Nhiều vận động viên tìm đến chế độ ăn low-carb với kỳ vọng tối ưu hóa khả năng đốt mỡ và cải thiện sức bền thể lực. Tuy nhiên, việc cắt giảm lượng carbohydrate trong khẩu phần ăn hàng ngày đặt ra câu hỏi lớn về tác động thực tế đối với chỉ số VO2 max và hiệu quả sử dụng oxy.
Các tài liệu nghiên cứu hiện có chưa cung cấp thử nghiệm can thiệp low-carb chuyên biệt trực tiếp trên chỉ số VO2 max của vận động viên. Dữ liệu đối chiếu chỉ ra rằng chế độ ăn rất ít carbohydrate như ketogenic làm tăng lượng oxy tiêu thụ dưới tối đa từ 90 đến 140 mL/phút, cho thấy kinh tế vận động có xu hướng suy giảm khi cơ thể chuyển sang ưu tiên đốt mỡ [1].
Chế độ ăn low-carb tác động thế nào đến VO2 max?
Chế độ ăn low-carb chưa được chứng minh rõ ràng về khả năng làm tăng hay giảm VO2 max trực tiếp ở các vận động viên. Các dữ liệu đo lường hiện nay chủ yếu tập trung vào mối liên hệ giữa việc sử dụng chất nền năng lượng và lượng oxy tiêu thụ trong khi vận động [1].
Khi vận động viên chuyển sang sử dụng chất béo làm nguồn nhiên liệu chính, cơ thể đòi hỏi nhiều oxy hơn để sản sinh cùng một lượng năng lượng [1]. Sự gia tăng lượng oxy tiêu thụ ở một tốc độ cố định đồng nghĩa với việc kinh tế vận động bị suy giảm, dù chỉ số VO2 max tổng thể có thể không suy giảm tương ứng [1]. Do đó, việc cắt giảm carbohydrate chưa mang lại lợi thế rõ rệt cho chỉ số tiêu thụ oxy tối đa của người tập luyện.
Kinh tế vận động bị ảnh hưởng ra sao khi đốt mỡ?
Kinh tế vận động phản ánh mức tiêu hao oxy ổn định ở một cường độ vận động hoặc tốc độ chạy nhất định [2], [3]. Một vận động viên có kinh tế vận động tốt sẽ tiêu thụ ít oxy hơn ở cùng một mức công suất, giúp duy trì tỷ lệ phần trăm VO2 max thấp hơn trong suốt cuộc đua [3].
- Kinh tế vận động đạt trạng thái ổn định sau khoảng 3 phút ở cường độ làm việc từ thấp đến trung bình [2].
- Trạng thái ổn định này được xác nhận khi không có sự tích tụ lactate trong máu và tỷ số trao đổi hô hấp (RER) duy trì dưới 1,00 [2].
- Việc ưu tiên sử dụng chất béo làm cơ chất chuyển hóa có xu hướng làm tăng thể tích oxy tiêu thụ [1].
- Chỉ số VO2 max thấp đôi khi có thể được bù đắp bởi hiệu quả kinh tế vận động vượt trội [3].
Bằng chứng từ các thử nghiệm điều chỉnh carbohydrate
Nghiên cứu can thiệp dinh dưỡng cho thấy việc thay đổi lượng carbohydrate sẵn có tạo ra những phản ứng sinh lý rất khác biệt giữa các nhóm đối tượng. Ở nhóm vận động viên đi bộ đỉnh cao, một can thiệp nâng cao lượng carbohydrate ngoại sinh từ 30 g/giờ lên 90 g/giờ (đạt đỉnh khoảng 1,47 g/phút với chỉ số oxy hóa trên 90%) đã làm tăng quá trình oxy hóa carbohydrate [4]. Tuy nhiên, phương pháp này không làm thay đổi lượng oxy sử dụng trong suốt quá trình vận động kéo dài ở tốc độ thi đấu [4].
Ở nhóm phụ nữ béo phì tiền mãn kinh, chế độ ăn hạn chế 800 kcal giàu carbohydrate kết hợp tập luyện trong 16 tuần đã giúp tăng VO2 max đáng kể (p < 0,01) [5]. Khối lượng cơ thể và tỷ lệ mỡ giảm có ý nghĩa (p < 0,05), nhưng khối lượng không mỡ và tốc độ chuyển hóa khi nghỉ ngơi vẫn giữ nguyên [5]. Một nghiên cứu khác trên 124 phụ nữ tiền mãn kinh thừa cân cho thấy chỉ số VO2 max có mối tương quan nghịch với kinh tế đi bộ trước giảm cân (r = -0,28 đến -0,35) và sau khi giảm cân về BMI dưới 25 kg/m2 (r = -0,22 đến -0,29) [6].
Những điều khoa học chưa làm rõ về low-carb và VO2 max
Các tài liệu nghiên cứu hiện có để lại nhiều khoảng trống quan trọng về tác động trực tiếp của low-carb trên vận động viên:
- Chưa có thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng đo lường trực tiếp sự thay đổi VO2 max trước và sau khi vận động viên áp dụng chế độ low-carb.
- Chưa xác định rõ thời gian thích nghi chuyển hóa mỡ cần thiết để hệ tim mạch đạt trạng thái cân bằng mới ở vận động viên chuyên nghiệp.
- Mức độ ảnh hưởng của low-carb đối với các thông số thông khí phổi chuyên sâu như độ dốc VE/VCO2 hay OUES vẫn chưa được làm rõ trong các thử nghiệm thực tế [3].
Nhóm người cần thận trọng khi cắt giảm carbohydrate
Vận động viên thi đấu các môn sức bền đòi hỏi cường độ cao không nên vội vã cắt giảm carbohydrate do nguy cơ hao tổn kinh tế vận động [4], [1]. Việc tiêu tốn thêm oxy cho cùng một tốc độ chạy có thể cản trở thành tích thi đấu.
Vận động viên thanh thiếu niên mắc đái tháo đường týp 1 cần đặc biệt thận trọng khi thay đổi tỷ lệ carbohydrate. Một nghiên cứu trên 20 thiếu niên nam mắc đái tháo đường týp 1 (14,3 ± 1,6 tuổi) chỉ ra rằng bài tập hỗn hợp ưa khí - kỵ khí đòi hỏi bổ sung carbohydrate ít hơn (0,2 ± 0,2 g/kg) so với bài tập ưa khí đơn thuần (0,4 ± 0,3 g/kg) [7]. Nghiên cứu cũng ghi nhận những người có VO2 max cao hơn ít bị biến động đường huyết hơn khi thực hiện bài tập ưa khí [7].
Lời khuyên thực tế khi điều chỉnh chế độ ăn
Vận động viên nên duy trì lượng carbohydrate ổn định trong giai đoạn chuẩn bị thi đấu để bảo toàn hiệu suất hô hấp và năng lượng vận động. Bất kỳ sự thay đổi nào về chế độ dinh dưỡng cũng cần được thử nghiệm trong các giai đoạn tập luyện nhẹ nhàng thay vì áp dụng sát ngày thi đấu. Vận động viên có bệnh nền hoặc muốn thay đổi khẩu phần ăn lớn cần tham khảo ý kiến của bác sĩ thể thao hoặc chuyên gia dinh dưỡng.





