Nhiều người có thói quen sau khi đi mưa về, người ướt sũng và lạnh run bần bật, liền tìm ngay một ly rượu mạnh hoặc chén rượu thuốc để uống với hy vọng làm nóng cơ thể cấp tốc. Cảm giác cay nồng nơi cổ họng và hơi ấm lan tỏa nhanh chóng dưới da khiến hầu hết chúng ta tin rằng đây là biện pháp giữ nhiệt hiệu quả và an toàn.

Tuy nhiên, theo các bằng chứng y học hiện đại, thói quen này hoàn toàn sai lầm và tiềm ẩn mối nguy hiểm chết người. Uống rượu khi cơ thể đang bị nhiễm lạnh không hề giúp sưởi ấm mà trái lại, cồn thúc đẩy quá trình hạ thân nhiệt lõi diễn ra nhanh hơn, đẩy người uống vào tình trạng nguy kịch.

Cảm giác ấm áp giả tạo và cái bẫy giãn mạch ngoại vi

Khi cơ thể tiếp xúc với mưa ướt và nhiệt độ thấp bên ngoài, phản xạ tự nhiên đầu tiên để tự vệ là co các động mạch ngoại vi nhằm hạn chế lưu lượng máu đến da, từ đó giảm thiểu tối đa việc thất thoát nhiệt ra môi trường xung quanh [1]. Đồng thời, cơ thể xuất hiện các cơn co giật cơ vô thức mà chúng ta thường gọi là lạnh run để tăng sinh nhiệt bù đắp.

Khi uống rượu vào, chất cồn lập tức mang lại một cảm giác ấm áp rất dễ chịu đánh lừa cảm giác của người sử dụng [2]. Thực chất, cảm giác ấm bừng này xuất hiện là do rượu đóng vai trò như một chất giãn mạch ngoại vi rất mạnh [3]. Mạch máu dưới da bị giãn nở cưỡng bức sẽ hút một lượng lớn máu ấm từ các cơ quan nội tạng quan trọng ở trung tâm dồn ra ngoài bề mặt da.

Lúc này, người uống lầm tưởng rằng mình đang ấm lên, nhưng trên thực tế lượng nhiệt quý giá từ phần lõi cơ thể đang bị bức xạ và khuếch tán ồ ạt ra môi trường bên ngoài ẩm ướt [3]. Quá trình này kích hoạt tình trạng tăng thất thoát nhiệt nghiêm trọng mà không có sự gia tăng sinh nhiệt nào để bù trừ lại [3]. Nước mưa ngấm vào cơ thể kết hợp với gió lạnh và việc uống rượu sẽ càng làm trầm trọng thêm các tổn thương và triệu chứng do nhiễm lạnh gây ra [1].

Rượu ức chế phản xạ run tự nhiên và gây mất nước

Không chỉ gây giãn mạch mất nhiệt, chất cồn còn là một chất ức chế thần kinh trung ương và gây mê [3]. Rượu can thiệp sâu sắc và làm rối loạn các cơ chế thích nghi tự nhiên của cơ thể trước sự tấn công của thời tiết lạnh giá [4].

Trong điều kiện sinh lý bình thường, phản xạ run rẩy là cơ chế bảo vệ sống còn của hệ cơ nhằm sản sinh nhiệt lượng khẩn cấp. Tuy nhiên, các nghiên cứu đã chứng minh rằng việc uống rượu sẽ làm trì hoãn thời gian khởi phát phản xạ run và đồng thời rút ngắn thời gian duy trì các cơn run này [2]. Hậu quả là nguồn sinh nhiệt tự nhiên quan trọng bậc nhất bị triệt tiêu ngay đúng thời điểm cơ thể cần nó nhất.

Bên cạnh đó, uống rượu còn kích thích hiện tượng tăng bài niệu do lạnh, khiến thận bài tiết nhiều nước tiểu hơn [2]. Tình trạng này làm suy giảm thể tích máu lưu hành và giảm sút năng lực làm việc thể chất của cơ thể [2]. Nghiêm trọng hơn, rượu mang lại cảm giác liều lĩnh, tự tin ảo và làm suy giảm khả năng phán đoán thực tế, khiến người say phớt lờ các biện pháp phòng ngừa nhiễm lạnh cần thiết như thay đồ ướt hay tìm nơi sưởi ấm [2]. Đây chính là lý do cồn trở thành nguyên nhân gây tử vong hàng đầu trong các trường hợp hạ thân nhiệt tại môi trường đô thị [2].

Hạ thân nhiệt nguy hiểm thế nào đối với tính mạng?

Hạ thân nhiệt do tai nạn được định nghĩa là tình trạng nhiệt độ lõi cơ thể sụt giảm xuống dưới mức 35 độ C (tương đương 95 độ F) [5]. Tại Mỹ, tình trạng này cướp đi sinh mạng của khoảng 600 người mỗi năm [5]. Việc tiếp xúc với môi trường lạnh quá mức hoặc kéo dài sẽ làm chậm hoạt động của toàn bộ hệ thống enzym trong cơ thể, dẫn đến hàng loạt biến chứng chí mạng như tiêu cơ vân, rối loạn đông máu, suy thận và rối loạn nhịp tim [5].

Ở mức độ phân tử, hạ thân nhiệt gây ra stress oxy hóa bằng cách phá vỡ chức năng của ty thể tế bào [4]. Sự gián đoạn này dẫn đến việc sản sinh quá mức các gốc oxy hóa phản ứng (ROS), gây tổn hại cấu trúc lipid, protein và DNA của tế bào, đồng thời kích hoạt các con đường chết tế bào theo chương trình (apoptosis) [4].

Khi nhiệt độ lõi tụt xuống quá sâu, cơ thể có thể rơi vào hiện tượng nghịch lý vô cùng kỳ lạ mang tên "cởi quần áo nghịch lý" (paradoxical undressing) [3]. Hiện tượng này được lý giải là do vùng dưới đồi mất khả năng điều hòa thân nhiệt hoặc trung tâm vận mạch bị tê liệt sau giai đoạn co mạch kéo dài, dẫn đến giãn mạch ngoại vi đột ngột ở giai đoạn hạ thân nhiệt sâu [3]. Bệnh nhân đột ngột cảm thấy cơ thể nóng rực một cách cực độ, tự tay cởi bỏ hết quần áo của mình, rồi nhanh chóng rơi vào hôn mê và tử vong [3]. Một biến thể khác của hiện tượng này là hội chứng "trốn rồi chết" (hide-and-die), trong đó nạn nhân cố gắng chui rúc vào các góc khuất hẹp trước khi chết, để lại các vết trầy xước ở khớp ngón tay, đầu gối, bàn chân và khuỷu tay [3].

Các bằng chứng khoa học ghi nhận về cồn và hạ thân nhiệt

Mối liên hệ giữa cồn và nguy cơ tử vong do hạ thân nhiệt đã được chứng minh qua rất nhiều nghiên cứu pháp y và dịch tễ học trên thế giới.

Trong một nghiên cứu mô bệnh học và hóa mô miễn dịch công bố năm 2022 về các ca tử vong do hạ thân nhiệt tai nạn, các chuyên gia ghi nhận hiện tượng cởi quần áo nghịch lý xuất hiện ở 9,3% trường hợp (gồm 3 phụ nữ và 7 nam giới) [3]. Đáng chú ý, nồng độ cồn trong máu lớn hơn 0 g/L được phát hiện ở 42% tổng số trường hợp tử vong do hạ thân nhiệt, với giá trị trung vị là 1,67 ± 1,04 g/L, trong đó có 3 trường hợp kết hợp thêm với việc sử dụng thuốc nhóm benzodiazepine [3].

Một nghiên cứu phân tích tại vùng cận Bắc cực công bố năm 2012 cho thấy tình trạng nhiễm độc rượu cấp tính đóng góp đáng kể vào nguy cơ tử vong do hạ thân nhiệt, với 43% số nạn nhân được xét nghiệm cho kết quả dương tính với cồn [6]. Nghiên cứu này ghi nhận nồng độ cồn trong nước tiểu cao hơn trong máu, chứng minh các nạn nhân đang ở giai đoạn lọc cồn tích cực và việc uống rượu đã diễn ra trước đó một khoảng thời gian chứ không phải ngay sát thời điểm tử vong [6]. Tỷ lệ tử vong do hạ thân nhiệt tại khu vực này được ghi nhận ở mức khoảng 1,5 trên 100.000 dân [6]. Các yếu tố nguy cơ tử vong mạnh nhất được xác định gồm bệnh động mạch vành, uống rượu, sa sút trí tuệ và các bệnh tâm thần khác (chiếm gần một phần ba số ca) [6]. Đáng chú ý, những người khỏe mạnh tham gia các hoạt động thể thao ngoài trời chỉ chiếm tỷ lệ rất nhỏ trong danh sách nạn nhân [6].

Nghiên cứu khác vào năm 1988 thực hiện tại một trung tâm y tế đại học ở miền Nam nước Mỹ (khu vực có khí hậu ấm áp hơn) trên 24 ca hạ thân nhiệt do tai nạn cho thấy 76% (17 trên 22 ca ghi nhận địa điểm) xảy ra ngay tại nhà riêng [7]. Yếu tố rượu bia xuất hiện ở 33% số trường hợp (8 trên 24 bệnh nhân) [7]. Tử vong xảy ra ở 9 trên 24 bệnh nhân (chiếm 37%), và các chỉ số ban đầu như nhiệt độ lúc nhập viện, huyết áp tụt, thiếu máu hay đường huyết đều không dự đoán được khả năng sống sót của nạn nhân [7].

Đối với các trường hợp hạ thân nhiệt cực kỳ nghiêm trọng, nghiên cứu năm 1987 đã chứng minh kỹ thuật tuần hoàn ngoài cơ thể kết hợp làm ấm bên trong cơ thể có thể mang lại cơ hội sống sót ngoạn mục, cứu sống được hai bệnh nhân có nhiệt độ đo ở trực tràng tụt xuống mức 25 độ C hoặc thấp hơn [8]. Phương pháp này giúp hỗ trợ tuần hoàn nhanh chóng và giảm nguy cơ trụy mạch khi làm ấm, do việc giãn mạch ngoại vi được cân bằng nhờ sự gia tăng cung lượng tim nhân tạo [8].

Dù có các tài liệu ghi nhận cồn dường như giúp bảo vệ tim khỏi hiện tượng rung thất ở mức nhiệt độ lõi rất thấp hoặc có vài đặc tính tích cực cục bộ đối với tổn thương cóng lạnh, các chuyên gia nhấn mạnh đây không phải là lý do để lạm dụng rượu khi lạnh [2]. Nguy cơ mất nhiệt toàn thân và rối loạn thần kinh do cồn gây ra vượt trội hoàn toàn so với bất kỳ tác dụng sinh học cá biệt nào [2].

Những hiểu lầm thường gặp khi bị lạnh

Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "rượu mạnh giúp đốt cháy calo làm nóng người". Cồn thực chất không làm tăng quá trình sinh nhiệt chuyển hóa mà chỉ thúc đẩy phân tán nhiệt ra ngoài qua da [3]. Khi uống rượu vào lúc ướt mưa, bề mặt da có thể ửng đỏ và ấm nóng tức thì, nhưng nhiệt độ trung tâm đo tại trực tràng hay thực quản đang lao dốc không phanh.

Hiểu lầm thứ hai là chỉ khi ở vùng núi tuyết hoặc thời tiết âm độ mới bị hạ thân nhiệt nguy hiểm. Thực tế cho thấy, việc ngâm nước mưa, tiếp xúc với gió ẩm và uống rượu hoàn toàn có thể gây hạ thân nhiệt ngay ở vùng khí hậu nhiệt đới hoặc ấm áp [7], [1]. Bệnh nhân có thể rơi vào tình trạng hạ thân nhiệt nguy kịch ngay trong chính ngôi nhà của mình nếu thiếu sự chuẩn bị phòng ngừa phù hợp [7].

Hiểu lầm thứ ba là cho rằng người khỏe mạnh, uống rượu giỏi thì không bị ảnh hưởng. Tác động ức chế trung tâm vận mạch và gây giãn mạch của rượu tác động lên hệ sinh học của tất cả mọi người [3]. Khi kết hợp vận động nặng kéo dài trong thời tiết lạnh, sự thất thoát nhiệt do rượu gây ra càng tăng lên rõ rệt [2].

Ai cần đặc biệt thận trọng với nguy cơ hạ thân nhiệt?

Bất kỳ ai bị dính mưa ướt kèm gió lạnh đều đối mặt với nguy cơ sụt giảm thân nhiệt, nhưng các nhóm đối tượng sau đây có nguy cơ tử vong cao hơn hẳn:

  • Người cao tuổi: Nghiên cứu cho thấy người già chiếm tới 65% (16 trên 24 bệnh nhân) các ca hạ thân nhiệt tai nạn trong một nghiên cứu lâm sàng [7]. Nguyên nhân là do người cao tuổi bị suy giảm khả năng nhận biết hoặc điều hòa thân nhiệt, thường mắc các bệnh mạn tính phối hợp, nghèo khó hoặc sống trong điều kiện nhà ở không đủ giữ ấm [7].

  • Người mắc bệnh tâm thần hoặc sa sút trí tuệ: Chiếm gần một phần ba số ca tử vong do hạ thân nhiệt trong nghiên cứu tại Thụy Điển [6]. Nhóm này thường thiếu nhận thức đúng đắn về mức độ nguy hiểm của thời tiết và không tự thực hiện được các biện pháp phòng hộ cần thiết [6].

  • Người có bệnh nền tim mạch: Bệnh động mạch vành được xác định là một trong những yếu tố nguy cơ gây tử vong mạnh nhất khi kết hợp với tình trạng lạnh và sử dụng rượu [6].

  • Người đang sử dụng một số nhóm thuốc điều trị: Các loại thuốc an thần, chống loạn thần như olanzapine, risperidone, clozapine, haloperidol và đặc biệt là nhóm benzodiazepine (BZD) có khả năng gây hạ thân nhiệt đã được nhiều nghiên cứu xác nhận [3]. BZD kích thích thụ thể GABA-A, làm gián đoạn quá trình điều hòa thân nhiệt bình thường và thúc đẩy mất nhiệt [3]. Khi cồn kết hợp cùng các loại thuốc này trong môi trường lạnh, nguy cơ tử vong sẽ tăng lên gấp bội [3]. Những người đang dùng các thuốc nêu trên cần tham khảo kỹ ý kiến bác sĩ điều trị và tuyệt đối tránh xa rượu bia khi thời tiết trở lạnh.

Cách xử trí an toàn khi đi mưa bị lạnh run

Thay vì tìm đến chén rượu, khi đi mưa về bị lạnh run, việc xử trí cần tập trung vào nguyên tắc loại bỏ nguồn gây mất nhiệt và làm ấm cơ thể từ từ:

  • Nhanh chóng cởi bỏ trang phục ướt: Nước dẫn nhiệt nhanh hơn không khí rất nhiều lần, và sự kết hợp giữa nước ngấm vào da và gió sẽ làm nhiệt độ cơ thể tụt dốc nhanh chóng [1]. Do đó, việc đầu tiên là cởi bỏ toàn bộ quần áo ẩm ướt, lau khô người bằng khăn mềm.
  • Ủ ấm thụ động: Mặc quần áo khô ráo, che chắn vùng đầu, cổ và ngực ấm áp. Nằm nghỉ trong phòng kín gió.
  • Bổ sung nhiệt từ bên trong bằng đồ uống ấm: Uống các loại nước ấm không chứa cồn như nước lọc ấm, nước gừng ấm hoặc trà mật ong nóng. Các loại đồ uống này giúp cung cấp nhiệt lượng an toàn cho đường tiêu hóa mà không làm giãn mạch máu ngoại vi hay ức chế phản xạ run của cơ thể.
  • Theo dõi các dấu hiệu nguy hiểm: Nếu người bị nhiễm lạnh xuất hiện các triệu chứng như lơ mơ, nói lắp, run rẩy dữ dội không ngừng hoặc đột ngột ngừng run nhưng cơ thể lạnh toát, lẫn lộn, cần lập tức liên hệ cấp cứu y tế để được sưởi ấm chuyên khoa và hỗ trợ tuần hoàn kịp thời [8].

Uống rượu mạnh khi bị dính mưa lạnh run là một sai lầm nguy hại bắt nguồn từ cảm giác ấm ảo dưới da. Để bảo vệ tính mạng bản thân và gia đình trong mùa mưa lạnh, tuyệt đối không dùng cồn để làm ấm, mà hãy ưu tiên thay đồ khô, tránh gió và làm ấm cơ thể bằng các biện pháp vật lý an toàn.