời kết hợp thử nghiệm việc bác sĩ tư vấn ủng hộ hay không ủng hộ kính [2].
Tất cả người tham gia đều thực hiện tác vụ máy tính kéo dài 2 giờ [2]. Kết quả kiểm tra tần số hợp nhất nhấp nháy tới hạn (CFF - một thước đo khách quan đánh giá tình trạng mỏi mắt) cho thấy không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa nhóm dùng kính lọc ánh sáng xanh và kính trong suốt thông thường (p = 0,304) [2]. Tương tự, điểm số đánh giá triệu chứng mỏi mắt chủ quan cũng không hề có sự khác biệt giữa hai loại tròng kính (p = 0,394), và lời khuyên của bác sĩ cũng không làm thay đổi kết quả lâm sàng này [2]. Nghiên cứu này không ghi nhận biến cố bất lợi nào nhưng đã kết luận rằng kính lọc ánh sáng xanh không làm thay đổi các dấu hiệu hay triệu chứng mỏi mắt so với kính trong suốt [2].
Trước đó, một nghiên cứu mù đôi công bố năm 2020 cũng đã kiểm tra tác động của bộ lọc ánh sáng xanh trên 24 đối tượng thực hiện tác vụ đọc sách trên máy tính bảng trong 20 phút [4]. Các đối tượng được đeo ngẫu nhiên kính lọc ánh sáng xanh (loại TheraBlue 1.67 hoặc TheraBlue polycarbonate) hoặc kính đối chứng vật liệu CR-39 không có tính năng lọc [4]. Ngay sau khi đọc sách, mức độ khó chịu ở mắt của người tham gia đều tăng vọt (p = 0,00001) [4]. Tuy nhiên, không có sự khác biệt nào về mức độ mỏi mắt giữa ba loại tròng kính nói trên (p = 0,74) [4]. Các nhà khoa học kết luận rằng có rất ít bằng chứng ủng hộ việc sử dụng kính lọc ánh sáng xanh như một biện pháp điều trị lâm sàng cho hội chứng mỏi mắt kỹ thuật số [4].
Các tổng quan hệ thống quy mô lớn nói gì?
Không chỉ các nghiên cứu đơn lẻ, các phân tích tổng hợp quy mô lớn từ những tổ chức y khoa uy tín cũng đưa ra kết luận tương tự. Một tổng quan hệ thống toàn diện của mạng lưới Cochrane công bố năm 2023 đã rà soát tất cả các thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng trên người trưởng thành, tìm kiếm dữ liệu trên các cơ sở dữ liệu quốc tế như CENTRAL, MEDLINE, Embase đến tháng 3 năm 2022 [3]. Đánh giá này tập trung phân tích sự thay đổi của điểm số mỏi mắt, chỉ số tần số hợp nhất nhấp nháy tới hạn (CFF), thị lực chỉnh kính tối đa, độ nhạy tương phản, chói lóa, các bệnh lý võng mạc, chất lượng giấc ngủ và nồng độ melatonin [3].
Kết quả tổng hợp từ Cochrane cho thấy bằng chứng hiện tại không chứng minh được lợi ích rõ rệt của kính lọc ánh sáng xanh đối với việc cải thiện tình trạng mỏi mắt hay hiệu suất thị giác khi dùng thiết bị điện tử [3]. Trước đó, một tổng quan hệ thống công bố năm 2021 tra cứu trên Medline, PubMed, Web of Science và Cochrane Library cũng chỉ ra rằng hiệu quả lâm sàng của kính lọc ánh sáng xanh trong việc ngăn ngừa mỏi mắt, thoái hóa hoàng điểm hay cải thiện giấc ngủ phần lớn chỉ mang tính lý thuyết hoặc dựa trên các thí nghiệm trong phòng thí nghiệm và trên động vật [5]. Tổng quan này khẳng định còn thiếu các bằng chứng nhất quán để đưa tròng kính lọc ánh sáng xanh vào thực hành lâm sàng thường quy trên diện rộng [5].
Một bài tổng quan khác vào năm 2018 cũng ghi nhận sự thiếu đồng thuận giữa các công trình nghiên cứu về tác động của kính lọc ánh sáng xanh đối với triệu chứng mỏi mắt kỹ thuật số [7]. Đơn cử như một thử nghiệm của Cheng và cộng sự cho thấy việc đeo kính bảo hộ lọc ánh sáng xanh ở các mức độ thấp, trung bình hay cao đều không giúp cải thiện kết quả kiểm tra độ tiết nước mắt Schirmer ở cả người khô mắt lẫn người bình thường [7].
Vì sao nhiều người vẫn cảm nhận kính "có tác dụng"?
Nếu bằng chứng khoa học khẳng định kính không giúp giảm mỏi mắt, tại sao trên thực tế nhiều người vẫn cảm thấy dễ chịu hơn khi đeo kính? Lời giải thích lớn nhất cho hiện tượng này chính là hiệu ứng giả dược tâm lý [8].
Một khảo sát cắt ngang công bố năm 2019 trên 372 chuyên gia khúc xạ nhãn khoa tại Úc cho thấy có tới 75,3% bác sĩ nhãn khoa từng kê đơn kính lọc ánh sáng xanh trong thực hành lâm sàng [8]. Lý do phổ biến nhất khiến họ kê đơn là dành cho những bệnh nhân sử dụng máy tính hoặc thiết bị điện tử, chiếm tỷ lệ 87,9% [8]. Đáng chú ý, có khoảng một nửa số bác sĩ nhãn khoa được khảo sát thừa nhận rằng hiệu ứng giả dược có thể đóng một vai trò nhất định đối với trải nghiệm của bệnh nhân khi sử dụng loại kính này [8]. Khi người dùng bỏ ra một số tiền để mua chiếc kính với niềm tin chắc chắn rằng mắt mình sẽ được bảo vệ, tâm lý thoải mái và sự chú ý vào mắt giảm đi có thể tạo ra cảm giác mắt bớt căng thẳng [2], [8].
Bên cạnh đó, các nguồn thông tin dẫn dắt việc kê đơn của giới chuyên môn phần lớn lại đến từ các bài thuyết trình tại hội nghị và tài liệu tiếp thị của các nhà sản xuất kính mắt chứ không hoàn toàn dựa trên các bằng chứng thử nghiệm lâm sàng vững chắc [8]. Bác sĩ có xu hướng kê đơn kính cao hơn rõ rệt nếu họ tin rằng ánh sáng xanh gây tổn thương võng mạc (tỷ số chênh OR = 2,28) hoặc gây hội chứng thị giác màn hình (OR = 2,52) [8].
Thực tế, nguyên nhân cốt lõi gây mỏi mắt, khô mắt khi nhìn màn hình liên tục không xuất phát từ bản thân ánh sáng xanh mà do hành vi thị giác của chúng ta: tần số chớp mắt giảm mạnh khiến bề mặt nhãn cầu bị khô, khoảng cách nhìn quá gần và cơ thể mi mắt phải điều tiết liên tục không nghỉ [4], [7]. Do đó, việc chặn ánh sáng xanh không giải quyết được nguồn gốc sinh lý của hội chứng thị giác màn hình [4].
Cảnh báo thận trọng: Nguy cơ tiềm ẩn đối với trẻ nhỏ
Trong khi người lớn có thể không nhận được lợi ích giảm mỏi mắt rõ ràng từ kính lọc ánh sáng xanh, việc tự ý cho trẻ em đeo loại kính này trong thời gian dài thậm chí còn tiềm ẩn những rủi ro sức khỏe đáng lo ngại [6].
Một công trình nghiên cứu công bố năm 2025 đã đặt ra cảnh báo nghiêm túc về mức độ an toàn của kính cắt ánh sáng xanh đối với sự phát triển mắt của trẻ em [6]. Nghiên cứu chỉ ra rằng chiều dài trục nhãn cầu của mắt có xu hướng tăng dần theo thời gian, đặc biệt là trong 10 tháng đầu đời, giai đoạn có ý nghĩa then chốt đối với sự phát triển của hệ thống thị giác [6]. Hiện tượng dịch chuyển Purkinje (Purkinje shift) là quá trình sinh lý hoàn toàn bình thường, trong đó mắt người sẽ trở nên nhạy cảm hơn với ánh sáng xanh trong điều kiện bóng tối [6].
Các nhà khoa học bày tỏ mối lo ngại sâu sắc rằng việc trẻ em sử dụng tròng kính cắt ánh sáng xanh kéo dài có thể gây can thiệp tiêu cực vào quá trình phát triển chiều dài trục nhãn cầu tự nhiên của mắt [6]. Điều này tiềm ẩn nguy cơ thúc đẩy sự gia tăng của các rối loạn khúc xạ học đường, đặc biệt là tật cận thị [6]. Do đó, các bậc phụ huynh không nên tùy tiện trang bị kính lọc ánh sáng xanh cho con em mình chỉ vì nghe theo quảng cáo khi chưa có chỉ định y khoa cụ thể [6].
Giải pháp khoa học thực sự để bảo vệ mắt khi dùng máy tính
Thay vì phụ thuộc vào một cặp kính tốn kém mà thiếu bằng chứng lâm sàng, các chuyên gia nhãn khoa khuyến cáo người dùng nên tập trung tối ưu hóa môi trường làm việc và thay đổi thói quen dùng màn hình [4].
Một tác động đã được khoa học ghi nhận của ánh sáng bước sóng ngắn từ thiết bị điện tử là ảnh hưởng tới nhịp sinh học và giấc ngủ [7]. Tế bào hạch võng mạc nội tại nhạy cảm ánh sáng chứa melanopsin có độ nhạy đỉnh ở bước sóng khoảng 482 nm (vùng ánh sáng xanh ngọc) [7]. Việc tiếp xúc với ánh sáng bước sóng ngắn trước giờ đi ngủ sẽ ức chế quá trình giải phóng hormone melatonin từ tuyến tùng, dẫn đến gián đoạn giấc ngủ [7]. Việc đeo kính chặn ánh sáng xanh vào buổi tối hoặc giảm ánh sáng xanh có thể cải thiện thời lượng, chất lượng giấc ngủ và giảm cảm giác tỉnh táo chủ quan trước khi ngủ [7]. Ngoài ra, việc chuyển nền màn hình từ màu trắng thông thường sang nền màu nâu đỏ (sepia) giúp giảm phát xạ ánh sáng xanh, hỗ trợ giảm bớt cảm giác khó chịu chủ quan khi đọc tài liệu kéo dài [7].
Để giảm thiểu triệu chứng mỏi mắt và khô mắt một cách thực chất, người dùng nên áp dụng các thói quen sau:
- Thường xuyên áp dụng quy tắc nghỉ ngơi: Cứ sau mỗi 20 phút làm việc với màn hình, hãy hướng mắt nhìn xa khoảng 6 mét trong vòng 20 giây để hệ thống cơ điều tiết của mắt được thư giãn hoàn toàn [4].
- Chủ động chớp mắt: Ý thức chớp mắt đều đặn giúp làm mới màng phim nước mắt, ngăn ngừa khô rát và kích ứng bề mặt nhãn cầu [1], [7].
- Bố trí ánh sáng phòng làm việc hợp lý: Tránh để màn hình máy tính bị phản chiếu ánh sáng mạnh hoặc làm việc trong phòng tối om khiến mắt bị chói lóa [4], [3].
- Chế độ dinh dưỡng giàu chất chống oxy hóa: Duy trì chế độ ăn uống khoa học bổ sung các dưỡng chất chống oxy hóa đóng vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ phòng ngừa các bệnh lý mắt liên quan đến tuổi tác [1].
Lời khuyên cân bằng cho người dùng thiết bị số
Tóm lại, các dữ liệu khoa học thực chứng hiện nay đều cho thấy kính lọc ánh sáng xanh không mang lại hiệu quả vượt trội trong việc ngăn ngừa hay làm giảm hội chứng mỏi mắt kỹ thuật số so với tròng kính trong suốt thông thường [2], [4], [5], [3]. Người tiêu dùng không nên kỳ vọng chiếc kính này như một biện pháp chữa lành cảm giác mệt mỏi của đôi mắt khi thói quen làm việc cường độ cao vẫn không thay đổi [4].
Nếu bạn gặp phải các triệu chứng mỏi mắt, nhìn mờ, nhức đầu kéo dài, việc cần làm là thăm khám trực tiếp tại các cơ sở chuyên khoa mắt để kiểm tra tật khúc xạ hoặc các bệnh lý nhãn khoa tiềm ẩn, thay vì tự ý mua các sản phẩm kính hỗ trợ qua lời quảng cáo [8]. Hãy nhớ rằng không có mắt kính nào thay thế được việc nghỉ ngơi hợp lý và lối sống lành mạnh cho đôi mắt của bạn [4].
