Củ riềng nếp (tên khoa học Alpinia galanga) vốn là gia vị quen thuộc trong gian bếp gia đình Việt và cũng là vị thuốc phổ biến trong y học cổ truyền châu Á [1]. Gần đây, xu hướng sử dụng các sản phẩm chiết xuất từ củ riềng nếp dưới dạng thực phẩm bổ sung ngày càng gia tăng, kéo theo nỗi băn khoăn về việc dùng lâu dài liệu có gây độc tích lũy cho gan hay không.
Câu trả lời ngắn gọn là: Đối với chiết xuất thân rễ riềng nếp đã được chuẩn hóa (như loại EnXtra), mức tiêu thụ hàng ngày chấp nhận được (ADI) ở người được xác định là 1.800 mg mỗi ngày mà không gây hại cho cơ thể [1]. Tuy nhiên, nếu tự ý sử dụng các loại dịch chiết thô bằng dung môi hóa học (như ethanol hoặc dichloromethane) kéo dài, người dùng có nguy cơ đối mặt với tình trạng tăng men gan, tăng bilirubin và phì đại kích thước gan [2].
Tác động hai mặt của chiết xuất riềng nếp lên cơ thể và lá gan
Chiết xuất từ củ riềng nếp chứa nhiều hợp chất chuyển hóa thứ cấp mang hoạt tính chống viêm và chống oxy hóa mạnh mẽ [3]. Khi đi vào cơ thể ở liều lượng phù hợp và được bào chế đúng cách, các hoạt chất này giúp điều hòa phản ứng viêm mà không gây độc cho tế bào lành [3].
Tuy nhiên, gan và thận là hai cơ quan chính đảm nhiệm vai trò chuyển hóa và đào thải các hoạt chất từ thảo dược. Khi đưa vào cơ thể một lượng lớn chiết xuất riềng nếp chưa qua chuẩn hóa an toàn (đặc biệt là dịch chiết bằng dung môi hữu cơ như cồn ethanol hay dichloromethane), áp lực chuyển hóa tích lũy theo thời gian có thể làm thay đổi trọng lượng tương đối của các cơ quan nội tạng như gan, thận, tim, lá lách, đồng thời làm rối loạn các chỉ số sinh hóa máu và men gan [2].
Bằng chứng khoa học về ngưỡng an toàn và độc tính tích lũy
Để xác định ranh giới giữa lợi ích và độc tính của riềng nếp, nhiều nghiên cứu tiền lâm sàng và đánh giá độc chất học đã được thực hiện qua nhiều thập kỷ.
Một nghiên cứu công bố năm 1992 đã tiến hành đánh giá độc tính đường uống cấp tính (trong 24 giờ) và mạn tính (kéo dài 90 ngày) của chiết xuất ethanol từ thân rễ riềng nếp trên mô hình chuột nhắt [4]. Ở thử nghiệm cấp tính, chuột được dùng các mức liều 0,5 g/kg, 1,0 g/kg và 3 g/kg trọng lượng cơ thể; trong khi ở thử nghiệm mạn tính, liều dùng là 100 mg/kg/ngày [4]. Kết quả cho thấy không có sự gia tăng tỷ lệ tử vong đáng kể nào so với nhóm đối chứng [4]. Chuột dùng chiết xuất riềng nếp vẫn tăng cân bình thường, số lượng hồng cầu (RBC) tăng đáng kể, trọng lượng cơ quan sinh dục cũng như số lượng và độ di động của tinh trùng đều tăng mà không ghi nhận bất kỳ độc tính nào đối với tinh trùng [4]. Giới hạn của nghiên cứu này là thực hiện trên chuột nhắt và chưa đi sâu phân tích chi tiết các chỉ số sinh hóa men gan chuyên biệt [4].
Một nghiên cứu công bố năm 2002 tiếp tục khảo sát tác dụng hạ đường huyết và độ an toàn của bột thân rễ riềng nếp cùng các dịch chiết methanol và dịch chiết nước trên mô hình thỏ khỏe mạnh và thỏ bị đái tháo đường do alloxan [5]. Kết quả chỉ ra rằng ở thỏ khỏe mạnh, bột củ riềng nếp cũng như dịch chiết methanol và nước làm giảm đáng kể lượng đường trong máu, với hiệu quả tương đương thuốc gliclazide [5]. Ngược lại, ở nhóm thỏ bị đái tháo đường do alloxan, chế phẩm không tạo ra mức giảm đường huyết đáng kể [5]. Đáng chú ý, các khảo sát về độc tính cấp và hành vi trong nghiên cứu này xác nhận không có dấu hiệu ngộ độc nhìn thấy được hay hành vi bất thường nào ở thỏ ngay cả khi dùng ở liều cao [5]. Điểm hạn chế là nghiên cứu chỉ mới dừng lại ở quan sát độc tính cấp trên thỏ mà chưa đánh giá tác động tích lũy dài ngày lên mô gan [5].
Cảnh báo rõ ràng nhất về độc tính gan đến từ một nghiên cứu công bố năm 2018, khi các nhà khoa học đánh giá hoạt tính kháng vi khuẩn lao (Mycobacterium tuberculosis) trong ống nghiệm và hồ sơ an toàn thông qua thử nghiệm độc tính cấp tính và mạn tính trên mô hình động vật của chiết xuất dichloromethane và chiết xuất ethanol từ riềng nếp [2]. Trong ống nghiệm, chiết xuất cho tác dụng ức chế vi khuẩn lao phụ thuộc vào liều với hiệu quả tối đa đạt 18-32% ở nồng độ 50 microgam/ml [2]. Tuy nhiên, trên mô hình động vật sống, dù không làm thay đổi cân nặng hay lượng thức ăn và nước uống tiêu thụ, chiết xuất riềng nếp lại gây tăng đáng kể trọng lượng tương đối của tim, gan, lá lách và thận [2]. Xét nghiệm huyết học ghi nhận sự sụt giảm nhẹ nhưng có ý nghĩa thống kê ở chỉ số hồng cầu (RBC), bạch cầu (WBC), huyết sắc tố (haemoglobin) và tiểu cầu [2]. Đặc biệt, chiết xuất riềng nếp trong thí nghiệm này làm tăng đáng kể nồng độ men gan, bilirubin và đường huyết (glucose) [2]. Giới hạn của dữ liệu là thực hiện trên động vật với các phân đoạn dung môi chuyên biệt dùng trong thử nghiệm kháng khuẩn, chưa nêu chi tiết phân lập từng hoạt chất gây độc cho gan [2].
Để làm rõ tính an toàn khi ứng dụng làm thực phẩm bổ sung thương mại, một nghiên cứu công bố năm 2022 đã đánh giá độc tính bán trường diễn của chiết xuất thân rễ riềng nếp chuẩn hóa (mang tên EnXtra, vốn đã được công nhận an toàn GRAS tại Mỹ) trên chuột cống dòng Sprague Dawley theo hướng dẫn số 408 của OECD [1]. Chuột được uống chiết xuất liên tục trong 90 ngày ở các mức liều 0, 1.000, 2.000 và 3.000 mg/kg trọng lượng cơ thể mỗi ngày, kèm theo nhóm theo dõi phục hồi trong 28 ngày sau khi ngừng dùng [1]. Kết quả kiểm tra toàn diện từ dấu hiệu lâm sàng, tỷ lệ tử vong, cân nặng, lượng thức ăn, cho đến xét nghiệm huyết học, sinh hóa lâm sàng, hormone tuyến giáp và giải phẫu bệnh đại thể lẫn vi thể đều nằm trong giới hạn bình thường, không có bất kỳ tổn thương bệnh lý hay tác dụng phụ nào liên quan đến việc dùng chiết xuất [1]. Từ dữ liệu này, mức liều không gây tác dụng bất lợi quan sát được (NOAEL) ở chuột được xác định là 3.000 mg/kg trọng lượng cơ thể mỗi ngày, và quy đổi ra mức tiêu thụ hàng ngày chấp nhận được (ADI) dành cho con người là 1.800 mg mỗi ngày [1]. Giới hạn của nghiên cứu là phép ngoại suy từ dữ liệu bán trường diễn 90 ngày trên chuột cống sang ngưỡng dùng hàng ngày ở người [1].
Bên cạnh đó, một nghiên cứu công bố năm 2023 đánh giá tác dụng chống viêm của dịch chiết riềng nếp (ngâm chiết bằng ethanol 96%) trên mô hình tế bào đơn nhân máu ngoại vi (PBMC) lấy từ 3 người khỏe mạnh được kích thích gây viêm cấp bằng TNF-alpha (nồng độ 100 pg/mL trong 72 giờ) [3]. Sau 72 giờ kích thích, mức TNF-alpha ở tế bào tăng vọt lên tới 341 ± 10,87 pg/mL [3]. Khi xử lý bằng chiết xuất riềng nếp trong 24 giờ, biểu hiện gen của cytokine chống viêm IL-10 và yếu tố tăng trưởng TGF-beta đã tăng lên đáng kể theo kiểu phụ thuộc vào liều dùng [3]. Thử nghiệm trên tế bào Vero cũng chứng minh chiết xuất này không gây độc tế bào với giá trị IC50 lớn hơn 1.000 microgam/mL [3]. Dẫu vậy, đây là mô hình thử nghiệm trên tế bào nuôi cấy trong phòng thí nghiệm với quy mô mẫu máu từ 3 người, chưa phải thử nghiệm lâm sàng trực tiếp trên người bệnh [3].
Nhìn nhận đúng về lợi ích và giới hạn của bằng chứng hiện tại
Tổng hợp các tài liệu khoa học cho thấy độ an toàn đối với gan của riềng nếp phụ thuộc chặt chẽ vào phương pháp chiết xuất và mức độ chuẩn hóa của sản phẩm. Khi sử dụng dưới dạng dịch chiết chuẩn hóa dùng cho thực phẩm chức năng (như EnXtra), riềng nếp thể hiện độ an toàn rất cao, không gây tổn thương mô học hay rối loạn sinh hóa ngay cả khi dùng liều cao kéo dài 90 ngày trên động vật [1].
Ngược lại, các bằng chứng cũng chỉ ra rủi ro có thật: những dạng chiết xuất thô bằng dung môi ethanol hoặc dichloromethane có thể gây phì đại gan, tăng men gan, tăng bilirubin và giảm các dòng tế bào máu khi dùng kéo dài [2]. Toàn bộ dữ liệu về độc tính nội tạng hiện nay đều thu thập từ mô hình động vật (chuột nhắt, chuột cống, thỏ) và mô hình tế bào, do đó người tiêu dùng không nên chủ quan vượt quá ngưỡng khuyến cáo [4][5][1][2][3].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng riềng nếp bồi bổ sức khỏe
Hiểu lầm phổ biến nhất là đánh đồng độ an toàn của củ riềng tươi dùng làm gia vị nấu ăn với các loại cao đặc hoặc rượu ngâm riềng tự chế uống hàng ngày. Nghiên cứu đã chứng minh việc chiết xuất bằng các dung môi khác nhau (nước, methanol, ethanol, dichloromethane) sẽ kéo theo những hợp chất hữu cơ và vô cơ khác nhau, dẫn đến tác động sinh học rất khác biệt lên men gan và đường huyết [5][2].
Hiểu lầm thứ hai là cho rằng riềng nếp chỉ giúp hạ đường huyết cho mọi đối tượng. Thực tế nghiên cứu cho thấy bột và dịch chiết riềng nếp làm giảm mạnh đường huyết ở động vật bình thường (tương đương thuốc gliclazide), không làm giảm đường huyết ở mô hình đái tháo đường nặng do alloxan, nhưng ở một nghiên cứu độc tính khác với dịch chiết ethanol và dichloromethane thì lại ghi nhận hiện tượng tăng glucose máu kèm tăng men gan [5][2].
Ai nên thận trọng khi sử dụng chiết xuất riềng nếp?
Trước hết, những người có bệnh lý về gan, người đang bị tăng men gan hoặc tăng chỉ số bilirubin máu cần đặc biệt thận trọng [2]. Việc nạp thêm các dịch chiết riềng nếp chưa qua kiểm định có thể làm trầm trọng thêm tình trạng sưng gan và đẩy men gan tăng cao hơn [2].
Thứ hai, người có vấn đề về huyết học (như thiếu máu, giảm bạch cầu, giảm tiểu cầu) hoặc người đang có bất thường về đường huyết và đang dùng thuốc hạ đường huyết (như gliclazide) không nên tự ý dùng riềng nếp liều cao [5][2]. Các hoạt chất trong riềng có thể làm xáo trộn nồng độ glucose máu hoặc làm giảm nhẹ hồng cầu, bạch cầu và tiểu cầu [5][2]. Người có bệnh nền hoặc đang điều trị bằng thuốc tây y bắt buộc phải tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng.
Cách áp dụng thực tế để bảo vệ gan khi dùng riềng nếp
Trong đời sống hàng ngày, cách an toàn và lành mạnh nhất là sử dụng củ riềng nếp tươi hoặc bột riềng làm gia vị chế biến món ăn với lượng vừa phải để tận dụng hương vị và nguồn khoáng chất tự nhiên [5][1]. Khi ăn kèm trong bữa ăn thông thường, lượng riềng đưa vào cơ thể nhỏ hơn rất nhiều so với liều thử nghiệm độc tính nên hoàn toàn thân thiện với lá gan.
Nếu có nhu cầu sử dụng chiết xuất riềng nếp dưới dạng thực phẩm bảo vệ sức khỏe, người tiêu dùng chỉ nên chọn các sản phẩm sử dụng nguồn nguyên liệu chiết xuất đã được chuẩn hóa và chứng nhận an toàn (như EnXtra), đồng thời kiểm soát tổng liều dùng tuyệt đối không vượt quá ngưỡng ADI là 1.800 mg mỗi ngày [1]. Tuyệt đối không tự ngâm chiết riềng nếp bằng cồn công nghiệp hay dung môi lạ để uống kéo dài nhằm tránh nguy cơ tích lũy độc tính gây tăng men gan và tổn thương nội tạng [2].
Kết luận
Riềng nếp là một thảo dược quý có đặc tính chống viêm và an toàn khi dùng làm thực phẩm hoặc dùng dưới dạng chiết xuất chuẩn hóa ở liều lượng dưới 1.800 mg mỗi ngày [1][3]. Tuy nhiên, việc lạm dụng các dạng dịch chiết thô không kiểm soát trong thời gian dài vẫn tiềm ẩn nguy cơ làm tăng men gan, tăng bilirubin và ảnh hưởng đến công thức máu [2]. Hãy sử dụng riềng nếp một cách điều độ, ưu tiên dạng gia vị tự nhiên và luôn hỏi ý kiến bác sĩ nếu bạn có bệnh lý nền về gan hoặc đường huyết.
