Nhiều người làm việc văn phòng chọn chế độ ăn low-carb để giữ dáng nhưng lại lo ngại chỉ số cholesterol máu tăng vọt. Sự kết hợp giữa việc cắt giảm tinh bột và thói quen ngồi nhiều suốt ngày tạo ra những băn khoăn lớn về sức khỏe tim mạch.
Hiện nay, chưa có thử nghiệm lâm sàng nào đánh giá riêng biệt chế độ ăn low-carb trên nhóm người chỉ ngồi yên một chỗ. Các bằng chứng tổng hợp cho thấy mức tăng LDL-C khi ăn low-carb phụ thuộc mạnh vào chỉ số khối cơ thể (BMI) hơn là mức độ vận động, dù lối sống ít vận động tự thân nó đã làm xấu đi thành phần mỡ máu [3, 5].
Mức biến thiên LDL-C khi ăn low-carb phụ thuộc lớn vào cân nặng
Chế độ ăn low-carb làm tăng mạnh LDL-C ở những người có thể trạng gầy hoặc cân nặng bình thường [1]. Một phân tích gộp trên 41 thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng với 1379 người tham gia, thời gian can thiệp trung bình 19,4 tuần, đã làm rõ mối liên hệ này [1]. Ở nhóm có chỉ số BMI dưới 25, mức LDL-C trung bình tăng 41 mg/dL khi ăn dưới 130 g carbohydrate mỗi ngày [1]. Ngược lại, nhóm có BMI từ 25 đến dưới 35 không ghi nhận thay đổi, còn nhóm có BMI từ 35 trở lên thì LDL-C giảm 7 mg/dL [1].
Phân tích này cũng chỉ ra lượng chất béo bão hòa nạp vào không có mối liên quan đáng kể về mặt thống kê đối với mức thay đổi LDL-C [1]. Một khảo sát trên 548 người trưởng thành ăn hạn chế carbohydrate cũng ghi nhận BMI có mối tương quan nghịch với mức tăng LDL-C [2]. Trong đó, nhóm có kiểu hình nhạy cảm cao thường có vóc dáng mảnh mai, chỉ số chất béo trung tính thấp và HDL-C cao trước can thiệp [2].
Lối sống ít vận động làm xấu thêm các chỉ số mỡ máu
Thói quen ngồi nhiều tạo ra những thay đổi bất lợi rõ rệt lên nồng độ cholesterol huyết thanh [3]. Nghiên cứu ORISCAV-LUX theo dõi 1331 người trong độ tuổi 18 đến 70 cho thấy thời gian ngồi màn hình liên quan trực tiếp đến mỡ máu xấu [3]. Ở những người có cân nặng bình thường, thời gian ít vận động càng nhiều thì nồng độ chất béo trung tính, cholesterol toàn phần và LDL-C càng cao [3].
Ngược lại, việc tăng cường hoạt động thể lực giúp cải thiện đáng kể các chỉ số này [4]. Một nghiên cứu kéo dài 2 năm trên 14 nam giới trung niên ít vận động cho thấy việc tham gia chương trình chạy bộ giúp tăng HDL-C và giảm LDL-C rõ rệt [4]. Vận động thường xuyên làm thay đổi căn bản cách cơ thể xử lý mỡ máu và chất béo dự trữ [4].
Ngồi nhiều làm biến đổi kích thước các hạt mỡ máu
Hành vi tĩnh tại không chỉ làm tăng nồng độ mỡ máu mà còn làm tăng số lượng các hạt hạt mỡ nhỏ gây hại [2, 6]. Nghiên cứu so sánh 20 nam giới tăng cholesterol tập luyện thường xuyên với 20 người ít vận động cùng nồng độ apolipoprotein B cho thấy sự khác biệt cấu trúc sâu sắc [5]. Nhóm người ít vận động có tỷ lệ hạt LDL nhỏ, đậm đặc cao hơn đáng kể so với nhóm rèn luyện thể lực [5].
Nghiên cứu di truyền GOLDN trên 623 nam và 671 nữ cũng ghi nhận thời gian ngồi trước màn hình liên quan đến sự gia tăng nồng độ hạt LDL nhỏ và số lượng hạt LDL ở nữ giới [6]. Các mối liên hệ bất lợi này vẫn tồn tại sau khi đã hiệu chỉnh theo chỉ số khối cơ thể và mức độ hoạt động thể chất [6].
Dưới đây là bảng tổng hợp tác động của thói quen vận động lên các thông số lipid máu từ các nghiên cứu:
Đối tượng nghiên cứu Mức độ vận động Kết quả ghi nhận trên LDL và HDL 14 nam giới trung niên [4] Chạy bộ tiến triển trong 2 năm Tăng HDL-C, giảm LDL-C bảo vệ mạch máu 20 nam giới tăng cholesterol [5] Tập luyện >3 lần/tuần so với ngồi nhiều Nhóm tập luyện có ít hạt LDL nhỏ đậm đặc hơn 1331 người trưởng thành [3] Ngồi nhiều trước màn hình Tăng LDL-C và chất béo trung tính ở người BMI bình thường 671 phụ nữ [6] Tăng thời gian ngồi xem màn hình Tăng số lượng hạt LDL và tăng hạt LDL nhỏNhững điều nghiên cứu hiện tại chưa giải đáp được
Các tài liệu khoa học hiện có vẫn để lại nhiều khoảng trống quan trọng về việc áp dụng chế độ ăn này trên thực tế:
- Chưa có thử nghiệm trực tiếp can thiệp chế độ ăn low-carb trên nhóm dân văn phòng ít vận động để đo lường nguy cơ tim mạch lâu dài.
- Tác động dài hạn của hiện tượng tăng mạnh LDL-C ở người gầy ăn ít carb đối với biến cố xơ vữa động mạch vẫn chưa được theo dõi đầy đủ [2].
- Tỷ lệ chất béo bão hòa thay thế carbohydrate ở người không vận động có gây phản ứng chuyển hóa khác biệt hay không vẫn chưa có nghiên cứu chuyên biệt đối chứng [1].
Nhóm đối tượng cần thận trọng khi áp dụng low-carb
Việc áp dụng chế độ ăn hạn chế carbohydrate cần được cân nhắc kỹ lưỡng trên một số nhóm người có nguy cơ cao:
- Người có thể trạng gầy hoặc BMI bình thường nhưng ít vận động, vì đây là nhóm dễ bị tăng vọt nồng độ LDL-C trong máu [3, 5].
- Phụ nữ làm công việc ngồi nhiều trước màn hình cả ngày, do nguy cơ gia tăng mật độ các hạt LDL nhỏ đậm đặc [6].
- Người đã có sẵn tình trạng rối loạn mỡ máu hoặc tiền sử gia đình mắc bệnh tim mạch sớm.
Lời khuyên áp dụng trong đời sống
Người làm việc văn phòng muốn thực hiện low-carb nên kiểm tra bộ mỡ máu toàn phần trước khi bắt đầu. Sau khoảng 4 đến 8 tuần can thiệp, bạn cần xét nghiệm lại để đánh giá phản ứng cá nhân của chỉ số LDL-C [1].
Bên cạnh điều chỉnh dinh dưỡng, việc giảm bớt thời gian ngồi tĩnh tại là yếu tố then chốt để cải thiện chất lượng các hạt mỡ máu [2, 5]. Thay vì chỉ cắt giảm tinh bột, việc duy trì các khoảng nghỉ ngắn để đi lại và rèn luyện thể chất tối thiểu 3 lần mỗi tuần sẽ mang lại lợi ích bảo vệ chuyển hóa tốt hơn [5].
Chế độ ăn low-carb có thể làm tăng đáng kể LDL-C ở người có thể hình gầy hoặc cân nặng bình thường, và thói quen ngồi nhiều sẽ khuếch đại thêm những bất lợi về cấu trúc mỡ máu. Người ít vận động nên kết hợp việc kiểm soát tinh bột với việc tăng cường hoạt động thể lực hàng ngày. Khi có ý định thay đổi chế độ ăn lâu dài, bạn cần tham khảo ý kiến chuyên gia y tế và theo dõi xét nghiệm định kỳ.






