Cảm giác buồn nôn và nôn ói sau phẫu thuật là một trong những trải nghiệm gây khó chịu bậc nhất đối với người bệnh vừa trải qua một ca mổ. Tình trạng này không chỉ làm giảm chất lượng hồi phục mà còn khiến người bệnh mệt mỏi, căng thẳng và sợ hãi mỗi khi cử động hay hít thở. Trước nỗi lo về các tác dụng phụ của thuốc chống nôn tây y, nhiều người bệnh và thân nhân thường tìm kiếm các giải pháp tự nhiên hỗ trợ, nổi bật là phương pháp ngửi tinh dầu bạc hà Âu.
Các bằng chứng khoa học hiện tại cho thấy liệu pháp mùi hương từ tinh dầu bạc hà Âu có tác dụng tích cực trong việc hỗ trợ giảm mức độ nghiêm trọng của buồn nôn và giảm lượng thuốc chống nôn cần sử dụng [1], [2], [3]. Mặc dù không thể thay thế hoàn toàn phác đồ điều trị y khoa tiêu chuẩn, bạc hà được xem là một phương pháp bổ trợ an toàn, dễ chịu và có tiềm năng cải thiện đáng kể sự thoải mái cho bệnh nhân trong giai đoạn hậu phẫu [4], [5].
Nỗi ám ảnh buồn nôn sau phẫu thuật và cơ chế mùi hương
Buồn nôn và nôn sau phẫu thuật là biến chứng phổ biến do tác động của thuốc mê, thuốc giảm đau họ opioid hoặc phản xạ thần kinh của cơ thể sau can thiệp phẫu thuật [3]. Phác đồ điều trị thông thường tại các bệnh viện chủ yếu sử dụng các nhóm thuốc chống nôn như chất đối kháng thụ thể 5-HT3, thuốc kháng histamine hoặc chất đối kháng thụ thể D-2 [5]. Tuy nhiên, việc lạm dụng hoặc phụ thuộc quá nhiều vào thuốc đôi khi mang lại những phản ứng phụ không mong muốn.
Chính vì lý do này, các can thiệp không dùng thuốc như liệu pháp mùi hương nhận được sự chú ý lớn từ y học hiện đại [3]. Tinh dầu bạc hà Âu khi được hít vào qua đường mũi sẽ kích thích các thụ thể khứu giác, từ đó gửi các tín hiệu điều hòa lên hệ thần kinh trung ương và hỗ trợ làm dịu cảm giác cồn cào ở đường tiêu hóa. Nhiều khảo sát cho thấy bệnh nhân phản hồi rất tích cực, cảm thấy thoải mái hơn và thích sử dụng liệu pháp này đi kèm với chăm sóc y tế thông thường [4].
Bằng chứng lâm sàng trên các bệnh nhân phẫu thuật cột sống
Một nghiên cứu ngẫu nhiên có đối chứng tiến hành từ tháng 3/2021 đến tháng 11/2022 trên 76 bệnh nhân trải qua phẫu thuật cột sống cổ một tầng đã cung cấp những số liệu rất ấn tượng về hiệu quả của bạc hà Âu [1]. Các bệnh nhân được chia ngẫu nhiên thành hai nhóm: nhóm can thiệp sử dụng tinh dầu bạc hà qua đường hít và nhóm đối chứng chỉ nhận chăm sóc lâm sàng thường quy [1]. Tình trạng buồn nôn, nôn, việc sử dụng thuốc chống nôn và các chỉ số huyết động được theo dõi chặt chẽ tại các mốc thời gian 5, 35, 65, 95 phút và 2, 6, 12, 24 giờ sau mổ [1].
Kết quả cho thấy ở nhóm đối chứng, có 18 bệnh nhân (chiếm 47,8%) bị buồn nôn, 11 bệnh nhân (28,9%) bị nôn và 7 bệnh nhân (18,4%) phải dùng thuốc chống nôn [1]. Trong khi đó, ở nhóm hít tinh dầu bạc hà, chỉ có 2 bệnh nhân (5,3%) cảm thấy buồn nôn, không có bệnh nhân nào bị nôn và hoàn toàn không ai phải dùng thêm thuốc chống nôn [1]. Các nhà nghiên cứu xác định tinh dầu bạc hà giúp giảm 40% tình trạng buồn nôn và nôn, giảm 34% việc dùng thuốc chống nôn và giảm tới 75% mức độ nghiêm trọng của cảm giác buồn nôn [1]. Huyết áp tâm thu của nhóm đối chứng cũng cao hơn đáng kể so với nhóm dùng bạc hà tại mốc 95 phút và 24 giờ sau phẫu thuật [1].
Hiệu quả đối với bệnh nhân mổ tim hở và thay khớp gối
Không chỉ dừng lại ở phẫu thuật cột sống, tinh dầu bạc hà còn chứng minh giá trị đối với các ca phẫu thuật tim mạch nặng nề [6]. Một thử nghiệm lâm sàng thực hiện trên 60 bệnh nhân phẫu thuật tim, trong đó 85,7% là phẫu thuật bắc cầu động mạch vành, đã so sánh nhóm dùng máy xông tinh dầu bạc hà trước khi rút ống nội khí quản với nhóm chăm sóc thông thường [6]. Kết quả trong 4 giờ đầu sau khi rút ống ghi nhận sự khác biệt rất rõ rệt về tần suất buồn nôn (0,63 ± 0,81 lần ở nhóm bạc hà so với 1,46 ± 1,21 lần ở nhóm đối chứng) [6].
Bên cạnh đó, thời gian kéo dài của cơn buồn nôn cũng giảm từ 7,97 ± 5,55 phút xuống còn 3,78 ± 5,09 phút, mức độ nghiêm trọng giảm từ 4,61 ± 2,85 xuống 2,43 ± 2,84 điểm, và số lần nôn ói giảm mạnh từ 0,73 ± 0,60 xuống chỉ còn 0,17 ± 0,46 lần [6]. Tương tự, một nghiên cứu trên 120 bệnh nhân phẫu thuật thay khớp gối toàn phần dưới gây tê tủy sống cũng cho kết quả tương đồng [2]. Các bệnh nhân được chia vào 4 nhóm: nhóm oải hương, nhóm chanh, nhóm bạc hà và nhóm giả dược nước muối sinh lý [2]. Kết quả cho thấy nhóm dùng bạc hà có lượng thuốc chống nôn cần sử dụng thấp hơn đáng kể so với các nhóm còn lại với chỉ số P = 0,030, trong khi hương chanh và oải hương không làm giảm được lượng thuốc này [2].
Cái nhìn toàn diện từ các phân tích tổng hợp
Bên cạnh các thử nghiệm đơn lẻ, một phân tích tổng hợp lớn công bố năm 2024 đã đánh giá dữ liệu từ các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên và can thiệp không ngẫu nhiên xuất bản đến tháng 5/2023 trên các cơ sở dữ liệu quốc tế [3]. Kết quả từ 8 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên đưa vào phân tích gộp chỉ ra rằng liệu pháp mùi hương giúp giảm đáng kể mức độ nghiêm trọng của cơn buồn nôn sau mổ với mức chênh lệch trung bình chuẩn SMD là -0,93 (khoảng tin cậy 95%: -1,64 đến -0,22; P = 0,010) [3]. Phân tích dưới nhóm khẳng định tinh dầu bạc hà là một trong những loại tinh dầu đặc biệt hiệu quả [3].
Tuy nhiên, nghiên cứu tổng hợp này cũng lưu ý rằng mức độ giảm các cơn nôn thực sự chưa đạt ý nghĩa thống kê (SMD: -0,81; khoảng tin cậy 95%: -1,98 đến 0,37; P = 0,180) [3]. Hơn nữa, mức độ chắc chắn của bằng chứng theo thang điểm GRADE chỉ ở mức thấp do sự không đồng nhất giữa các nghiên cứu [3]. Một nghiên cứu bán thực nghiệm khác cũng cho thấy tỷ lệ buồn nôn giữa nhóm bạc hà và nhóm chăm sóc chuẩn không có ý nghĩa thống kê (P = 0,28), dù bệnh nhân vẫn rất thích và ghi nhận cảm giác buồn nôn có thuyên giảm [4]. Tương tự, nghiên cứu trên phụ nữ tại phòng hồi tỉnh cho thấy việc hít tinh dầu bạc hà không tạo ra khác biệt thống kê ở phút thứ 5 và thứ 10 sau can thiệp, một phần do bệnh nhân đã được dùng thuốc dự phòng trong mổ [7].
Những hiểu lầm thường gặp về tinh dầu bạc hà
Nhiều người bệnh lầm tưởng rằng chỉ cần ngửi một vài giọt tinh dầu bạc hà là có thể dứt điểm hoàn toàn tình trạng nôn mửa mà không cần đến chỉ định của bác sĩ. Thực tế, các dữ liệu khoa học cho thấy bạc hà chủ yếu phát huy thế mạnh trong việc làm giảm cảm giác khó chịu, giảm độ nặng của cơn buồn nôn và giảm số lượng thuốc chống nôn phải đưa vào cơ thể, chứ không phải lúc nào cũng ngăn chặn được hoàn toàn phản xạ nôn ói [2], [3].
Một hiểu lầm tai hại khác là việc nhầm lẫn giữa việc hít hương thơm ngoài đường hô hấp với việc uống trực tiếp tinh dầu. Tinh dầu bạc hà nguyên chất có nồng độ hoạt chất rất đậm đặc, tuyệt đối không được tự ý nuốt hoặc bôi trực tiếp vào niêm mạc vết thương sau mổ. Phương pháp an toàn và được khoa học kiểm chứng trong các nghiên cứu lâm sàng chỉ là hít thở gián tiếp qua máy khuếch tán, máy xông hoặc ngửi qua miếng đệm [1], [6].
Những ai cần thận trọng khi tiếp xúc với bạc hà?
Mặc dù liệu pháp mùi hương được đánh giá là an toàn và ít tác dụng phụ [3], một số đối tượng bệnh nhân nhất định cần phải hết sức cẩn trọng. Người có tiền sử co thắt phế quản, hen suyễn nặng hoặc đường thở tăng mẫn cảm có thể bị kích ứng bởi mùi cay nồng của menthol có trong bạc hà Âu. Khi hít phải mùi hương quá đậm đặc, đường thở có thể phản ứng co thắt gây khó thở.
Trẻ nhỏ và trẻ sơ sinh cũng là đối tượng không nên tiếp xúc trực tiếp với tinh dầu bạc hà nồng độ cao vì nguy cơ ức chế hô hấp. Đối với phụ nữ mang thai bị nôn nghén, mặc dù có nghiên cứu ghi nhận bạc hà giúp giảm triệu chứng khi phối hợp cùng chanh hoặc oải hương, nhưng các bằng chứng thử nghiệm lâm sàng vẫn còn hạn chế và cho kết quả trái chiều [8]. Bệnh nhân hậu phẫu có tiền sử dị ứng với các loại thảo mộc họ hoa môi cũng cần báo trước cho nhân viên y tế trước khi áp dụng.
Cách áp dụng an toàn và hợp lý tại nhà hoặc bệnh viện
Để áp dụng liệu pháp mùi hương bạc hà một cách hiệu quả, người bệnh hoặc người nhà cần trao đổi kỹ với bác sĩ điều trị để đảm bảo tinh dầu không gây cản trở các thiết bị theo dõi y tế hoặc gây ảnh hưởng đến những bệnh nhân nằm cùng phòng [4]. Thời điểm áp dụng thích hợp nhất là ngay khi bắt đầu cảm thấy cảm giác cồn cào, buồn nôn xuất hiện [7].
Cách thực hiện đơn giản nhất là nhỏ 1 đến 2 giọt tinh dầu bạc hà nguyên chất vào một miếng gạc sạch hoặc khăn giấy, để cách mũi khoảng 10-15 cm và hít thở sâu, chậm rãi bằng đường mũi rồi thở ra bằng miệng trong khoảng vài phút. Không nên dí sát tinh dầu vào sát lỗ mũi để tránh gây cay mắt và kích ứng niêm mạc. Người bệnh cũng có thể sử dụng các thiết bị xông tinh dầu chuyên dụng dạng phun sương trong phòng bệnh nếu được sự đồng ý của cơ sở y tế [6]. Khi cơn khó chịu đã dịu đi, nên ngừng ngửi để các giác quan được nghỉ ngơi.
Lời khuyên cho giai đoạn phục hồi
Liệu pháp mùi hương từ bạc hà Âu là một giải pháp hỗ trợ không dùng thuốc đầy hứa hẹn, giúp giảm bớt nỗi sợ hãi về cảm giác buồn nôn và tối ưu hóa sự hồi phục sau phẫu thuật [1], [6]. Bằng chứng khoa học ủng hộ việc xem mùi hương này như một công cụ bổ trợ hữu ích nhằm nâng cao sự dễ chịu và giảm tải lượng thuốc chống nôn tây y [4], [2].
Dẫu vậy, liệu pháp này không thể thay thế cho sự theo dõi và can thiệp y khoa chuyên sâu từ các bác sĩ chuyên khoa [3]. Khi tình trạng nôn trớ diễn ra liên tục, kéo dài kèm theo đau bụng dữ dội hoặc mất nước, người bệnh cần tuân thủ tuyệt đối phác đồ điều trị của bệnh viện để đảm bảo an toàn tối đa cho quá trình lành thương.