Chế độ ăn low-carb có bù đắp được việc ngồi 8 tiếng mỗi ngày?

Chế độ ăn giảm carbohydrate (low-carb) không thể thay thế hoặc bù đắp cho những tổn hại sức khỏe do thói quen ngồi nhiều gây ra. Các nghiên cứu hiện có chỉ tập trung đánh giá tác hại tim mạch của hành vi ít vận động và lợi ích của hoạt động cơ bắp, hoàn toàn chưa có bằng chứng cho thấy thay đổi ăn uống có thể triệt tiêu nguy cơ do ngồi yên một chỗ kéo dài.

Nhiều người làm việc văn phòng tin rằng chỉ cần cắt giảm tinh bột hoặc ăn kiêng nghiêm ngặt là có thể duy trì sức khỏe dù ngồi lì suốt cả ngày. Tuy nhiên, dữ liệu y khoa xác nhận việc thiếu vận động thể chất và hành vi ít vận động là những yếu tố nguy cơ độc lập đối với các bệnh lý tim mạch và rối loạn chuyển hóa [1]. Việc kiểm soát năng lượng nạp vào qua chế độ ăn không tạo ra các kích thích sinh học mà chỉ vận động cơ bắp mới đem lại được [1], [2].

Ngồi nhiều tác động xấu đến tim mạch và chuyển hóa như thế nào?

Hành vi ít vận động liên tục làm suy giảm chức năng mạch máu, giảm tiêu hao năng lượng và làm rối loạn khả năng điều hòa đường huyết cùng insulin [1]. Ngồi từ 6 giờ trở lên mỗi ngày làm tăng 1,28 lần nguy cơ tử vong do mọi nguyên nhân so với những người ngồi dưới 3 giờ mỗi ngày [1].

Ở mức độ phân tử, tình trạng bất động kéo dài gây xáo trộn quá trình chuyển hóa carbohydrate, chuyển hóa lipid, đồng thời thúc đẩy stress oxy hóa, phản ứng viêm và suy giảm chức năng mạch máu lớn cũng như vi mạch [2]. Những rối loạn này trực tiếp dẫn đến nguy cơ mắc hội chứng chuyển hóa, béo phì, bệnh tim mạch và đái tháo đường týp 2 [3], [2]. Do đó, việc chỉ kiểm soát đường huyết thụ động bằng cách hạn chế tinh bột không thể phục hồi được chức năng nội mô hay sự suy giảm tiêu hao năng lượng do cơ bắp ngừng co bóp [1], [2].

Bằng chứng nghiên cứu về tác hại của hành vi ngồi nhiều

Các nghiên cứu theo dõi trên nhiều nhóm đối tượng xác nhận tác hại trực tiếp của việc ngồi lâu đối với các chỉ số sức khỏe tim mạch:

  • Nghiên cứu theo dõi 12 tháng trên nhân viên văn phòng (2016): Thực hiện trên 203 nhân viên chuyên nghiệp (55,6% là nữ, độ tuổi trung bình 41,9) làm các công việc ít hoạt động thể chất [3]. Mức độ ít vận động cao ở thời điểm ban đầu dự đoán nguy cơ mắc mới hội chứng chuyển hóa tăng gấp 4,07 lần (khoảng tin cậy 95%: 1,69 đến 9,76) sau 12 tháng [3]. Sự gia tăng thời gian ít vận động cũng làm tăng điểm số nguy cơ tim mạch - chuyển hóa (B = 0,12, SE = 0,06, P = 0,03) [3].
  • Nghiên cứu trên 3.211 người trưởng thành (2018): Phân tích 6 hành vi tĩnh tại cho thấy xem ti vi có mối liên hệ tiêu cực nhất với các yếu tố nguy cơ tim mạch [4]. Việc thay thế 2 giờ xem ti vi bằng 2 giờ thực hiện các hành vi ngồi khác (như đọc sách, làm giấy tờ, dùng máy tính) giúp giảm điểm nguy cơ tim mạch từ 0,06 đến 0,09 độ lệch chuẩn [4].
  • Nghiên cứu trên 425 người cao tuổi (2019): Tiến hành tại Brazil trên người từ 60 tuổi trở lên (tuổi trung bình 73,9) [5]. Thời gian ít vận động liên quan đến việc giảm mức cholesterol tốt HDL (beta = -0,02, khoảng tin cậy 95%: -0,02 đến -0,01) [5]. Những người không vận động và ngồi nhiều có vòng eo lớn hơn và nồng độ HDL thấp hơn rõ rệt so với người năng động [5].
  • Nghiên cứu trên 570 thanh thiếu niên (2022): Dữ liệu theo dõi lặp lại cho thấy mỗi giờ ngồi trước màn hình làm tăng huyết áp tâm trương thêm 0,30 mm Hg (khoảng tin cậy 95%: 0,10 đến 0,51) [6].

Hoạt động thể chất mang lại lợi ích mà chế độ ăn không có

Vận động cơ bắp tạo ra những chuyển biến sinh lý mà không một chế độ ăn kiêng nào mô phỏng được. Nghiên cứu trên 425 người cao tuổi cho thấy mỗi phút dành cho hoạt động thể chất từ vừa đến mạnh (MVPA) giúp giảm vòng eo (beta = -0,15), giảm huyết áp tâm thu (beta = -0,18), giảm glucose huyết tương (beta = -0,18) và tăng HDL cholesterol (beta = 0,10) [5]. Ngược lại, hoạt động thể chất nhẹ không mang lại sự cải thiện rõ rệt nào lên các chỉ số này sau khi hiệu chỉnh [5].

Ở trẻ nhỏ và thanh thiếu niên, hoạt động thể chất đóng vai trò then chốt trong việc kìm hãm nguy cơ bệnh lý:

  • Khảo sát trên 86 trẻ em gốc Latinh (5,6 tuổi) chỉ ra rằng vận động cường độ vừa đến mạnh tương quan nghịch với mọi yếu tố nguy cơ tim mạch (hệ số rs từ -0,20 đến -0,45), ngoại trừ insulin huyết tương [7]. Vận động cường độ vừa đến mạnh giúp dự báo giảm nguy cơ tim mạch (beta = -0,74) và nguy cơ chuyển hóa (beta = -0,88) [7].
  • Tổng quan hệ thống năm 2022 gồm 3 nghiên cứu theo dõi dọc và 18 nghiên cứu cắt ngang khẳng định sự kết hợp giữa vận động nhiều và ít ngồi đem lại kết quả tối ưu nhất cho tim mạch [8]. Trong một nghiên cứu theo dõi 3.717 người, nhóm vận động nhiều và ít ngồi có tỷ lệ mắc đái tháo đường trong 5 năm thấp hơn 13% so với nhóm có cùng thời gian ngồi nhưng ít vận động [8].
  • Phân tích thay thế trên 570 người trẻ cho thấy việc thay 5% thời gian ngồi bằng vận động vừa đến mạnh giúp giảm 1,35 cm vòng eo và giảm nồng độ triglyceride trong máu [6]. Ngay cả việc ngắt quãng một đợt ngồi lâu bằng hoạt động nhẹ cũng giúp giảm nồng độ insulin máu (beta = -0,06 muIU/mL) [6].

Những điều nghiên cứu hiện tại chưa trả lời được

Các trích đoạn nghiên cứu khoa học hiện nay để lại nhiều câu hỏi mở:

  • Chưa có dữ liệu so sánh trực tiếp giữa một người ngồi 8 tiếng ăn low-carb với một người ngồi 8 tiếng ăn chế độ khác về tỷ lệ mắc bệnh tim mạch.
  • Chưa có bằng chứng xác định chế độ ăn kiêng cụ thể nào có thể làm giảm bớt mức độ tổn thương mạch máu do việc ngồi yên gây ra.
  • Cơ chế phân tử chính xác dẫn đến các bệnh không lây nhiễm từ việc ngồi nhiều vẫn chưa được làm rõ hoàn toàn [2].

Hiểu lầm thường gặp về bù trừ sức khỏe

Nhiều người lầm tưởng rằng chỉ cần kiểm soát tốt năng lượng và đường huyết từ thực phẩm thì cơ thể sẽ an toàn trước tác hại của lối sống tĩnh tại. Thực tế, thiếu vận động thể chất và hành vi ngồi nhiều là hai yếu tố nguy cơ độc lập [1]. Ngay cả khi đường huyết được giữ ở mức thấp nhờ cắt giảm tinh bột, các mạch máu vẫn chịu tổn hại do thiếu sự lưu thông tuần hoàn và thiếu sự co bóp cơ bắp [1], [2].

Một hiểu lầm khác là có thể tập thể dục bù vào cuối tuần để thoải mái ngồi yên suốt cả tuần làm việc. Các nghiên cứu chỉ ra rằng hành vi ngồi nhiều làm suy giảm chính tác dụng bảo vệ của hoạt động thể chất [5], [7]. Việc duy trì ngắt quãng thời gian ngồi trong ngày là điều kiện cần thiết để tối ưu hóa sức khỏe chuyển hóa [2], [6].

Ai nên đặc biệt thận trọng với thói quen ngồi nhiều?

Những nhóm người sau đây chịu ảnh hưởng tiêu cực nhanh chóng hơn khi ngồi liên tục trong ngày:

  • Nhân viên văn phòng: Nhóm đối tượng có công việc ít vận động, đối mặt với nguy cơ mắc hội chứng chuyển hóa tăng gấp 4,07 lần nếu duy trì thói quen tĩnh tại [3].
  • Người có sẵn yếu tố nguy cơ tim mạch: Người có huyết áp cao, kháng insulin, đái tháo đường hoặc mỡ máu xấu (HDL thấp, triglyceride cao) [1], [5].
  • Người cao tuổi: Đối tượng có nguy cơ bị sụt giảm cholesterol tốt HDL và tăng vòng eo nhanh chóng khi thời gian ngồi kéo dài [5].
  • Trẻ em và thanh thiếu niên: Thói quen ngồi nhiều trước màn hình làm tăng huyết áp tâm trương và tăng tích tụ mỡ bụng [7], [6].

Cách giảm thiểu nguy cơ khi phải làm việc tĩnh tại

Để bảo vệ hệ tim mạch khi tính chất công việc buộc phải ngồi nhiều, nên kết hợp cả vận động và sinh hoạt hợp lý:

  • Chủ động ngắt quãng các đợt ngồi kéo dài bằng các khoảng vận động ngắn, vì việc ngắt quãng thời gian ngồi liên tục đã được chứng minh giúp cải thiện nồng độ insulin và hỗ trợ điều hòa chuyển hóa [2], [6].
  • Thay thế thời gian thụ động trước màn hình (như xem ti vi) bằng các hoạt động thể chất hoặc các hình thức vận động nhẹ nhàng [4], [6].
  • Duy trì các hoạt động thể chất cường độ vừa đến mạnh đều đặn, kết hợp đảm bảo giấc ngủ đầy đủ để đạt hiệu quả bảo vệ tim mạch tốt nhất [5], [8].
  • Chế độ ăn low-carb hay bất kỳ chế độ dinh dưỡng nào chỉ nên xem là một phần của lối sống lành mạnh, không được dùng để thay thế việc vận động thể chất. Người có bệnh lý nền cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi thay đổi chế độ tập luyện hay ăn uống.

Chế độ ăn low-carb không thể bù đắp được những tổn hại do ngồi liên tục 8 tiếng mỗi ngày gây ra cho hệ tuần hoàn và chuyển hóa. Hoạt động co bóp của cơ bắp mang lại những lợi ích bảo vệ mạch máu và điều hòa năng lượng mà thức ăn không thể tạo ra. Thay vì chỉ trông cậy vào việc kiêng khem, ngắt quãng thời gian ngồi và tăng cường vận động là giải pháp khoa học để bảo vệ sức khỏe tim mạch.